Dragana Frfulanović

 

 

  ČIJA JE CRKVA U DONjOJ KAMENICI

 

 

            APSTRAKT: Rad je prerađena, odbranjena diplomska tema u kojoj autor pokušava da rasvetli pitanje iz naslova. Srbi i Bugari se već više od jednog stoleća bore oko toga kome pripada ova crkva, ko je izgradio, ko su ktitori, a ko je sizeren? Na izvesna pitanja ponuđeni su odgovori dok neka i dalje ostaju otvorena.

            Ključne reči: Donja Kamenica, crkva, sizeren, ktitori, Srbi, Bugari.

 

 

  Uvod

 

Srpska i bugarska istoriografija u HH veku mnogo pažnje posvećivala je naizgled malim temama iz nacionalne istorije, vezanim za oblasti ili političke procese sa druge strane granice. Takva jedna tema, Crkva u Donjoj Kamenici. našla je svoje mesto u pomenutoj literaturi. Istoričari umetnosti, istoričari, etnolozi, pa i političari, našli su povod za svoja razmatranja u ovoj, po obimu, skromnoj građevini. Sa interesantnim freskama, portretima ktitora i sizerena, neobičnim detaljima u scenama novozavetnih ciklusa, posebno obrađenim živopisima svete Petke i svetog Nikole, kulama i tremom, kojih je malo na širem području manastirsko – crkvenog graditeljstva Srbije i Bugarske sredinom  XIV  veka, ova crkva i danas pobuđuje interesovanje.

Rad je pisan na osnovu oskudne literature i istraživanja objekta. Zbog teškoća u prikupljanju literature, lakši deo poduhvata bilo je istraživanje u crkvi i njenoj bližoj okolini, sa zapažanjima onih detalja koji nisu obrađeni u literaturi. Taj metod neposrednog rada na terenu u stalnom kontaktu sa crkvenim licima, stručnjacima iz regionalnog i opštinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i meštanima Donje Kamenice dao je ovom radu poseban pečat.

Selo Donja Kamenica nalazi se u najjužnijem delu Timočke krajine, na oko 10 km od Knjaževca. Sama crkva izgrađena je na levoj obali Trgoviškog Timoka, paralelno sa delom stare vojne ceste koja je išla prema Pirotu i Vidinu. Reka, preko koje je sada kameni most, pružala je u prošlosti prirodnu zaštitu crkvi.

U ataru istog sela izgrađen je manastir posvećen sv. Trojici o kome nema pouzdanih podataka kada je izgrađen ni ko ga je izgradio. Postoji izvesna pretpostavka da ga je podigao Lazar Branković, sredinom  XV  veka. Živopis je postojao sve do Prvog svetskog rata, kada je uništen od strane Bugara. Crkvu u selu  nisu dirali, jer su bili uverenja da je bugarska, kao što i danas veruju.

 

 

 

  1. Istoriografija

 

 

Izučavanja donjokameničke crkve traju gotovo vek i po, ali u davanju konačnog suda još uvek postoje nesuglasice. Crkva je neobičan spomenik srednjovekovne arhitekture i osoben primer balkanskog živopisa. Identitet ktitora je ostao tajna koja možda nikada neće biti otkrivena, dok se oko ličnosti portretisanih vladara razvila oštra polemika među naučnicima.

Sa ovakvom nedorečenošću u svakom segmentu, crkva je privukla pažnju prvih istraživača sredinom  XIX  veka, a kasnije se interesovanje proširilo. Istorijska literatura o donjokame-ničkoj crkvi zahvata sva istraživačka područja: istoriju, istoriju umetnosti, arheologiju, ali i dalje nije otklonjena nedorečenost.

Osvrt na literaturu o donjokameničkoj crkvi u ovom radu čine dve celine: pregled istraživanja u Srbiji i u Bugarskoj. Podela je bila neophodna zbog različitog pristupanja problemu, kao i u istraživačkim rezultatima. Bugarski naučnici su ispoljili doslednost i kontinuitet u radu, dok su istraživači iz Srbije varirali u stavovima. U osnovi, obe grupe su problemu pripadnosti crkve pristupile sa nacionalnog stanovišta, čime je bila umanjena mogućnost zajedničkog rada.

 

 

  1.1. Pregled istraživanja u Srbiji

 

 

Prvi sačuvani zapis o donjokameničkoj crkvi potiče iz sedme decenije  XIX  veka. Svi raniji pomeni, ukoliko ih je bilo, nisu sačuvani. Moguće je da nisu ni načinjeni, s obzirom da se crkva nije nalazila na raskršću velikih puteva, pa nije mogla skrenuti pažnju ionako retkih putopisaca. Timočka krajina, a samim tim i njen najjužniji deo, oblast Zaglavka sa donjokameničkim krajem, je 1833. god. Fermanom o šest nahija ušla u okvir Kneževine Srbije. Srazmerno sa uređenjem novopriključenih oblasti, razvilo se i interesovanje za kulturno nasleđe Timočke krajine.

Pregled srpske istoriografije o donjokameničkoj crkvi je ispunjen različitim pristupima iz oblasti istorije, arheologije, istorije umetnosti, tj. arhitekture i slikarstva. Kao spomenik na teritoriji Srbije, donjokamenička crkva je bila dostupna mnogim našim istraživačima, a najveći broj studija je nastao upravo pri konzervatorskim i restauratorskim radovima. Pri tom, nije bilo teško definisati stav naučnika: istorija umetnosti je stavljena u službu istorije i određene grupe pretpostavki, a nacionalnost ktitora je, u većini slučajeva, povezivana sa nacionalnom pripadnošću istraživača.

S. Mačaj je prvi opisao spomenike iz okoline Knjaževca. Za donjokameničku crkvu kaže da je u vizantijskom, ali u zdravo opalom i pogrešnom stilu. (1)

M. Ð. Milićević je opisao i manastir sv. Trojice "malo više od sela Donja Kamenica koji je podigao Lazar, najmlađi sin despota Ðurđa Brankovića". Za donjokameničku crkvu kaže da je nju sagradio veliki vojvoda despota Lazara, Mihailo Abogović (Anđelović), koji je uskoro i sam postao despot (1458.). Pri tom, donosi natpise kraj lika despota i despotice, oslikanih u narteksu, spominjujući njihove predstave i na spratu. (2)

K. Popović je prihvatio Mihaila Abogovića za ktitora, potvrđujući to natpisom koji je dosta proizvoljno pročitan (skraćenica VÃ HA BA VÎRENÃ razrešena kao Abogović). (3) Ime despotice je pročitano kao ÅLENA. Uz natpise donete su i prve skice osnove i izgleda crkve. (4)

 J. Mišković je 1877. prvi posvetio članak ovoj crkvi. Po pitanju ktitora crkve on se složio sa dotadašnjim tumačenjem, s tim što razlikuje vladarske portrete od ktitorskih, pa "likovi u naosu predstavljaju namesnike Anđelovićeve na njegovoj imavštini". Uz opise, po njemu, značajnijih fresaka, donosi i crteže crkve. (5)

Svojom Primedbom uz članak J. Miškovića, M. Valtrović je načinio preokret u tumačenju natpisa. On tvrdi da crkva nema sličnosti sa građevinama moravskog stila, pa ne može pripadati vremenu  XV  veka. Po tipu osnove i keramoplastičkim ukrasima datira je u prvu polovinu  XIV  veka i nalazi sličnost sa crkvama u Mesenvriji na Crnom moru. Donjokameničkog despota Mihaila on identifikuje sa bugarskim carem Mihailom Šišmanom iz vremena pre 1323. dok je još bio despot. Valtrović nastavlja razgraničavanje vladarskih od ktitorskih portreta. (6)

F. Kanic je o crkvi sačinio zapis pri drugom putovanju kroz Srbiju. Zaključio je da građevina "pre pripada tipu iz vremena propadanja starog crkvenog neimarstva u  XV  veku...". (7)

Iz pregleda istoriografije za  XIX  vek vidi se da su radovi, uglavnom, putopisnog karaktera od naših prvih istraživača. Mada se među njima nalaze imena poznatih istoričara umetnosti, oni su, ipak, bili pioniri u svom poslu i načinili su mnogobrojne greške koje su potpuno preusmerile tok pojedinih istraživanja. Posle perioda zatišja, tridesetih godina  XX  veka nastaju studije koje imaju stručni pristup u tumačenju.

Ð. Bošković je u "Beleškama sa putovanja" dao pregled arhitekture donjokameničke crkve, čime je skrenuo pažnju na građevinu koja je počela da propada. U zaključnom mišljenju o vremenu nastanka crkve,  Bošković smatra da je to  XIV  vek ili početak  XV  veka. Osim toga, on je prvi koji tvrdi da je crkva posvećena sv. Bogorodici, dolazeći do tog zaključka na osnovu njenih čestih prikaza u hramu. (8)

M. Kostić je 1933. god. dao kraći opis, već polusrušene crkve i pregled dotadašnjih izučavanja. (9) Isto je učinio i M. Cvetičanin u "Spomenici Timočke eparhije". (10)

U svom Pregledu crkvenih spomenika V. Petković o donjokameničkoj crkvi kaže da je "podignuta za vreme despota Mihaila, gospodara samostalne oblasti Vidinske, od nepoznatog vlastelina, koji je naslikan na dva mesta u crkvi". Datiranje crkve u  XIV  vek zasniva na arhitektonskoj obradi, dok za živopis daje duži popis fresaka. (11)

Prvu iscrpnu studiju o živopisu crkve načinio je bračni par Ljubinković. Po njima, živopis bi ikonografski i stilski pripadao najpre drugoj polovini ili kraju  XIV  veka, a eventualno početku  XV , pa bi se podizanje crkve moglo datirati u vreme Mihaila Anđelovića, za koga oni nalaze određene potvrde u istoriji. (12) Time je, za kratko, bila isključena pretpostavka Valtrovića.

Raspravom Ljubinkovića je otvoren problem teritorijalne pripadnosti Donje Kamenice tokom  XIV  i  XV  veka. Milena Gecić je za svoju studiju iskoristila malobrojnu izvornu građu i, posmatrajući problem u širim istorijskim okvirima, zaključila da je ktitor Mihailo, dosad nepoznati sin cara Mihaila Šišmana. (13)

Istovremeno sa konzervatorskim i restauratorskim radovima kojima je obnovljen prvobitni izgled crkve, nastaju nove stručne rasprave. (14) Arh. S. Nenadović je u radu pod naslovom "Restauracija donjokameničke crkve" dao izveštaj o radovima na arhitekturi crkve, uz ispitivanje porekla pojedinih arhitektonskih celina. Posle detaljnih upoređivanja, po pitanju vremena nastanka crkve opredelio se za  XIV  vek. (15)

Posle obnavljanja građevine, u timočkom časopisu "Razvitak" izlaze članci o crkvi, kojima se trebalo podstaći interesovanje širih krugova za nju. V. Popović, sa određenom dozom nesigurnosti, smatra da ima više detalja koji idu u prilog mišljenju da je crkva podignuta za vreme Mihaila Anđelovića, tj. krajem  XV  i početkom  XVI  veka. (16) R. Ljubinković pojašnjava bliže svoj raniji zaključak: mada se živopis crkve datira u drugu polovinu  XIV  i početak  XV  veka, čime ima više argumenata u korist Mihaila Anđelovića, ali u konačnom stavu ne treba ga prihvatiti kao vladara donjokameničke oblasti. (17)

V. Korać u svom obimnom radu o arhitekturi pod temom "Između Vizantije i Zapada..." spominje i donjokameničku crkvu. Za njen zapadni deo sa kulama on nalazi paralelu sa spoljnom pripratom trnovske crkve Četrdeset mučenika. (18)

Kratko, ali temeljito razmatranje o donjokameničkom despotu načinio je Božidar Ferjančić u delu o despotima u južnoslovenskim zemljama. Odbacujući sve pretpostavke o ličnosti despota Mihaila, on smatra da donjokameničkog despota treba videti u manje poznatom unuku bugarskog cara Jovana Aleksandra. (19)

Arheološki radovi oko crkve obavljeni su u periodu od 1979. do 1981. o čemu postoje izveštaji rukovodilaca radova. (20) Cilj radova su bila manja sondažna istraživanja, kojima je otkrivena srednjevekovna nekropola na prostoru oko crkve. U radovima iz 1981. god. otkopani su ostaci profane građevine u blizini hrama, kojima je podstaknuto mišljenje da je donjokamenička crkva možda bila deo manastirskog kompleksa. (21) Poslednji konzervatorski radovi su izvedeni 1985. god, posle čega je crkva, kao neosvećeni objekat i bez sveštenih lica, prepuštena brizi žitelja sela. (22)

S. Mandić je o problemu identiteta despota i despotice ponudio sasvim novo rešenje. On despota Mihaila tumači kao sina Mihaila Asena, a unuka cara Jovana Aleksandra, na osnovu čega crkvu datira u sedmu deceniju  XIV  veka. (23)

Korak više u pretstavljanju fresaka crkve učinjen je 1987. god, objavljivanjem njenih crteža, koje je načinio Branislav Živković. U predgovoru koji je napisala Mirjana Ćorović-Ljubinković, prisutna je opreznost po pitanju tumačenja identiteta despota i manje odlučan stav u potvrđivanju ranijeg sopstvenog zaključka u datiranju živopisa. (24)

 

Posle perioda intenzivnog interesovanja i pokušaja da se reše neka pitanja, crkva je ponovo prepuštena sebi. Poslednji pokušaj u skretanju pažnje na crkvu učinio je S. Ð. Stojković 1992. god. kada je, posle nabrajanja svih njenih vrednosti, istakao da se u crkvi ne vrši bogosluženje. (25)

  1.2. Pregled istraživanja u Bugarskoj

 

 

Interesovanje u Bugarskoj za donjokameničku crkvu nije ništa manje, mada je usledilo daleko kasnije, tek početkom  XX  veka. Razlog verovatno leži u kasnom formiranju Bugarske kao države, što se odrazilo na razvoj nauke i na interesovanje za istorijske spomenike kulture. (26) Hipoteze o donjokameničkoj crkvi i njenom ktitoru i sizerenu uspostavljene u bugarskoj literaturi potpuno su  oprečne sa onim koje su se razvile u srpskoj istoriografiji.

