HAJEKOVA KRITIKA TOTALITARIZMA

(F.A. Hayek, Put u ropstvo, Global Book Novi Sad, 1997. Prevod Zoe Pavlović i Miroslav Prokopijević)

Nedavno se u izdanju mlade ali veoma ambiciozne izdavačke kuće Global Book iz Novog Sada, u ediciji Sloboda Izbora, pojavila najpoznatija knjiga iz oblasti