Problem donjokameničke crkve otvorio je Petar Nikov, prvi istoričar srednjovekovne Bugarske. On je, pri utvrđivanju južne granice Vidinske oblasti, jasno izrazio stav da donjokamenička crkva pripada bugarskoj srednjovekovnoj istoriji. Po Nikovu, vladarski portreti predstavljaju kasnijeg bugarskog cara Mihaila Šišmana, dok su ktitori iz njegove uže porodice. (27)

N. Mavrodinov, u svojoj knjizi "StarobÍlgarskata živopis" iz 1946. god, daje još preciznije tumačenje, koje će među bugarskim istoričarima biti prihvaćeno: donjokamenički despot Mihailo je u istoriji nepoznati sin cara Mihaila Šišmana, koji je za vreme očevog carevanja bio vidinski despot. (28)

L. Mavrodinova je napisala posebnu studiju o crkvi "CÍrkvata v Dolna Kamenica" koja postaje osnova svih daljih izučavanja i objašnjenja bugarskih autora. Po njoj, donjokamenički vladarski portreti predstavljaju Mihaila, sina cara Mihaila Šišmana, i njegovu suprugu za vreme njihove uprave Vidinom, koja je najkasnije trajala do 1330. godine. (29)

E. Koceva je temeljitije pristupila izučavanju natpisa i pronalaženju ličnosti despota u drugim istorijskim spomenicima Bugarske. Ona smatra da je donjokamenički despot identičan sa carem Mihailom Asenom iz Sredeckog Jevanđelja (1328 - 29.) i sa "Mihailom velikim, knezom Bugarske" iz  II  žitija Gavrila Lesnovskog. (30)

D. PolìvÔnnìí je u svom delu "K istorii Vidinskogo despostva v  XIV  veka" (1980.) ustanovila tačnu hronologiju vladavine "novootkrivenog despota Mihaila" (1332-41.). (31)

U bugarskoj istoriografiji o donjokameničkoj crkvi najznačajniji je rad  D. Panayotov e, koja je pristupila izučavanju crkve sa stilsko-umetničke strane (32) , idući dalje u identifikovanju portreta. Po njenom mišljenju, despot Mihailo je najstariji sin, pa samim tim i prestolonaslednik, a kraj njega prikazana despotica je njegova majka, carica Ana, koja je došla na njegov dvor u Vidin oko 1323. godine, posle razvoda od muža, cara Mihaila. Oboje su naslikani između 1325-1335. godine. Za ktitore  Panayotova  kaže da su mlađa dva brata, Ivan Stefan i Šišman. (33)

D. BoÔnič-Lukač u radu o Vidinskom sandžaku u  XV  i  XVI  veku, spominje i selo Donja Kamenica, zapisano u registru za 1454-55. kao timar Jusufa, sina Naib - Ala, što isključuje mogućnost da je Mihailo Anđelović bio gospodar tih oblasti. (34)

N. ZaÔkov  je saglasan sa ovim stavom, jer je u određivanju južnih granica Vidinskog sandžaka utvrdio da su one obuhvatale donjokameničku oblast. (35)

I. Božilov je u svom delu "FamiliÔta na Asenevci" predstavio donjokameničkog despota Mihaila kao do sada nepoznatog sina cara Mihaila Šišmana. Time je prihvatio tvrđenja bugarskih istoričara, distancirajući se, ipak, od prenagljenih zaključaka u vezi detalja ličnosti "novootkrivenog" despota. (36)

Iz pregleda istraživanja bugarskih naučnika može se uočiti njihovo jednostrano pristupanje problemu i identično pronalaženje rešenja. Despot Mihailo je morao, bilo kao ktitor ili suveren, biti pronađen u bugarskoj istoriji.

Interesovanje srpske i bugarske strane za rešavanje pitanja ličnosti ktitora, vladara, datiranja crkve i teritorijalne pripadnosti istočne Srbije kroz  XIV  i  XV  vek očigledno da je bilo veliko. Problem je, međutim, samo uvećan podelom na dva tabora sa potpuno suprotnim stavovima po pitanju nacionalne pripadnosti sizerena, koja je direktno projektovana sa nacionalno stajališta istraživača. Kao što se može primetiti, problem pripadnosti Timočke krajine je ostao zapostavljen, ne samo u donjokameničkom pitanju, već i u široj srpskoj i bugarskoj istoriografiji. Stilsko-umetnička analiza arhitekture i živopisa crkve, koja može pomoći u datiranju, u većini slučajeva, ostajala je podređena sudu istorije i postavljenim hipotezama. Despot Mihailo, za koga je u dosadašnjoj istoriografiji ispoljeno najviše interesovanja, tumačen je kao bugarski car Mihailo Šišman, kao njegov do sada nepoznati sin, zatim kao nepoznati unuk Jovana Aleksandra i kao Mihailo Anđelović. Jedinstvenom analizom svega onoga što crkva nudi - arhitektura, živopis, ktitorski i vladarski portreti i natpisi - moguće je pronaći mesto ove građevine u balkanskom stvaralaštvu, kao i njenim ktitorima i vladarima u istoriji.

 

  2. Crkva u Donjoj Kamenici

 

 

Crkva u Donjoj Kamenici je jedan od retkih srednjovekovnih spomenika kome istraživači nisu uspeli odgonetnuti ni jednu tajnu u potpunosti. Pitanja datovanja, ličnosti ktitora i njegovih vladara, pa i teritorijalne pripadnosti oblasti Timoka kroz srednji vek, međusobno su se preplitala i činila da odgovori uvek budu nepotpuni.

Kao što je u pregledu istraživanja istaknuto, zaključna mišljenja naučnika o ovom spomeniku ponekad su izrazito suprotna. Zato vremenski okviri za nastanak crkve obuhvataju period od gotovo vek i po - od  XIV  do sredine  XV  v. Problem datiranja crkve je usko povezan sa pitanjem ličnosti ktitora i vladara i nemoguće ih je odvojeno rešiti. Sa druge strane, umetničko-stilska analiza crkve je druga komponenta povezana sa datiranjem, koja može posredno pomoći u rešavanju pitanja ličnosti ktitora i vladara.

Arhitektura crkve je neobična, jer ne pripada ni jednom određenom stilu, ali upoređivanjem pojedinih arhitektonskih celina mogu se pronaći paralele. Stilskom i ikonografskom analizom živopisa izdvajaju se detalji tipični za jedan period. Ovim se sužava vremenski okvir nastanka crkve i pomaže u pronalaženju u istoriji adekvatnih ličnosti za ktitora crkve i vladara donjokameničke oblasti.

 

 

  2.1. Arhitektura crkve

 

 

Hram je nepravilne pravougaone osnove, dužine 7,5m i širine 6,7m, iz koje se na istoku svojim spolja prostranim oblikom izdvaja oltarska apsida u dužini 1,3m. (37)

U arhitektonskoj kompoziciji ovog malog spomenika sa monumentalnim pretenzijama nalaze se elementi koji se mogu naći kod naših najvećih srednjovekovnih spomenika arhitekture. U njene male dimenzije uklopljeni su naos sa jednim kubetom i narteks sa spratom, iznad koga se uzdižu dve kule, dok je nekada ispred crkve postojao i drveni trem, koji je imao funkciju egzonarteksa.

U unutrašnjem sklopu naos je po tipu sažetog upisanog krsta, nad čijom se ukrsnicom izdiže kupola obrazovana na pandantifima, pa je čitav prostor naosa pregledan i otvoren. Glavna svetlost prodire kroz osam prozora kružnog tambura kupole. Na istočnom zidu je mala polukružna oltarska apsida, otvorena u donjem delu biforom, dok se još dve nalaze na severnom i južnom zidu naosa. Priprata ima osnovu izduženog pravougaonika i zauzima čitavu širinu hrama. Prostor međukrsta u njenom južnom delu je iskorišćen za stepenište koje vodi na sprat priprate identične u dimenzijama sa prizemljem. Nad njenim severnim i južnim travejem uzdižu se dve četvrtaste kule, iznutra otvorene, bez spratne konstrukcije, dok ih srednji travej razdvaja svojim poluobličastim svodom. Nasuprot većem prozoru na sredini zapadnog zida, na istočnom je manji četvrtasti otvor, kojim je ostvarena veza između sprata i naosa.

 

U spoljašnjem prikazu crkve izražena je suprotnost između centralnog dela, gde dominira elegantna i laka kupola, i zapadnog dela, kome kule daju utisak masivnosti i stabilnosti. Taj efekat pospešuju i materijal i tehnika zidanja. Crkva je zidana malterom, od lomljenog kamena uz mestimičnu upotrebu cigle. Monumentalnost zidova je ublažena podkrovnim vencem izvedenim uz pomoć zupčasto ređane opeke (korniš-venac) i keramoplastičnih ukrasa (lončići). Upravo ova arhitektonska dekoracija dala je, kroz lukove nad prozorima tambura, blagost kupoli, dok je podvukla četvrtaste oblike kula i njenih piramidalnih krovova.

O nekadašnjem postojanju drvenog trema pred crkvom svedoče kameni temelji i modeli crkve sa ktitorskih kompozicija. Trem se prostirao celim zapadnim pročeljem crkve; bio je otvorene konstrukcije i u prizemlju i na spratu. Sa modela se uočava da je postojala bogata ornamentika. Bez sumnje  da je tremom bila razbijena monolitnost zapadne fasade.

Prepuštena vremenu i brizi vernika, crkvi je nesvesno uništen izvorni oblik još tokom  XVI  ili  XVII  v, kada su joj uklonjeni zabati na severnoj i južnoj strani, a potom zazidan prostor između kula uz promenu krovnog prekrivača. (38) U trećoj deceniji  XX  veka srušila se kupola i severoistočni ugao naosa, posle čega je crkva ostala u takvom stanju par decenija. (39) Današnji izgled građevine ostvaren je restauratorskim radovima, zasnovanim na izgledu sa modela i na starim fotografijama i opisima istraživača.  U želji da se dođe do prvobitnog izgleda crkve, izvršeno je temeljito ispitivanje. Pri tehničkoj analizi pokazalo se potpuno odsustvo pravih uglova i veliko odstupanje u dimenzijama, gotovo uočljivo golim okom, ali i prisustvo materijala iz vizantijske i rimske epohe.

Pitanje stila je ostalo nerešeno, jer građevina nema svojih paralela, niti pripada nekoj školi, pa je zato potrebno pristupiti ispitivanju porekla pojedinih arhitektonskih celina.

Najneobičniji arhitektonski elementi na donjokameničkoj crkvi su kule - zvonici i drveni egzonarteks. Donjokamenički zvonici su neobični zbog konstrukcije nad narteksom, odnosno spratom. Ovakva upotreba kula u balkanskoj arhitekturi je malo poznata. I u stilu i u konstrukciji ovi romanski oblici se tumače uticajima sa Zapada. (40)

Romanski tip zvonika je dobio svoj novi oblik u raškom stilu gradnjom Ðurđevih Stupova u Rasu (1172.). (41) Tokom  XIII  v. upotreba kula -zvonika je intenzivna, ne samo na novim hramovima, već i doziđivanjem na starijim, (42) a cilj je bio učiniti građevinu monumentalnom i istaći joj značaj. (43) Kako su kule uvek bile kraj spoljne priprate, razlika je jedino bila u njihovom broju - jedna ispred (iznad) ulaza ili dve na zapadnim uglovima priprate. Retki su slučajevi kula nad pripratom i pri tom su to rešenja sa jednom kulom. (44) Na prvi pogled se čini da raški tip zvonika nije u vezi sa donjokameničkim kulama, jer ne postoji slična konstrukcija.

O ovom problemu Ð. Bošković je izneo tri pretpostavke, lično se zalažući za prvu po kojoj je došlo do transformacija kula kraj narteksa u tip zvonika iznad narteksa, odakle je prenet u moravsku arhitekturu, a zatim u Bugarsku . (45)

Nesumnjivo da je raški tip, posebno kada su u pitanju dve kule, zahvatio šire prostore Balkana. Trnovska crkva Četrdeset mučenika (46) je u dogradnji dobila pripratu i dve kule, po rešenju preuzetom sa priprate mileševske crkve. (47) Sticajem okolnosti zbog nedostatka prostora, osnova narteksa je trapezasta, a kule su se morale uključiti u prostor narteksa, tj. sprat. (48) Time se dobija rešenje identično donjokameničkom, pri čemu je trnovska crkva, kao starija, stvorila poseban tip raških zvonika.

Inspiraciju za gradnju donjokamenički majstor je imao u još jednom hramu - crkvi Sv. Spasa kod Ćustendila. Crkva je podignuta između 1330-31. u čast pobede Srba nad Bugarima. (49) Sličnost sa donjokameničkom crkvom je u osnovi naosa nad kojim je kupola, i u koncepciji narteksa nad kojim su umesto kula, dve manje kupole. Oba spomenika su u tesnoj vezi; osim arhitektnoskih sličnosti, vremenski i teritorijalno su bliski.

Drveni egzonarteks, poput donjokameničkog, ne sreće se u srednjevekovnoj arhitekturi. Običaj je bio da se i oni grade od kamena i kada su bili otvorenog tipa. Za sada je poznato da je crkva Jovana Bogoslova u Poganovu (oko 1390) imala drveni trem, ali se ništa ne zna o njegovom izgledu. (50) Kako su ove crkve teritorijalno bliske, moguće je da su jedna drugoj poslužile za uzor.

Iz dosadašnje analize arhitekture zaključuje se da je crkva u Donjoj Kamenici objedinila elemente Zapada i Istoka. U osnovi, iskorišćena je koncepcija pomenute Spasovice, a za uređenje prostora nad narteksom moguće da je kao model poslužila trnovska crkva. Ova dva spomenika su najverovatniji kao uzori Bogorodičinoj crkvi, koja je i sama dobila nov koncept, a pri tome je bogato iskoristila svo graditeljstvo u raškom stilu koje se razvijalo gotovo dva veka. Majstor je uklopio sve osnovne elemente crkve, ne vodeći mnogo računa o proporcijama, kao ni o stilu. Očigledno da je cilj bilo realizovati veliko u malom, pri čemu su materijal i način gradnje, nasuprot oponašanim vladarskim zadužbinama, ostali lokalno rešenje.

 

 

  2.2. Slikarstvo

 

Osobenost donjokameničke crkve potvrđuje se i živopisom, koji se i ikonografski i stilski izdvaja iz svih drugih do sada poznatih crkava, ne samo srpskih i bugarskih, već i balkanskih uopšte. Kao i u arhitekturi, i u živopisu je potrebna analiza stila sa posebnim osvrtom na detalje kako bi se utvrdilo vreme nastanka. (51)

Na malim površinama donjokameničke crkve prikazane su odabrane svete ličnosti i najvažnije scene čak pet ciklusa. Ikonografski repertoar oltarskog prostora, po običaju  XIV  veka, ilustrovao je ovaploćenje i žrtvu. U polukaloti je monumentalna predstava Bogorodice sa Hristom i dva arhanđela, dosta slična sa kompozicijom ove teme u Kraljevoj crkvi u Studenici. (52) U donjoj zoni je Poklonjenje Hristu sažetog tipa, sa Jovanom Zlatoustim i Vasilijem Velikim.

Prostor naosa je izdeljen na tri horizontalne zone, od kojih treća i druga nose po šest scena iz sažetih verzija ciklusa Velikih Praznika i Hristovih Stradanja. Izuzetak predstavlja druga zona zapadnog zida, gde je Bogorodičino uspenje. Verovatno na inicijativu ktitora, istaknut je značaj Tajne večere i Oplakivanja, koje zauzimaju najuglednije mesto u hramu - južni i severni zid naosa. Ostvarenom ikonografijom slikar je izrazio svoju uključenost u moderne tokove, dok je u Lazarevom vaskrsenju i Ulasku u Jerusalim, svedenošću i malim brojem figura, pokazao izvesni arhaizam.

U prvoj zoni naosa, umesto uobičajenih likova svetitelja, prikazano je pet fresko-ikona: Bogorodica Skoroposlušitelnica i Bogorodica Eleuza, Jovan Preteča, Hrist Pantokrator i Ðorđe Dijasoritis, jedini sveti ratnik u naosu.

Da je i donjokamenički ktitor poštovao svete ratnike, kao što je bio običaj među srednjevekovnom vlastelom, (53) potvrđuju njihove predstave u prvoj zoni narteksa, kraj vladarskih portreta. Sv. Dimitrije, sv. Teodor Tiron i sv. Teodor Stratilat, od kojih poslednja dvojica zagrljeni, prikazani su kao konjanici - ratnici. Ovakav prikaz i raspored svetih ratnika je neobičan u živopisu  XIV  veka. (54)

Na poluobličastom svodu narteksa ilustrovan je ciklus sv. Bogorodice u sažetom obliku od devet kompozicija. Scene se jedna na drugu nadovezuju. Razdvaja ih jedino na istočnom zidu, tačno iznad ulaza u naos, poprsje Bogorodice Odigitrije. Motiv je ponovljen na spratu narteksa na istom zidu, ali u arhitektonski izvedenoj polukružnoj niši. Ciklus sv. ratnika se i ovde nastavlja: Sv. Nestor i Lup su prikazani kraj ktitorske kompozicije.

U slikama sprata i kula zanimljiva je i neobična pojava ciklusa sv. Petke u južnoj i sv. Nikole u severnoj kuli. Donjokamenički ciklus sv. Petke je izuzetno značajan, jer je on, sa ciklusom ove svetiteljke u Mladom Nagoričanu, zatim u manastiru Gura - Martulium u Vlaškoj i sa jednom njenom scenom u crkvi sv. Petke u Romanu u Rumuniji, je sve što postoji u balkanskom živopisu od predstava iz života ove balkanske svetiteljke. Osim toga, u donjokameničkom ciklusu izvršeno je kombinovanje scena iz života tri sv. Petke. (55)

Program crkve u Donjoj Kamenici jasno pokazuje da je ktitor poštovao Bogorodicu, kojoj je posvetio zadužbinu. Uz nju, istakao je svete ratnike, a ciklusima sv. Nikole i sv. Petke  dodelio je posebne prostore.

Kvalitet živopisa u scenama života Bogorodičinog, sv. Nikole, a delimično i sv. Petke slabiji je od onog u crkvi, prvoj zoni priprate i portreta na spratu. Zato je verovatna pretpostavka o dvojici slikara, tačnije, o učitelju i učeniku.

Jedinstvenost donjokameničkog živopisa se ogleda i u objedinjavanju raznorodnih elemenata. Čitav niz scena i detalja ne nalazi se ni pre ni posle u balkanskom živopisu: Hristos Agnec u putiru i diskosu, da bi se naglasila dva vida Hristove žrtve, anđeli prikazani na levoj strani Uspenja, život sv. Petke, Bogorodica Odigitrija sa fojnikijama ili neobično sedlo pod sv. Dimitrijem. Niz detalja u scenama Uspenja i iz života Bogorodice ukazuju na slikarstvo  XIII  i početkom  XIV  v, a potom se javljaju elementi kasnijeg živopisa iz  XV-XVI  v. (ratnici na konju u prvoj zoni). Najbrojniji su elementi koji su tipični za  XIV  vek, poput insistiranja na scenama Stradanja, Ulazak u Jerusalim, upotreba četiri E oko krsta Konstantina i Jelene, odelo, nakit, češljanje ktitora. (56)

Važan elemenat u datiranju živopisa je oslikavanje ciklusa sv. Petke, za koji je potvrđeno da je izuzetno redak i pored velike popularnosti ove svetiteljke. Telo sv. Petke je iz Trnova preneto u Vidin, gde je bilo u periodu 1393-98, a potom je premešteno u Beograd. Kult se proširio iz Bugarske u Srbiju. Bez obzira na to ko je ktitor crkve, prenos moštiju sv. Petke i boravak u Vidinu, koji je relativno blizu Donje Kamenice, mogao je uticati na donjokameničkog ktitora koji je zahtevao da se jedna kula posveti ovoj svetiteljki. Zato donjokamenička crkva nije mogla biti oslikana, ili bar njena južna kula, pre 1393. godine.

Sa ovolikim brojem jedinstvenih scena i ovakvim odstupanjima može se pretpostaviti neki jaki strani uticaj. U živopisu ima detalja koji su očigledno došli iz Kapadokije, Trapezunta ili sa Zapada, da se mora pretpostaviti bar postojanje stranih slikarskih izvora. (57) Majstor je slikar boljih kvaliteta, ne samo u Timoku, već u slikarstvu na čitavom balkanskom području. Kao jedna izdvojena ličnost, dao je lični pečat stilu i ikonografiji donjokameničkog živopisa koji pripada drugoj polovini  XIV  i početku  XV  veka.

 

 

  2.3. Vreme i majstori

 

Načinjenim umetničkim prikazom i stilskom analizom arhitekture i slikarstva, može se zaključiti da se crkva nalazila izvan velikih umetničkih tokova i da je mogla nastati najranije u četvrtoj deceniji  XIV  veka, a najkasnije prvih godina  XV  v. Datiranjem se obuhvata period između 1320 i 1370. godine, kada u pravoslavnom svetu ne postoji strogo stilsko opredeljenje. (58)

Donjokamenička crkva je upravo pod uticajem ove raznorodnosti, jer se tada na severnom Balkanu obnavljaju pojedina rešenja raške arhitekture, dok prodiru elementi vizantijskog stila. Ove okolnosti odgovarale su donjokameničkom majstoru koji je načinio spoj monumentalne sakralne i narodne arhitekture.

U slikarstvu  XIV  veka, vezivanjem za umetnost Paleologa, dolazi do raznorodnih rešenja, pa se ono teško prati i izmiče strogoj sistematičnosti. Donjokamenički slikar je jedna izdvojena ličnost, moguće školovana izvan umetničkih centara. N. Mavrodinov smatra da je ovaj umetnik oslikao i crkvu sv. Nikole u Prilepu, ali da se zbog izvesnih odstupanja u stilu to desilo "najmanje" dvadesetčetiri godine posle donjokameničke. (59) Majstor se, međutim, za to vreme mogao usavršiti i postati  slikar zadužbina krupnijeg plemstva, pa bi bilo teže pratiti ga. U donjokameničkoj crkvi slikar je, po svemu sudeći, pokušao da usavrši nasleđeni umetnički izraz, prilagođavajući ga ukusu, sredini, a i vremenu i, pri tom, našao ishodišta umetnosti kraja  XIV  i prvih godina  XV  veka.

Jedinstvenost donjokameničke crkve u živopisu i arhitekturi nije samo proizvod rada glavog graditelja i živopisca. Ktitor je, kao naručilac radova, imao puno pravo da odredi gradnju i ukrašavanje građevine. Ponekad je program koji su vladari nametali umetnicima bio omeđen granicama njihovih zemalja, što je pogodovalo nastanku "nacionalnih" škola. U slučaju donjokameničke crkve objedinjeni raznorodni elementi su pretendovali u tom pravcu, ali ove težnje su bile kratkovečne. Iza njih je ostao jedan izuzetno zanimljiv i osoben spomenik svog vremena, u čijim segmentima možemo pronaći najvažnija rešenja balkanskog graditeljstva, a da je pri tom donjokamenička crkva ostala neponovljiva i jedinstvena.

 

Posle načinjenog pregleda sužene su vremenske granice od vek i po na period od pedesetak godina u okviru kojih je donjokamenička crkva mogla nastati. Donja granica je sredina  XIV , a gornja prve godine  XV  veka, ali pri tom se mora uzeti u obzir i mogućnost da je od završetka gradnje do oslikavanja moglo proći izvesno vreme, ili da je sam živopis izveden po etapama, pošto je već utvrđen rad dvojice majstora. Crkva se po svom, u potpunosti nedefinisanom, stilu uključuje u vreme intenzivnog umetničkog stvaranja vlastele, koja postaje nov poklonik umetnosti. U toj početnoj fazi, pre konačnog formiranja novog stila, srednje i niže plemstvo nije moglo priuštiti poznate majstore koji su još bili u službi vladara, pa se zadovoljavalo radom manje poznatih umetnika, koji su ponekad stvarali originalna dela. Takva je crkva u Donjoj Kamenici.

 

 

 

  3. Ktitori i sizereni crkve u Donjoj Kamenici

 

 

Obaveza ktitora je bila da, pored svojih portreta na kojima se predstavljao kao graditelj zadužbine, prikaže i svog neposrednog gospodara - sizerena, od koga je dobio oblast kojom upravlja i koji mu je dao dozvolu da sagradi hram. Ovaj običaj u potpunosti je ispoštovan u donjokameničkoj crkvi. Na osnovu ovih portreta, koji su ujedno jedini pomeni ktitora, pa i vladara, treba odrediti ko je ktitor crkve i za vreme kog vladara, tj. gospodara je podignuta. Tajna donjokameničke crkve je upravo u tome da se ne zna ko je njen ktitor, jer kraj njegovih portreta ne postoje natpisi, a kraj vladarskih su se sačuvali fragmentarno, što je bilo nedovoljno za identifikovanje u istoriji. Oko vladarskih portreta otvorila se debata, kojom ne da se nije pronašlo rešenje koje bi  bilo prihvaćeno, nego je bilo ponuđeno više njih, ponekad i bez prave potvrde u istoriji.

 

 

  3.1. Ktitor crkve

 

Za mnoge velmože istorija zna samo po njihovim zadužbinama, pri čemu se po umetničkoj vrednosti arhitekture i slikarstva obično pretpostavlja kakvo su mesto mogli imati u društvu. Takav slučaj je sa donjokameničkim ktitorom, koji je ostao nepoznat u istoriji, i pored velikog interesovanja za njegovu zadužbinu. Da je bio velikaš od ugleda dovoljno potvrđuje crkva, kojom je uzdigao sebe i porodicu na viši nivo duhovnog života. Kraj ktitora ne postoje natpisi, pa se ništa ne zna o njemu, a usled slabe istraženosti istočne Srbije u  XIV  i  XV,  veku ne mogu se naći istorijske potvrde.

O društvenom položaju ktitora, njegovoj moći i bogatstvu, znali bismo na osnovu crkvenih predmeta - ikona, knjiga, polijeleja, prestola - kojima je on sigurno opremio svoj hram, ali ni oni nisu sačuvani. Osnivački natpis, ukoliko je i bio načinjen, nije se sačuvao. Preostaju ktitorski portreti, kojima je bila osnovna funkcija da opišu ktitorski čin predstavljanjem ktitora u njihovim zadužbinama.

U donjokameničkoj crkvi predstavljeno je devet ktitorskih portreta u tri kompozicije. U pitanju su grupni, odnosno porodični portreti u horizontalnim nizovima koji predstavljaju ktitorski ili molitveni akt. Svi portreti ktitora, njegove porodice, rođaka i monaha trebalo bi da autentično prikazuju same "modele". Pažljivim ispitivanjem, pre svega, njihovih crta lica, moguće je utvrditi koliko je slikar fizički tačno izveo portrete. Još važnije od toga je otkrivanje ktitorovog društvenog položaja, koji se izražava odećom, stavom i mestom u dekoraciji, kao i natpisom.

Prvi i očigledno najvažniji ktitorski portret je u naosu, na zapadnom zidu južnog kraka krsta. Prikazani su portreti dvojice ljudi tridesetih godina i jednog deteta između njih. Postavljeni su u čistom en-face-u. Portreti muškaraca su sačuvani do visine struka, a dečaku se vidi samo glava.

Portret s leva je glavni ktitor, jer on prinosi model crkve Bogorodici Eleuzi, koja je naslikana na susednom zidu. Ktitor ima tamno smeđu kosu, grguravu na krajevima i češljanu na sredini, sasvim male brkove i kratku kosu izdeljenu u dva pramena. Obučen je u haljinu mrke boje, sa širokom oker bordurom oko vrata, na preklopu po sredini grudi, oko ramena i na nadlaktici. Rukavi mu se završavaju špicem na nadlanici.

Drugi ktitor pruža obe ruke u molitvenom stavu prema Bogorodici. Ima svetliju i dužu kosu koja mu pada niz ramena. Haljina mu je tamno ljubičaste boje i jednostavnija po kroju. Obojici se odela spreda zakopčavaju dugmadima, a oko struka su ukrašena bogatim metalnim pojasevima.

Izgled ktitora odgovara modi oblačenja  XIV  veka, a najviše sličnosti ima sa izgledom Oliverovog sina u sv. Sofiji u Ohridu (60) i Ðorđa Ostouše Pakpale u Dečanima. (61) Paralele se mogu naći i za pojedine detalje na odeći, kao što su šiljati rukavi (župan Brajan u Karanskoj crkvi (62) ), razrez na sredini haljine (Jovan Dragušin u Pološkom (63) ), ili za način nošenja kaiša (ktitori Psače (64) ).  Modu duge kose uveo je kralj Milutin, a od sredine  XIV  veka i kasnije vladari i vlastela imaju sve dužu kosu sa običajem da je dele na sredini (knez Paskač, (65) Oliver u Lesnovu (66) ). Tokom  XV  veka ponovo se vraća moda kratke kose kao rezultat uticaja sa Zapada (Vuk Lazarević i despot Stefan u Ljubostinji (67) ).

Odelo i češljanje ktitora je po modi koja je postojala među vlastelom sredinom i krajem  XIV  veka, pa portreti nisu mogli nastati pre polovine  XIV  veka, a najkasnije prvih godina  XV  veka.

 Na južnom zidu zapadnog kraka krsta su portreti dvojice monaha. Figure su im očuvane u gornjoj polovini. Blago su okrenuti jedan prema drugom i pružaju ruke u molitvenom stavu prema Hristu Emanuelu, koji ih blagosilja. Monah sa leve strane je u crnoj mantiji sa šiljastom kapom na glavi, sa kakvom se obično slika Simeon (Nemanja) i sv. Jevrem Sirijski. (68) Lice mu je jako oštećeno, ali se ima utisak da neobično liči na dvojicu ktitora. Drugi monah ima tamno ljubičasti ogrtač i crnu okruglu kaluđersku kapu. Lice mu je karakteristično, sa jakim nosem, mesnatim usnama, krupnim očima i sa nešto dužom ovalnom bradom i brkovima.

Može se pretpostaviti da su to članovi porodice ktitora, koji su se zamonašili, ili možda monasi koji su pomagali u izgradnji crkve. Možda su i igumani manastira u vreme njegovog osnivanja. Bilo kojom zaslugom i prilogom da su dobili pravo na portret, opravdano je očekivati natpis kraj figura. Njega međutim nema, mada u gornjem delu kompozicije kraj lika Hrista postoji oznaka za njegov prikaz.

Na zapadnom zidu sprata narteksa je treća grupa portreta porodičnog tipa. Prikazan je ktitor sa suprugom, ćerkom i sinom. Sve figure su blago okrenute prema modelu crkve, koji između sebe drže ktitor i ktitorka, dok ih blagosilja Hrist Pantokrator, naslikan u dopojasnoj figuri iz segmenta neba.

Prikaz ktitorke je jedan od najlepših ženskih portreta u donjokameničkom živopisu. Odevena je u crvenu haljinu ornamentisanu oblicima rombova. Od donje haljine vide se samo rukavi bele boje, ukrašeni sitnim cvetovima. Najinteresantniji i najlepši deo na njenoj odeći je kapa sa nakitom. Jedan deo vela, kojim je pokrivena glava, ide ispod kape, oko vrata i lica, a drugi je prebačen preko kape i krajevi mu slobodno padaju na ramena. Sama kapa je u vidu uskog paralelograma, a u donjem delu kape, koji se oslanja na glavu, nalazi se traka i iskićena  biserima. Sa obe strane lica, sa kape, spuštaju se dve pantljike o koje vise precizno islikani lepezasti oboci ukrašeni biserima.

Način odevanja poput ktitorkinog sa gornjom i donjom haljinom i rukavima gornje haljine, koji vise niz ramena, izgleda da je bio uobičajen u  XIV  veku. Sreću se na mnogim portretima, npr. kod knjeginje Ozre i sevastokratorke Vladislave u Psači (69) ili kod supruge Jovana Dragušina u Pološkom. (70) Način ukrašavanja glave sa dva vela i kapom je ređi slučaj. Vlastelinke ponekad, osim kape (krune), nisu ni imale veo, ali je češći slučaj kombinacija jednog vela i kape. Da donjokamenička ktitorka ipak nije izuzetak potvrđuju izvesni primeri sličnosti. (71) Ktitorka zemenske crkve takođe ima dva vela, koji su slobodnije dati oko vrata i niz ramena, a na glavi joj je visoka i u gornjem delu okrugla kapa. (72) Glaveni ukras, koji je najsličniji donjokameničkom, ima Struja, supruga župana Petra Brajana, naslikana u karanskoj crkvi. Ona umesto kape ima visoku otvorenu krunu sa koje pada veo, dok je drugi oko donjeg dela lica. (73) Sličnost se ogleda i u krupnim lepezastim obocima, inače karakterističnom delu ženskog nakita u  XIV  i  XV  veku.

Portret ktitora na spratu je prikazan kao portret u naosu. Oba portreta su oštećena, ali kombinacijom sačuvanih delova može se pretpostaviti izgled lica. Šire nozdrve, karakteristične za muškarca, male i lepo oblikovane usne, oivičene u gornjem delu šiljastim brkovima, lepo su se uklapale sa krupnim očima. Na donjem delu lica je tanja i kratka brada, razdeljena u dva manja pramena. Na licu se mogu primetiti svetli i tamni prelazi koji su blago oslikavali bore lica. Izgled ktitora je prirodniji od izgleda ktitorke, koja deluje pomalo strogo, sa oštrim linijama usana i nosa. Njen portret je više oštećen, pri čemu su verovatno isprane boje koje su nijansirale prikaz njenog lica.

Haljina ktitora je tamno mrke boje, sa preklopom na sredini, opšivena žutim krznom duž ivica. Jedini ukrasni elemenat je pojas, iskićen pozlaćenim pločicama, sa lepo modelovanim metalnim završetkom. Slično je obučen i ktitorov sin, naslikan levo od oca.

Devojčica je prikazana ispred modela crkve, između oca i majke. Njena figura je graciozna, blago izvijena u bedru kao gotske madone. Odevena je u dugu haljinu, opšivenu u donjem delu krznom. Rukavi haljine su neobično široki, ili bolje rečeno dugi, te dopiru do nogu. Na glavi devojčice je tesno priljubljen beli veo, a oko vrata ogrlica od bisera.

Iz pregleda ktitorskih portreta može se zaključiti da je uža ktitorova porodica imala četiri člana. (74) Kompozicija iz naosa, na kojoj je prikazan još jedan mlađi muškarac, ukazuje na pomoć koju je glavni ktitor imao od svog bliskog rođaka, verovatno brata. Prikazivanjem dečaka podvučen je njegov značaj, kao verovatnog naslednika. Kompozicija dva monaha nudi više pretpostavki oko tumačenja. Verovatno su to zamonašeni bivši vlastelini, koji su bili duhovni podstrekači i voditelji ktitorima, svojim naslednicima, u poduhvatu podizanja zadužbine.

Izborom prikazanih ličnosti na kompoziciji iz naosa istaknut je njihov značaj, ali i međusobna hijerarhija - ktitor nosi model, za njim je njegov sin, a onda brat. (75) Scenom se ističe ktitorski čin. Nesumnjivo da je ova predstava bila od primarnog značaja za ktitora, što se vidi iz odabira mesta i okruženja: na jednom susednom zidu je Bogorodica kojoj se prinosi dar, a na drugoj su monasi. Povezanost predstava monaha, ktitora i Bogorodice u desnoj polovini naosa navodi na pretpostavku da je ktitor hteo da prikaže porodično-ktitorske portrete po uzoru na velike vladarske genealogije. (76)

Ktitorska kompozicija na spratu je porodičnog tipa u molitvenom aktu. Porodicu blagosilja Hrist, prikazan u dopojasnoj figuri iz segmenta neba. Isti ikonografski motiv prisutan je u prikazu monaha i na vladarskim portretima.

Autentičnost portreta je očigledna, sličnost između portreta glavnog ktitora iz naosa i sprata dokazuje da je majstor posvetio posebnu pažnju ovom poslu. Karakteristične crte lica, i pored oštećenja portreta, dovoljno su se očuvale da se pronađe sličnost i utvrde rodbinski odnosi. Može se tvrditi da je mladić kraj ktitora njegov brat, a jedan od monaha njihov roditelj.

Odeća ktitora ukazuje na njegov društveni položaj. Teritorijalna udaljenost Donje Kamenice od velikih kulturnih centara nije sprečavala ktitore da prate najnovije načine odevanja. Njihova odeća je po modi od sredine  XIV  veka. Jednostavnost odevanja ktitora na oba portreta ukazuje na pripadnost nižem plemstvu. Skromnost, međutim, ne umanjuje eleganciju datu kroz stav i ukras izražen izborom detalja koji narušavaju monotoniju. Ktitorkina odeća je toplijih boja, umereno ukrašena vezom. Nakit pored materijalne ima i umetničku vrednost; sve je ukomponovano tako da izgleda neupadljivo i prefinjeno, s ukusom.

Pitanje ličnosti ktitora ove crkve u istoriografiji je bilo zapostavljeno. Prvi istraživači tumačili su vladarske portrete kao ktitorske. Kasnije, sa stručnijim tumačenjima, počinje se sa razgraničavanjem ove dve grupe portreta: najpre su ktitori tumačeni vladarevim namesnicima, a potom im se priznaje ktitorstvo. (77) Razlog slabog interesovanja za ktitorske ličnosti je da pored portreta ne postoje natpisi. Nekada je kraj lika devojčice postojao natpis "VLKOSLAVA", ali danas nema više ni njegovih tragova. (78) Moguće je da su se izbrisali tokom vremena, usled lošeg ispisivanja ili propadanja materijala.

Do sada, konkretno tumačenje ličnosti ktitora dala je  D. Panayotova , koja ih smatra članovima bugarske vladajuće dinastije Šišmana. Tačnije,  ktitori su Ivan Stefan i mlađi brat Šišman, sinovi cara Mihaila Šišmana.

U istoriji je poznato da su Ivan Stefan i Šišman posle 1324. god. bili u izgnanstvu sa majkom Anom, pošto se otac, car Mihailo Šišman, ponovo oženio. Ivan Stefan se sa majkom vratio u Bugarsku 1330, posle bitke kod Velbužda, da bi preuzeo carski presto u Trnovu, koji mu je pripremio ujak, srpski kralj Stefan Dečanski. Vladavina mu je trajala kratko. Već 1331. god. on je ponovo morao da napusti Bugarsku.  Panayotova  smatra da je crkva u Donjoj Kamenici u to vreme pripadala vidinskoj oblasti, kojom su upravljali carevi prognani sinovi, koji su u periodu 1325-1335. podigli svoju zadužbinu. U tom slučaju čak i kao prognani, oni su carski sinovi, na osnovu čega se može pretpostaviti da bi sagradili velelepniju zadužbinu, ali to nisu mogli učiniti u pomenutoj oblasti koja je bila u okviru očeve ili teritorije njihovog rođaka i naslednika prestola, jer ima indicija da je Vidin dodeljen drugom carevom srodniku. (79)

Kada su u pitanju njihovi portreti, malo je verovatno da bi carski sinovi dopustili sebi toliku skromnost u odevanju, mada ih  Panayotova  pokušava predstaviti što luksuznije i pored nezaobilazne jednostavnosti. Činjenica je da bi carski sinovi i budući vladari priuštili sebi bogatije odelo, ukrašeno vladarskim insignijama.

Posle učinjene analize ktitorskih portreta može se zaključiti da je crkva u Donjoj Kamenici zadužbina lokalnog plemića iz druge polovine  XIV  veka. Ktitor pripada grupi oblasnih velikaša koji su stekli položaj prateći svog gospodara u vojničkim pohodima, što potvrđuje poštovanje kulta svetitelja - ratnika. Viši nivo duhovnosti, koji se morao iskazivati u skladu sa porastom moći i ugleda, vlastelin je ostvario podizanjem zadužbine. U vremenu kada su pored vladarskih sve veći značaj imale i vlasteoske porodice, i donjokamenički ktitor je pokušao da oformi kult svojih predaka i ozvaniči svoju mladu porodicu. Uz to,  za kratko vreme, izgradio je i kult svetitelja zaštitnika svoje porodice. Crkva je posvećena najpoštovanijoj ličnosti hrišćanstva - sv. Bogorodici, ali je ispoštovan i sv. Nikola, svetac brzopomoćnik kome se ktitor možda obavezao zakletvom. O posebnom kulturnom razvoju i upućenosti u trenutna dešavanja svedoči prihvatanje kulta sv. Petke, sa kojim je očigledno bio u neposrednom dodiru. Ktitor donjokameničke crkve je, sticajem okolnosti, istorijski nepoznata ličnost, koja je u vremenu intenzivnog političkog i kulturnog života na Balkanu tokom  druge polovine  XIV  veka, uspela da uzdigne sebe i porodicu i da vrhunac moći obeleži podizanjem zadužbine, da bi se isto tako brzo vratila u  istorijsku tamu.  

 

 

  3.2. Sizereni donjokameničke oblasti

 

Prikazivanjem vladara u svojoj crkvi ktitor je isticao svog neposrednog gospodara, od koga je dobio odobrenje i blagoslov za podizanje zadužbine. Odobrenje je obično praćeno izdavanjem povelje od strane vladara, ali u donjokameničkom slučaju ona nije poznata. Pri portretisanju vladara, ktitor je morao voditi računa o poštovanju osnovnih pravila vezanih za izgled i natpis sizerena: odelo i titula su morale odgovarati legitimnom zvanju.

Vladarski portreti u donjokameničkoj crkvi prikazani su na zapadnom zidu priprate, severno od vrata. (80) Reč je, po natpisima kraj portreta, o despotu i despotici. Obe ličnosti su prikazane frontalno, sa podignutim rukama u znak molbe Hristu koji ih blagosilja.

Muški lik odaje utisak visokog dostojanstva, ne samo po bogatom odelu i vladarsim insignijama, već i po držanju; i dok je u molitvenom stavu prema Hristu, on drži skiptar visoko u vazduhu. Ima dugu razdeljenu kosu koja mu pada niz ramena i sasvim  kratku bradu, razdeljenu na sredini. Lice mu je oštećeno, ali naziru se crte lica mlade osobe.

Despot je obučen u crvenu haljinu, bogato iskićenu biserima, kakva je bila u modi među despotima. Po ukrasima, despotska odeća se ponekad mogla uporediti sa carskim odorama, ali mogu im se naći slične i među sevastokratorima i ćesarima. (81) Donjokamenički despot nosi haljinu koja je po kroju i ukrasima slična sa odelom srpskog vlastelina Jovana Dragušina u Pološkom. (82) Traka ukrasa od pet redova bisera ide preko bordure opšivene na sredini odežde, oko vrata, na naramenicama i duž bokova. Između pojaseva bisera tkanina je ukrašena ornamentom u vidu dvoglavih orlova - motivom koji se redovno sreće na haljinama vizantijskih, srpskih i bugarskih despota (despot Jovan Oliver i Marija-Ana u Lesnovu, (83) despot Stefan u Resavi (84) ), mada se mogla naći i na odeći ostale vlastele (kesar Novak i kesarica Kali u Malom gradu (85) i Jovan Dragušin u Pološkom (86) ).

Despotova kruna je neobičnog arhaičnog tipa, trapezasta po obliku sa šiljastim završecima pri vrhu. Ukrašena je biserima, a sa strane lica spuštaju se prependulije (dve niske bisera) završene u vidu trolisnog cveta. Na samoj kruni su tri draga kamena, dva crvena pravougaonog oblika i jedan polukružni u sredini, plave boje.

Kruna je po svom otvorenom obliku neobična za  XIV  vek, kada srpski i bugarski vladari nose krune sa kupolnom stemom. Donjokamenički tip se sreće najpre kod gruzijskih, jermenskih i normanskih vladara, a u Srbiji se javlja u prvoj polovini  XV  veka, ali sa višljim vencem. (87) Da ovaj tip krune nije veliki izuzetak bez paralela u svom vremenu, potvrđuje predstava Jovana Dragušina u Pološkom sa identičnim oblikom. (88)

Razlike koje su ostale u izgledu krune, i pored prilične standardizacije vladarske odeće u  XIV  veku na Balkanu, proistekle su iz osećaja vlastite moći i mesta u hijerarhiji hrišćanskih gospodara.

Drugi lik, despotica, kako piše na natpisu, prikazana je u bogato ukrašenom odelu i sa krunom na glavi. Kruna je zatvorenog tipa i ukrašena je biserima. Inače, ona čini deo frizure, koja predstavlja posebnu brigu o ženskoj lepoti na ovakvim portretima. Naslikana je do najsitnijih detalja; dva dela krune iz kojih je sastavljena jasno se primećuju, metalni deo i kapa izvezena koncem. Pri dnu okvira se nalazi niska perli praćena redom dragog kamenja i velikog kamena na sredini, glavnim atributom despota. Kosa despotice prekrivena je mrežom za kosu, ukrašenom biserima. Minđuše su sastavljene iz sitnih zlatnih visuljaka.

Despotičina kruna nema primera među poznatim portretima despotica  XIV  i  XV  veka. Karakteristične naušnice kakve ima despotica sreću se na portretima vladarki i vlastelinki u  XIV  veku (ktitorke u Beloj crkvi karanskoj (89) , despotica Marija-Ana u Lesnovu (90) ), dok su vladarke u Vizantiji, po pravilu, bile prikazivane bez naušnica. (91) Naročito interesovanje na despotičinoj odeždi izaziva mreža za kosu. Slično se sreće kod despotice Marije-Ane u Lesnovu i sv. Jelene na Bojani. Mreža za kosu obavezan je ukras udatih žena u srednjem veku, da bi tokom  XIV  veka postala obeležje luksuza predviđenog za žene iz plemstva. Predivna mreža u donjokameničkoj crkvi proizašla je, dakle, ne samo iz važnosti predmeta, već i ličnosti; ovaj ukras je u vreme izrade slike bio uvažavan kao znak plemstva i statusa prikazanog.

Odežde na ovim portretima govore o njihovom visokom položaju. Privilegovan društveni status ili liniju srodstva sa vladajućom dinastijom nosioci uglednih titula isticali su bogato ukrašenim odelima. Paralele za ovakav način odevanja nalaze se kod uglednih velikaša  XIV  veka.

Vladarski natpisi su ključ u pronalaženju gospodara šire oblasti oko Donje Kamenice. Kako su oni delimično sačuvani, otvorena je čitava polemika oko njihovih iščitavanja.

Postoje dva natpisa: jedan kraj lika despotice, a drugi kraj despota. Od despotovog natpisa sačuvana su prva dva reda, a ostatak je uništen. Iz natpisa se saznaje da je reč o despotu Mihailu, sinu cara Mihaila:

 

Upadljivo je to da uz titulu despota nema podatka kojom zemljom upravlja ni čiji je despot. Moguće je da su se pomenuti podaci nalazili na izbrisanim redovima. (92) Važno je obratiti pažnju na skraćeni oblik invokacije, koji se javlja od vremena kralja Milutina, (93) i na isticanje srodstva-filijacije. (94)  Možda je u nastavku bio razvijeni tip intitulacije, u kojoj se nabrajaju despotovi preci, čime se isticao njegov značaj, iako je on upravljao manjom oblašću i nije imao udela u politici najviših carskih krugova. U prilog tome ide i odsustvo titule "samodržac", koja se smatrala znakom vladarske samostalnosti na sopstvenoj teritoriji i često je išla uz titulu despota. (95)

Natpis kraj lika vladarke sačinjavaju tri reda očuvana u fragmentima, koji su do sada različito tumačeni. Pri prvim čitanjima natpisa vladarka je označena kao Dåspina, i tako je zabeleženo u Zapisima i natpisima Ljube Stojanovića. (96) Kosta Popović je pročitao Gospo  Ålena, posle čega se ustalio način čitanja njenog imena kao Jelena. (97) Do sada najozbiljnija tumačenja natpisa načinili su  D. Panayotova  i S. Mandić.

 

 

 Panayotova  smatra da u ostacima prve reči natpisa ne treba tražiti ime despotice, već deo invokacije, jer ostaci te reči - Ína ne mogu biti deo imena Jelena. U drugom redu je fragment reči An… koji je činio ime Anna. To je lično ime despotice. U nastavku je objašnjenje o despotičinom poreklu … DÃÇN … (… Ana, kćerka - ime oca). Treći red, kojim je rešavana dilema o despotičinoj porodici je najoštećeniji.  Panayotova  ga je, koristeći beleške ranijih istraživača, rekonstruisala i došla do rešenja: … Milutina kralja. Despotica Ana je kći srpskog kralja Milutina. (98)

Za ovu pretpostavku otežavajuća okolnost je da se kralj Milutin u zvaničnim aktima nije mogao potpisivati samo krštenim imenom, pa se taj izuzetak ne bi mogao desiti ni u donjokameničkoj crkvi. (99)

Mandić je prihvatio ime despotice kao Ana, ali je u tumačenju trećeg reda natpisa došao do drugačijeg rešenja. Vršio je, usled otežane rekonstrukcije natpisa, proveru u istoriji za svaku moguću ličnost. Najviše mogućnosti je bilo da je despotica Ana kći despota Dejana, gospodara srednjeistočnih delova Srpskog Carstva. (100)

Rešenja koja su ponudili  Panayotova  i Mandić, uz određene ustupke, mogu biti zadovoljavajuća. Problem tumačenja ovih naučnika je da su, pri odgonetanju identiteta ovih ličnosti, tražili trenutnu potvrdu pronalaženjem njihovih mesta u istoriji srednjovekovne Srbije i Bugarske. Zato rasprave pomalo liče na pogađanja sa istorijskim činjenicama, kako bi se stiglo do postavljenog rešenja.

Za donjokameničkog despota Mihaila može se reći da je manje poznati gospodar timočke oblasti, koji je poticao iz neke carske porodice, ali da sam nije nasledio tu titulu, nego je kao rođak dobio najviše zvanje posle carskog. Despotska titula koju je nosio bila je legitimno stečena i u skladu sa tim je prikazana u crkvi, ali on nije samo formalno prihvatio vlast svog cara, kao što je bio običaj među despotima od druge polovine  XIV  veka. Po jednostavnim vladarskim insignijama može se zaključiti da je imao svog neposrednog gospodara, zaštitnika, jer u surpotnom slučaju ostao bi zabeležen kao nezavisan vladalac pri nekom od samostalnih poduhvata. U slučaju donjokameničkog ktitora, despot Mihailo je zadržavo pravo neposrednog gospodara. Despotica je supruga koja je  verovatno poticala iz despotske porodice.

Posle ovako postavljene osnove u tumačenju identiteta despota, usledili su pokušaji identifikovanja sa istorijski poznatim ličnostima. Na tom polju razvile su se četiri pretpostavke, koje su manje-više bile u skladu sa istorijskim činjenicama s jedne strane,  ili sa postavljenim tumačenjima o despotu, sa druge. Od tih, tri pretpostavke se baziraju na tvrđenju da je donjokamenička oblast tokom  XIV  veka bila deo Vidinske kneževine. Osnovu ovakvom shvatanju čini turski popis Vidinskog sandžaka iz 1454-55. godine, u kome se navodi i selo Donja Kamenica. Pošto se zna da Turci, posle osvajanja Vidina 1396. god, nisu menjali granice nekadašnjeg carstva, već su samo na starim osnovama formirali novu administrativnu jedinicu, možda je opravdano očekivati uključenost donjokameničke oblasti u granicama srednjevekovne Bugarske. Četvrta pretpostavka je vezana za srpsku istorijsku ličnost iz sredine  XV  veka, ali ona ne odgovara postavljenom datiranju.

Po prvoj pretpostavci, koju je izneo Valtrović, a kasnije prihvatio Nikov, despot Mihailo je bugarski car Mihailo Šišman (1323-1330), prikazan u crkvi za vreme svog despotovanja u Vidinu. Međutim, protiv ove pretpostavke govore tri elementa: otac vidinskog gospodara se nije zvao Mihailo, nije imao carsku titulu, a verovatno da ni sam Mihailo nije nosio znake despotskog dostojanstva.

Mihailov otac je u istoriji poznat kao vidinski knez Šišman, koji je 1291. godine došao u sukob sa srpskim kraljevima Milutinom i Dragutinom. Pošto je doživeo poraz, Šišman je pristao na mir, po kom je za ženu dobio kćer srpskog velikaša Dragoša, a uskoro je njegov sin Mihailo oženjen princezom Anom, Milutinovom ćerkom. (101)

 

Oko titule Mihaila Šišmana bilo je dosta rasprava. Mihailo je, pre dolaska na carski presto, upravljao posedima koje je nasledio od oca. U spisku vladara iz 1313. godine sa kojima Mle-tačka održava prijateljske odnose pominje se: " Michael despoti Bulgarie, dominus de Vigdino, gener reges Urosii ", na osnovu čega preovladava mišljenje da je Mihailo, kao vidinski gospodar, imao titulu despota. Bugarski istoričari su zato pokušali da objasne poreklo njegove titule. Burmov tvrdi da je Mihailo zvanje despota nasledio od oca, iako ova titula nije imala nasledni karakter, ili da je dobio od sizerena i tasta, srpskog vladara Milutina, mada on kao kralj nije imao pravo dodele čina despota. (102) Po Božilovu, Mihailo je oko 1308, pošto je nasledio oca, zatražio od bugarskog cara Teodora Svetislava (1300-1322.) despotsko zvanje na osnovu srodstva sa vladajućom dinastijom. Božilov se ne slaže sa tvrđe-njem Ferjančića, koji za pomen despota iz 1313. god. kaže da se odnosi na vidinskog gospodara samo kao sina nekog despota. (103)

Iz prethodnog sledi da nema argumenata videti u Mihailu Šišmanu donjokameničkog despota, jer pored navedenih razloga ovoj tvrdnji ne odgovara procenjeno vreme nastanka crkve.

 

Po drugoj hipotezi donjokamenički despot je nepoznati sin cara Mihaila Šišmana, dok je despotica njegova majka Ana, žena careva. Iako ova pretpostavka nema dovoljno potvrde u istoriji, treba joj posvetiti pažnju, jer se ona u bugarskoj istoriografiji smatra rešenjem donjokameničkog problema.

Mihailo Šišman je kao car, dakle od 1323. godine, jedini mogao da nekom dodeli titulu despota. Despoti su u Srbiji i u Bugarskoj imali veze sa vladarskom porodicom, pa je sasvim logično da carev sin ima otvoren put u dobijanju zvanja despota. Osim toga, nakon prelaska u Trnovo, Mihailo Šišman je mogao upravu nad Vidinom  da poveri svom sinu.

Nepobitno je, međutim, da nijedan istorijski podatak ne spominje Mihaila, sina cara Mihaila Šišmana. Bugarski istoričari su ovu prazninu opravdali nedovoljnom ispitanošću istorije vidinskog kraja u vreme vladanja ovog cara i ističu donjokamenički natpis kao polaznu tačku. Stavovi im se mimoilaze po pitanju datiranja Mihailove uprave vidinskim krajem.  Panayotova  smatra da je Mihailo, kao prvorođeni sin i naslednik, dobio titulu despota i oblast Vidina odmah po očevom proglašenju za cara. To što je presto u Trnovu, posle Mihailove pogibije na Velbuždu 1330. godine, nasledio Ivan Stefan, ona opravdava Mihailovom preranom smrću ili napuštanjem Bugarske. (104) Suprotnost ovoj tvrdnji je vladavina Belaura, carevog brata, Vidinom u periodu 1323-1330. (105) Božilov zato smatra da je Mihailo, kao drugi carev sin, dobio titulu despota i Vidin kojim je upravljao kratko, od očevog krunisanje za cara 1323. do 1324, kada je sa majkom i braćom otišao u izgnanstvo. (106)

U tumačenju lika despotice  Panayotova  smatra da je reč o Ani, kćerki kralja Milutina, koja je, posle razvoda sa mužem Mihailom Šišmanom (1324), došla na dvor svog sina Mihaila u Vidin. Po njenom tumačenju donjokamenički portreti su nastali u periodu 1325-1335. U istoriji se malo zna o Aninom braku, ali je pouzdano utvrđeno da je ona pri muževljevom krunisanju dobila titulu carice. (107) Njeno drugo carevanje bilo je takođe kratko (1330-31.). (108) Iz Trnova Ana je otišla svom sestriću u Srbiju, kralju Dušanu, a odatle u Dubrovnik, gde je živela dugo godina u prijateljstvu sa napuljskim Anžujcima. Ostali su podaci o dvojici sinova - Ludvigu, (109) koji je najverovatnije identičan sa Ivanom Stefanom, i o Šišmanu, koji je u jednom trenutku svojim boravkom u Carigradu uznemirio bugarskog cara Jovana Aleksandra. (110) Mihailo se nigde ne pominje.

Iz prethodno izloženog, zaključuje se da Ana nije mogla biti prikazana u donjokameničkoj crkvi u periodu 1325-1335. Osim toga, Ana je sve vreme (od 1323.) carica, pa i kad bismo prihvatili tvrđenje  Panayotove , na natpisu kraj Ane moralo bi pisati da je carica, a ne despotica. Sa druge strane, posle razvoda bivša carica Ana više nije mogla biti slikana kao vladarka u Bugarskoj, jer je car imao novu suprugu. Slikanje na zidu u crkvi je nesumnjivo važan javni čin i takav prekršaj ne bi načinio ni njen sin despot Mihailo, još manje ktitor kao oblasni gospodar.

Mogućnost da donjokamenički despot bude sin cara Mihaila Šišmana ne sme biti u potpunosti odbačena samo zbog velikog broja pristalica ovog tumačenja u bugarskoj istoriografiji, mada u pojedinim slučajevima pretpostavka nema svoju težinu.

Treća mogućnost za identifikaciju despota Mihaila iz Donje Kamenice je da se on traži u jednom od potomaka bugarskog cara Jovana Aleksandra (1331-1371.). Na tu mogućnost upozorava B. Ferjančić, iznoseći podatak da je turski sultan Murat pošao na Sofiju i da je u borbi s Bugarima pobedio Asena, sina cara Jovana Aleksandra, a tada je ubijen i drugi sin Mihailo. (111)

Bugarski car Jovan Aleksandar je iz dva braka imao pet sinova i svi su oni nosili titulu mladog cara, dok je on sam bio veliki car. (112) Njegov prvorođeni sin Mihailo, koji je po predačkom srodstvu imao prezime Asen, nosio je titulu cara već 1332. godine. U jesen 1338. ili proleće 1339. oženio se ćerkom vizantijskog cara Andronika  III , Marijom Paleolog, na osnovu jednog vizantijsko - bugarskog carskog dogovora zaključenog šest do sedam godina ranije. (113)

Kao najstariji sin bugarskog cara, Mihailo je mogao dobiti oblasti zapadne Bugarske sa prestonicom u Vidinu. Njima je mogao upravljati do svoje pogibije, najkasnije do 1355, (114) kada je vidinsku oblast nasledio mlađi brat Jovan Stracimir. Ovim je načinjen uvod za pretpostavku da  donjokameničkog despota treba videti u sinu Mihaila, a unuku Jovana Aleksandra. Sa njom se slaže S. Mandić, koji kaže da je Mihailo u braku sa Marijom mogao imati sina Mihaila, koji je kao despot prikazan u donjokameničkoj crkvi. S obzirom da je na kompoziciji prikazano mlado lice despota, koji nije mogao imati više od dvadesetak godina, Mandić pretpostavlja da je portret oslikan nešto posle 1365.godine (115)

Ovoj pretpostavci prepreku čine vesti N. Grigore, koji kaže da se Irina u Vizantiju vratila kao udovica Mihaila Asena sa kojim nije imala dece. Time se ruši cela ova pretpostavka o despotu Mihailu. Međutim, treba uzeti u obzir da je možda zbog nove udaje, u interesu dvorske sredine bilo da se Irina takvom prikaže, pa je Grigora prihvatio te vesti, ili da je on sam bio loše obavešten o prilikama u porodicama južnoslovenskih vladara. (116)

Ovim su opravdane vesti protivne mogućnosti postojanja despota Mihaila, sina cara Mihaila. Despot Mihailo je kao naslednik oca i unuk cara, mogao dobiti oblast zapadne Bugarske koje bi bile pod njegovom vlašću. U vreme pogibije svog oca, oko 1355. godine, kada se njegova majka vratila u Carigrad, bio je još dete, ali kroz petnaestak godina mogao je postati gospodar manje oblasti u koju je bila uključena i Donja Kamenica.

Druga suprotnost ovoj pretpostavci je da je vidinskom oblašću od oko 1360, sa prekidom od četiri godine (1365-69), sve do njenog pada pod Turke (1396.), upravljao drugi carev sin Jovan Stracimir. (117) Da je oblast Timoka pripadala Vidinu za vreme Stracimirove vladavine govore dva spomenika iz njegovog doba. Prvi je iz okoline Zaječara: "v† dni cara Stracimira"nekom "Iovn†, a zovom† HrÍvimir†", a drugi je iz sela Jakovlja u srezu moravičkom, a okrugu  kruševačkom sa natpisom: "MÍseca rouna(!) v. ÿ. d†n† poči sin† utÍhovć† brat†, v† dni cara Uroša, a v† drÍžave StracimirovÍ". (118) Oba spomenika su pronađena prilično daleko od Donje Kamenice, pa to nije dovoljno čvrsta potvrda da je ta teritorija pripadala vidinskom carstvu.

Ukoliko je Mihailo imao neku teritoriju pod ličnom upravom, ona je mogla biti u južnijem kraju u odnosu na vidinsku, gde je pripadala Donja Kamenica, ili je mogla biti u okviru vidinske. U prilog poslednjoj pretpostavci ide titula Mihaila; on je despot, dok je Stracimir car. Po tome je sasvim logično da Mihailo nosi nižu titulu u odnosu na strica, koji je upravljao oblastima zapadne Bugarske. Oblasni gospodar u Donjoj Kamenici je svog vladara imao u despotu Mihailu, nevezano za to da li je Mihailo upravljao teritorijom dobijenom od strica ili dede, pa nije prikazao cara Stracimira ili velikog cara Jovana Aleksandra. U daljem tekstu natpisa kraj despota ipak je moralo pisati kojom je oblašću upravljao, pa i za vreme kog vrhovnog vladara.

 

U liku despotice Ane, kao što je već pomenuto, S. Mandić vidi kći despota Dejana. Zato treba videti kada je Dejan mogao biti pomenut kao despot. Na Dušanovom krunisanju Dejan je, kao muž Dušanove sestre Teodore, dobio titulu sevastokratora, koja dolazi neposredno iza despotske. Tada je upravljao krajevima oko Velbužda i Kumanova. (119) Titulu despota dobio je, verovatno, u početku vladavine Uroša  V , kada je počeo da proširuje svoju teritoriju, što su nastavili sinovi Jovan i Konstantin. (120)

Prema tome, despot Dejan, kao gospodar srednjoistočnih delova Srpskog Carstva u vreme cara Uroša  V  (1355-1371.), bio je moćan i ugledan sused bugarske države. Prirodno je da je bugarski car svom unuku za suprugu našao kćer uglednog gospodara iz susedstva i rođaka srpske carske kuće.

Pretpostavka, koju je ponudio S. Mandić, ima svoju težinu i ozbiljnost iako nema dovoljno potvrde u istoriji. Mihailo je dobio despotsku titulu verovatno od dede, velikog cara Jovana Aleksandra od koga je dobio oblast na upravu prilikom ženidbe. U toj oblasti nalazila se baština nepoznatog vlastelina, ktitora crkve u Donjoj Kamenici, pa je dvadesetogodišnji despot Mihailo zajedno sa ženom despoticom, po poštovanom pravu neposrednog gospodara, i naslikan u toj crkvi, najranije 1365, a najkasnije do 1371. godine, kada sa prestola silazi car Jovan Aleksandar.

Četvrtom pretpostavkom donjokamenički despot je bio identifikovan sa srpskim velikim vojvodom Mihailom Anđelovićem. On je, uz brata Mahmuda, velikog vezira Mehmeda  II  Osvajača, učestvovao u političkom životu Balkana sredinom  XV  veka. Od 1457. Mihailo se pominje kao veliki vojvoda, a početkom 1458. ulazi u namesništvo sa Jelenom, udovicom despota Lazara Brankovića, i slepim Stefanom, čime dobija učešće u upravi nad Despotovinom. Kao protivnik oslanjanja na Ugarsku i kao pripadnik "turske stranke" uklonjen je sa položaja već 31. marta 1458. godine. (121)

U donjokameničkom problemu Anđelović je imao potvrdu u poreklu i imenu oca, koji se zvao Mihailo i poticao iz porodice tesalijskih Anđela, ali nije imao čin cara. Ni Mihailo Anđelović nije imao titulu despota, kako se to ranije smatralo. Za vreme učešća u namesništvu, on se pominje samo kao " gubernator Rassie ". Njegove teritorije su bile na zapadu Despotovine, o čemu svedoče otkrića u novopavličkoj crkvi, pa se u potpunosti isključuje mogućnost njegove uprave zemljama u dolini Timoka. (122)

Ovim su iscrpljene sve pretpostavke o despotu Mihailu i despotici Ani. Uočljivo je da se u traženju despota Mihaila pribegavalo u jednom slučaju krivljenju istorijske istine, a u drugom, pronalaženju istorijski nepoznatih ličnosti sa kojima je bilo lako zadovoljiti prethodno postavljene stavove. Od četiri postavljene, dve pretpostavke se uzimaju kao najverovatnija rešenja - despot Mihailo može biti nepoznati sin cara Mihaila Šišmana, što je u bugarskoj istoriografiji primljeno kao jedino moguće i - despot Mihailo kao unuk cara Jovana Aleksandra, o čemu dosad nije bilo reči, mada je ova pretpostavka verovatnija.

 

  Zaključak

 

U rešavanju pitanja: Čija je crkva u Donjoj Kamenici? moralo se poći od ispitivanja po etapama svega onog što je crkva nudila - arhitekture, slikarstva, portreta i natpisa ktitora i vladara i ispitivanja pretpostavki koje su se u njenoj bogatoj istoriografiji razvile.

Sužavanje vremenskog okvira za nastanak crkve ostvareno je sa onog područja koje je kroz istoriografiju najmanje podleglo promenama, jer je bilo pomoćni elemenat pri potvrđivanju pretpostavki. Dakle, stilska analiza arhitekture i slikarstva postala je osnova, jer je obavljena bez direktnih povezivanja sa istorijskim ličnostima koje su nuđene u rešavanju donjokameničkog problema.

Ne uslovljavajući prethodno postavljenim rešenjem, iz ktitorskih i vladarskih kompozicija se kroz jednostavnu analizu jasno otkrio položaj, moć i ugled portretisanih ličnosti. Time je ovom problemu postavljena osnova od onih elemenata koji su mnogim naučnicima služili za potkrepljenje neke od teza, kojima se neretko skretalo sa pravog puta u istraživanju. Zato se u ovom slučaju, posle obavljene stilske analize, nije moglo udaljiti od rešenja koje se samo nametalo.

Traženje istorijskih potvrda nije nasilno izvedeno otkrivanjem i prikrivanjem istorijskih činjenica, već je učinjen pregled dosadašnjih izučavanja sa jednostavnom analizom i kritikom svega onog što je bilo u suprotnosti sa istorijski proverenim podacima. Pri tom je, naravno, ostavljena mogućnost za nove zaključke izvedene elementima koji su promakli dosadašnjim istraživačima.

Crkva u Donjoj Kamenici je nastala kao zadužbina lokalnog plemića iz sredine  XIV  veka. Građevina pripada vremenu intenzivnog prodora vizantijskog umetničkog stvaralaštva, koje je u manjim sredinama bilo prihvaćeno uz kombinaciju sa starim, gotovo degenerisanim stilom. Donjokamenički ktitor je imao na raspolaganju graditelje i slikare iz lokalnih škola, koji su ambiciozno oponašali monumentalne oblike i priznata rešenja, ali su ipak nesvesno od crkve načinili jedinstven spomenik.

Uplivi stranih uticaja odrazili su se ne samo na umetnost i kulturu, koja postaje nova sfera interesovanja plemstva, već i na nov društveni koncept u državama Balkana, gde plemstvo postaje značajan, ponekad i ravnopravni politički činilac sa vladarom. Donjokamenički ktitor nije bio gospodar takve moći i ugleda, ali jeste bio od određenog društvenog položaja u svojoj široj okolini, kada je mogao priuštiti sebi i porodici zadužbinu po primeru vladara i visokih dostojanstvenika. Hram je možda bio manastirska ili pridvorna crkva ovog velikaša, koji je iskoristio svoje ktitorsko pravo i predstavio se na portretima.

Donjokamenički despot, prikazan u svojstvu sizerena, druga je istorijski nepoznata ličnost u ovoj crkvi. Mada se radi o osobi visokog porekla i titule, ovaj despot očigledno da nije dugo ostao na svom položaju, jer je prikazan kao mladić, pa bi sa vremenom imao prilike da nekim aktom ostavi svoj trag u istoriji. Pomenuto je to, da i pored titule despota, Mihailo najverovatno nije bio samostalni gospodar, pa je zbog čestih društvenih promena, lako mogao ostati bez svog dostojanstva. Ipak, u trenutku slikanja, ktitor ga je u potpunosti ispoštovao, predstavljajući ga kao carskog rođaka, ne samo kroz natpis, nego i portretom.

U tumačenjima koja su nastala o liku despota, najbliža je pretpostavka o Mihailu kao unuku cara Jovana Aleksandra. Donjokamenički despot je kao mladić upravljao dodeljenom oblašću i za to vreme je oslikan u crkvi kao sizeren, ali promene na prestolu (u Trnovu ili Vidinu) mogle su poremetiti njegov položaj i prerano ga ukloniti sa političke scene. Time se ovo tumačenje potpuno uklapa u ponuđeno datiranje, izvedeno stilskom analizom živopisa i arhitekture, kao i mode u oblačenju ktitora i vladara.

Ovakvim zaključkom može biti zadovoljena samo jedna od nastale dve strane formirane tokom rešavanja pitanja čija je crkva, smatrajući da u odgovoru treba prikazati nacionalnost ktitora ili vladara. Već je istaknuto da je u umetnosti teško razlikovati zapadnobugarsko od istočnosrpskog stvaralaštva. Osim toga, u vremenu procenjenom za nastanak donjokameničke crkve, Timočka krajina je bila pod "višenacionalnim" uticajima, koji su se vremenom izbrisali, ali je samo donjokameničkoj crkvi ostao taj krst. U političkom pravcu, Vidinsko carstvo je za vreme Jovana Stracimira bilo više upućeno na zapadne susede, nego na nacionalnog srodnika u Trnovu. Osim toga, nisu li i bugarski istoričari bili shvatanja da je Vidinsko carstvo u kulturi bilo upućeno na Srbe?

Zbog toga nije potrebno pristupati donjokameničkom problemu sa nacionalnog stanovišta. Dovoljno je istaći da je crkva u Donjoj Kamenici jedan od najstarijih očuvanih srednjovekovnih spomenika u istočnoj Srbiji i da zaslužuje veću pažnju, koja će pomoći u potvrđivanju postavljenog tumačenja, bez odbojnosti prouzrokovane nacionalnom nepripadnošću.

 

 

(1) Dr Stevan Mačaj, Građa za topografiju okruga knjaževačkog  sa kartom , Glasnik SUD, knj.  III , sv.  XIX , Beograd 1866, 345.

(2) Milan Ð. Milićević, Manastiri u Srbiji , Glasnik SUD, knj.  IV , sv.  XXI , Beograd 1867, 25-26 (dalje: M.Ð. Milićević, Manastiri u Srbiji ).

(3) Mihailo Abogović je, po ovom shvatanju, identifikovan sa srpskom istorijskom ličnošću Mihailom Anđelovićem.

(4) Put licejskih pitomaca po Srbiji 1863. godine , sastavio pok. Kosta Popović, Beograd 1867, 112-120 (dalje: K. Popović, Put licejskih pitomaca... )

(5) Jov. Mišković, Dve stare crkve u knjaževačkom okrugu , Starinar  IV , Beograd 1887, 102-105 (dalje: J. Mišković, nav. delo ).

(6) Valtrović smatra da je despot ktitor priprate i kula, koje su naknadno dozidane, pa je zato prikazan na spratu sa modelom, dok su prvobitni ktitori u naosu. - M. Valtrović, Primedba  uz članak J. Miškovića: Dve stare crkve u knjaževačkom okrugu , Starinar  IV , Beograd 1887, 105-107 (dalje: M. Valtrović, Primedba... ).

(7) Feliks Kanic, Srbija - zemlja i stanovništvo od rimskog doba do kraja   XIX  veka , knj.  II , Beograd 1985, 365-366.

(8) Arh. Ðurđe Bošković, Beleške sa putovanja ,  I , Okolina Knjaževca, Sv. Bogorodica u Donjoj Kamenici, Starinar  VIII-IX , Beograd 1933-34, 270-280 (dalje; Ð. Bošković, Beleške... ).

(9) Milan Kostić, Knjaževac i stari knjaževački okrug u prošlosti i sadašnjosti , Beograd 1933, 26-29.

(10) Milan Cvetičanin, Spomenica Timočke eparhije 1834-1934 , Sremski Karlovac 1934, 201-202.

(11) Petković je prvi pročitao sa natpisa kraj despotice da je to Jelena, kći despota Petra. - Vladimir R. Petković, Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda , Beograd 1950, 141-142 (dalje: V. Petković, Pregled... ).

(12) Mirjana Ćorović - Ljubinković, Radivoje Ljubinković, Crkva u Donjoj Kamenici , Starinar n.s.  I , Beograd 1950, 53-85 (dalje: M. Ðorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo ) - sa pregledom starije literature.  

(13) I pored ubedljivosti u rešavanju problema teritorijalne pripadnosti, M. Gecić je napravila jednu neprihvatljivu grešku - despota Mihaila je nazvala ktitorom - M. Gecić, Oko crkve u Donjoj Kamenici , Istorijski glasnik  III-IV , Beograd 1951, 87-93 (dalje: M. Gecić, Oko crkve... ).  

(14) V. Damjanović, Konzervatorski radovi na Gornjoj i Donjoj Kamenici , Muzej  V , Beograd 1950, 171-174; Branislav  Živković, Konzervatorski radovi na freskama crkve u Donjoj Kamnici , Saopštenja  IV , Beograd 1961, 189-194 (dalje: B. Živković, Konzervatorski radovi... ).

(15) Nenadović je dao prednost stilskoj analizi živopisa i zaključku bračnog para Ljubinković, mada i sam kaže da bi datiranjem crkve u drugoj polovini  XIV  veka njena arhitektura bila stilski anahronizam. - Arh. Slobodan Nenadović, Restauracija donjokameničke crkve , Zbornik Zaštite spomenika kulture  X , Beograd 1959, 51-67 (dalje: S. Nenadović, Restauracija... ).

(16) Vladimir Popović, Crkva u Donjoj Kamenici , Razvitak 1, Zaječar 1961, 54-59.

(17) Radivoje Ljubinković, Crkva u Donjoj Kamenici , Razvitak 1, Zaječar 1964, 74-77.

(18) V. Korać, Između Vizantije i Zapada; odabrane studije o arhitekturi , Beograd 1971, 197-198 (dalje: V. Korać, Između Vizantije i Zapada... ).

(19) B. Ferjančić, Despoti u Vizantiji i južnoslovenskim zemljama , Beograd 1960, 147-149 (dalje: B. Ferjančić, Despoti ... ).

(20) S. Jovanović, Donja Kamenica - srednjovekovna nekropola , Arheološki pregled 22, Beograd 1981, 159-160; S. Jovanović, Donja Kamenica kod Knjaževca, crkva Svete Bogorodice - srednjevekovna nekropola , Arheološki pregled 22, Beograd 1981, 161-162; B. Deljanin, Crkva Svete Bogorodice, Donja Kamenica, Knjaževac , Arheološki pregled 23, Beograd 1982, 153-155.

(21) Bojana Deljanin, Crkva u Donjoj Kamenici - možda manastirska crkva? , Glasnik Društva konzervatora Srbije 6, Beograd 1982, 45-46.

(22) Aleksandar Radović, Konzervatorsko-restauratorski radovi na arhitekturi crkve manastira Svete Trojice i crkve Svete Bogorodice u Donjoj Kamenici kod Knjaževca u 1985. god , Glasnik DKS 10, Beograd 1986, 83.

(23) Svetislav Mandić, Velika gospoda sa sve srpske zemlje i drugi prospografski prilozi , Beograd 1986, 181-213 (dalje: S. Mandić, nav. delo ).

(24) B. Živković, Crkva u Donjoj Kamenici: crteži fresaka , Beograd 1987. - predgovor M. Ćorović-Ljubinković

(25) Stratimir Ð. Stojković, Velelepno zidno slikarstvo vapi za svetom liturgijom , Pravoslavlje 2, Beograd 1992, 4.

(26) Bugarska je samostalnost stekla Berlinskim kongresom 1878. god. Do tada je njen zapadni deo pripadao Vidinskom sandžaku, tj. Turskoj, a oblast Timoka je 1833. isključena iz Sandžaka i predata Srbiji. -Vasilj Popović, Istočno pitanje , Beograd 1996, 194-195.

(27) N. Iliev, Severozadnite bÍlgarski zemi (  VII-XIV  v.) v trudovete na profesor PetÍ Nikov , IzvestiÔ na muzeite v severozapadna BÍlgariÔ  X , SofiÔ 1985, 71-85.

(28) M. Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 54. - Mavrodinov daje proizvoljno tumačenje o slikaru donjokameničke crkve, smatrajući da je on oslikao i crkvu u Prilepu.

(29) Ivan Božilov, FamiliÔta na Asenevci (1186-1460): genealogiÔ i prosopografiiÔ , SofiÔ 1985, 145 (dalje: I. Božilov, nav. delo ).

(30) I. Božilov, nav. delo , 145.

(31) Isto, 145.

(32) V. Korać, Između Vizantije i Zapada... , 198.

(33) D. Panayotova, Les portraits des donatores de Dolna Kamenica  , Zbornik RVI  XII , Beograd 1970, 43-56 (dalje:  D. Panayotova , nav. delo ); S. Mandić, nav. delo , 185-188; I. Božilov, nav. delo,  146.

(34) D-r Dušanka BoÔanič-Lukač, VidinskiÔt sandžak prez 15-16 vek: Dokumenti ot arhivite na Carigrad i Ankara,  SofiÔ 1976, 85.

(35) Ninko ZaÔkov, EtnodemografskiÔt harakter na VidinskiÔt sadžak prez   XV-XVI  v , IzvestiÔ na muzeite v severozapadna BÍgariÔ  V , SofiÔ 1980, 106-126; od istog autora, Filuržiístvoto vzv VidinskiÔ sandžak prez   XV-XVI  vek , IzvestiÔ na muzeite v severozapadna BÍgariÔ  VI , SofiÔ 1981, 73-100.

(36) I. Božilov, nav. delo , 145-148.

(37) S. Nenadović, Restauracija... , 52. - Nenadović je dao do sada najbolji prikaz arhitekture i izvršio stručnu analizu.

(38) S. Nenadović, Restauracija... , 56-57.

(39) Tačna godina rušenja kupole nije utvrđena. Po profesoru Ð. Boškoviću ona se srušila jedne noći 1923. god (Ð. Bošković, Beleške... , 277.), po Mirjani i Radivoju Ljubinkoviću, kupola se srušila 1925. god (nav. delo , 55).

(40) Kule su osobenost arhitekture na Zapadu i obično su najistaknutiji deo crkve, dok u Vizantiji ne postoji veće interesovanje za zvonike, jer je i sama upotreba zvona usledila kasno ( IX  v). Dvojni zvonici u Vizantiji uopšte se nisu gradili. -  Olivera M. Kandić, Kule - zvonici uz srpske crkve   XII-XIV  veka , Zbornik LU 14, Beograd 1978, 3-73 (dalje: Kandić, Kule zvonici... ).

(41) Ðurđevi Stupovi su prvi spomenik sa kulama u srpskoj srednjevekovnoj arhitekturi. Kao uzor je poslužila katedrala Sv. Tripuna u Kotoru (1166.), prvi romanički spomenik na istočnoj obali Jadrana. O ovom preblemu vidi: Kandić, Kule-zvonici...,  15-17; Vojislav J. Ðurić, Gordana Babić - Ðorđević, Srpska umetnost u srednjem veku , knj. 1 ( IX-XIII  v.), Beograd 1997, 51-60 (dalje: V.J. Ðurić, Srpska umetnost ...,  I); Desanka Milošević, Jovan Nešković, Ðurđevi stupovi u Starom Rasu , Beograd 1983, 15-27.

(42) O. Kandić daje opise svih srednjevekovnih hramova sa zvonicima. U grupu spomenika koji su u prvoj gradnji dobili zvonike nabraja Ðurđeve Stupove u Rasu, Bogorodicu Ljevišku, Banjsku i Bogorodičinu crkvu u Peći, dok su zvonike u dogradnji dobile crkve Sv. Nikole kod Kuršumlije, Ðurđevi Stubovi na Limu, Sv. Petar u Bijelom Polju i dr. - Kandić, Kule-zvonici...,  11-59.

(43) Gradnjom kula-zvonika u vreme arhiepiskopa Save  I  cilj je bio istaći saborne hramove. Up. V. J. Ðurić, Srpska umetnost ...,   I , 132-133.

(44) Reč je o Bogorodici Ljeviški u Prizrenu i crkvi Sv. Bogorodice u Peći. Zvonik ove druge crkve nije se očuvao do današnjih dana, ali o njegovim oblicima zna se na osnovu ktitorske freske arhiepiskopa Danila  II . - Kandić, Kule-zvonici... , 48-57.

(45) Kandić, Kule-zvonici...,  9.

(46) Crkvu je podigao bugarski car Ivan Asen  II  u periodu 1229-30 god. - V. Korać, Između Vizantije i Zapada... , 191.

(47) Arheološkim istraživanjima utvrdilo se da je i mileševska crkva imala dve kule na uglovima spoljnog narteksa. - Olivera Kandić, Svetlana Popović, Radojka Zarić, Manastir Mileševa , Beograd 1995, 20, sl. 1 (dalje: Manastir Mileševa ).

(48) V. Korać, Između Vizantije i Zapada...,  191-192.

(49) Poslednji ostaci crkve uništeni su u ratu 1941-45, ali je ostala obimna dokumentacija, koju je prikupio i obradio Dr Slobodan M.  Nenadović u radu Arhitektura Spasovice , Zbornik ZSK  XIX  Beograd 1968, 33-42.

(50) J. Tomić, B. Deljanin, M. Mitrović: Istraživački radovi na lokalitetu Poganovo , Pirotski zbornik 8-9, Pirot 1979, 211-227.

(51) Do sada najbolji prikaz i analizu živopisa načinili su M. Ćorović-Ljubinković i R. Ljubinković, nav. delo .

(52) Gordana Babić, Kraljeva crkva u Studenici , Beograd 1987, 114. - Sličnost sa ovom crkvom je i u arhitektonskoj koncepciji: naos sažetog upisanog krsta sa kupolom nad ukrsnicom i trostranom oltarskom apsidom na istoku. 

(53) O ovom pitanju vidi: Ivan M. Ðorđević, Zidno slikarstvo srpske vlastele u doba Nemanjića , Beograd 1994, 88-90 (dalje: Ðorđević, Zidno slikarstvo... ).

(54) Svetozar Radojčić, Tekstovi i freske , Novi Sad, 111 -  U odeljku pod naslovom "O nekim zajedničkim motivima naše narodne pesme i našeg starog slikarstva" Radojčić utvrđuje sličnost u nekim ikonografskim detaljima između junaka u pesmama i ratnika sa fresaka. Sveti ratnici koji jašu naporedo, zagrljeni, odgovaraju motivu iz stihova: "Naporedo jezde dobre konje/Naporedo nose bojna koplja/Jedan drugom belo lice ljube/Od milošte do dva pobratima ."

(55) M.Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 78.

(56) Isto, 82-83.

(57) Isto, 83.

(58) Up. Vojislav J. Ðurić, Vizantijske freske u Jugoslaviji , Beograd 1975, 55 (dalje: Ðurić, Vizantijske freske ... ).

(59) M. Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 54.

(60) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , crtež 39.

(61) Isto, crtež 27.

(62) Isto, sl. 7.

(63) Isto, sl. 11.

(64) Isto, crtež 36; Ðurić, Vizantijske freske... , sl. 74.

(65) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , sl. 24.

(66) Ðurić, Vizantijske freske...,  sl. 62.

(67) Dragan Vojvodić, Vladarski portreti srpskih despota , Manastir Resava: istorija i umetnost: Naučni skup manastir Manasija i njegovo doba, priredio Vojislav J. Ðurić, Despotovac, 21-22. 08. 1994, Despotovac 1995, crtež 2 (dalje: Vojvodić, Vladarski portreti... ).

(68) M. Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 58.

(69) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , crtež 36.

(70) Isto, sl. 11.

(71) M. Ćorović-Ljubinković i R. Ljubinković, nav. delo , 74. - Oni su suprotnog shvatanja, jer ne pronalaze paralele.

(72) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , sl. 19.

(73) Isto, sl. 5.

(74) M.Ð. Milićević, Manastiri u Srbiji , 26. - On kaže da su uz despota i despoticu na spratu prikazana i njihova tri mala sina.

(75) Up. Ðorđević, Zidno slikarstvo... , 109-111. -Ktitorske kompozicije u Karanu i Dobrunu su sličnog tipa.

(76) Up. Manastir Mileševa... , crtež 22; Grupa autora, Manastir Studenica , Beograd 1986, sl. 4. - Slične horizontalne genealogije prvih Nemanjića date su u manastiru Mileševi i u Radoslavljevoj priprati.

(77) Up. J. Mišković, nav. delo , 104; M. Valtrović, Primedba...,  106.

(78) V. Petković, Pregled... , 141. - On je jedini koji je pronašao natpis kraj ktitora.

(79) D. Panayotova , nav. delo , 154-155.

(80) O portretima vladara vidi: M.Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 69-70; D. Panayotova, nav. delo , 143-156.

(81) O prikazima despota vidi: Vojvodić, Vladarski portreti... , 65-98; Jovan Radonjić, Naši despoti tokom vekova , Glas SAN, sv. 5, knj. 219, Beograd 1956, 11-16.

(82) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , sl. 11.

(83) Isto, sl. 17.

(84) Vojvodić, Vladarski portreti…,  crtež 5.

(85) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , sl. 84 i 85.

(86) Isto, crtež 37.

(87) Vojvodić, Vladarski portreti... , 86.

(88) M.Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 69-70, - Oni nisu uspeli pronaći paralelu u izgledu krune, smatrajući je krajnjim izuzetkom.

(89) Ðorđević, Zidno slikarstvo... , sl. 5.

(90) Isto, sl. 17.

(91) Minđuše ovog tipa, bilo od srebra ili od zlata, mogu se naći u muzejima u Sofiji, Vidinu, Plovdivu, što znači da su bile čest ukras. Za donjokamenički primerak se pretpostavlja da je rad lokalnog zlatara. -  D. Panayotova ,nav. delo , 150.

(92) Ljubinkovići su utvrdili da se ovakav skraćeni oblik vladarskih natpisa u Srbiji javlja od početka  XIV  veka, sa intenzivnijom upotrebom od sredine veka. U bugarskim poveljama koristi se od kraja  XIV  veka, dok se na bugarskim novcima ovakva redakcija vladarskog natpisa neće naći. - M. Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 54-55.

(93) Oko Milutinovog lika u Gračanici stoji VÃ HA BA, ali uz razvijenu intitulaciju. Od cara Uroša natpisi oko vladara dobijaju jednostavne oblike. U Psači Urošev natpis glasi: VÃ HA BA BLAGOVÎRNI CARÃ UROŠÃ  i on je najsličniji donjokameničkom. - M. Ćorović-Ljubinković, R. Ljubinković, nav. delo , 55.

(94) Javlja se od vremena kralja Milutina u poveljama njegovog brata Dragutina koji o sebi govori kao o "bratu gospodina i velikog kralja Stefana Uroša". - Smilja Marjanović-Dušanić, Vladarska ideologija Nemanjića: Diplomatička studija , Beograd 1997, 127 (dalje: Dušanić, Vladarska ideologija… ).

(95) O ovom problemu vidi: Dušanić, Vladar po milosti Božjoj i samodržac , u Vladarska ideologija…,  60-69.

(96) Lj. Stojanović, Zapisi i natpisi , knj.  III , Beograd 1984, 1, br. 5131.

(97) K. Popović, Put licejskih pitomaca…,  120; - Ovakvo tumačenje prihvatili su i M.Ćorović-Ljubinković, R.Ljubinković, nav. delo , 55.

(98) D. Panayotova  , nav. delo , 144-146.

(99) Milutin je, pored titularnog imena Stefan, prvi vladar koji je dodao drugo titularno ime Uroš, pa je njegovo puno ime glasilo Stefan Uroš  II  Milutin. - Dušanić, Vladarska ideologija …,  42-60. - Zato je neopravdano očekivati da bi se oba titularna imena izostavila u vladarskom natpisu i dalo samo kršteno ime vladara.

(100) Mandić je jedini uspeo rekonstruisati slovo      koje je moglo biti samo u imenu Dejan (gen. Dejana - De na), jer nema drugih primera ni u Srbiji ni u Bugarskoj u drugoj polovini  XIV  veka. - S. Mandić, nav. delo , 198-202.

(101) Arhiepiskop Danilo, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih , preveo dr L. Mirković, SKZ, 257, Beograd 1935, 88-90, (dalje: Životi kraljeva… ).

(102) Up. B. Ferjančić, Despoti… , 148;  I . Božilov, nav. delo , 120.

(103) Oba autora obraćaju pažnju na vesti Jovana Kantakuzina kojima je izazvana zabuna. Reč je o tome da je Mihailo tumačen sinom despota Stracimira. - vidi prethodnu napomenu.

(104) D. Panayotova , nav. delo,  153-154.

(105) I. Božilov, nav. delo , 134. - Druga suprotnost je da je na novcima iz perioda 1323-1324. kraj cara Mihaila prikazan sin Ivan Stefan, a ne Mihailo, što jasno govori o tome ko je bio prestolonalsednik. - Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije , tom  VI , Beograd 1986, 198, (dalje: Vizantijski izvori… ).

(106) I. Božilov, nav. delo , 146.

(107) Krunisanje se datira u proleće 1323. - Istorija srpskog naroda   I ,  Beograd 1994, 498, (dalje: Istorija…,   I ).

(108) Bitka na Velbuždu je bila 28. jula 1330. godine, posle koje je Stefan Dečanski vratio sestru Anu na presto Bugarske. - Životi kraljeva…,  144-148; Jovan Kantakuzin i Nićifor Grigora donose neodređene podatke o datumu zbacivanja Ane i Ivana Stefana sa prestola. Pomenuti događaj desio se najverovatnije meseca septembra 1331. - Vizantijski izvori…,  214. i 348.

(109) Konstantin Jireček, Istorija Srba ,  I  knjiga do 1537. god, Beograd 1952, 213 (dalje: Jireček, Istorija…,   I ); I. Božilov, nav. delo , 148.

(110) O ovom problemu Jovan Kantakuzin je ostavio zapis. - Vizantijski izvori…,  354-356.

(111) B. Ferjančić, Despoti…,  150.

(112) Sinovi su imali titulu cara, ali ne i samodršca, koju je Jovan Aleksandar uveo i zadržao samo za sebe. Sa titulom "car i samodržac svih Bugara i Grka" on se pojavljuje na novcu, na poveljama, u spisima svojih podanika i u dva čuvena spisa izrađena po njegovoj narudžbini: u Vatikanskom prepisu Manasijeve hronike i Britanskom jevanđelju. - Obolenski, Vizantijski izvori… , 292.

(113) Brak je bio odložen zbog mladosti supružnika. U vreme sklapanja braka Mihailo je imao 15 godina, a nevesta svega 9. - Vizantijski izvori,  350; I. Božilov, nav. delo , 194.

(114) Godina Mihailove pogibije nije tačno utvrđena. Za terminus post ljem uzima se godina 1344-45, kada je Mihailo Asen prikazan u Manasijevom letopisu sa ocem i braćom. Za terinus ante ljem je kraj 1355, kada N. Grigora pominje Mihailovu suprugu kao udovicu. – I. Božilov, nav. delo , 195.

(115) S. Mandić, nav. delo , 189.

(116) N. Grigora je u svojim spisima ostavio podatke koji su u potpunoj suprotnosti sa danas poznatim istorijskim činjenicama. Npr. pišući o ženidbi kralja Milutina sa Simonidom, on kaže da kralj nije imao dece ni sa jednom od prve tri žene, a u istoriji je poznato bar troje. - Vizantijski izvori , 169; Zatim pišući o savezništvu između Turaka i cara Dušana Grigora govori o pregovorima o braku između careve kćeri i jednog od Orhanovih sinova, međutim zna se da Dušan nije imao kćeri. - Vizantijski izvori , 279.

(117) Pošto je izgubio pravo na trnovski presto drugom očevom ženidbom Stracimir je dobio u nadoknadu oblast Vidina i titulu cara. Do očeve smrti 1371. godine on je uvažavao njegovo pravo vrhovnog vladara, a onda se u potpunosti osamostalio i uzeo titulu "car i samodržac". - I. Božilov, nav. delo , 197-210.

(118) Lj. Stojanović, Zapisi i natpisi , knj.  I , Beograd 1982, 60. br. 194. i 45. br.  137.

(119) Istorija…,   I , 532-533.

(120) Isto, 583-584.

(121) Jireček, Istorija…,   I , 384-386.

(122) Radomir D. Petrović, O braći Mahmudu i Mihailu Anđeloviću , Novopazarski zbornik 17, Novi Pazar 1993, 39-50.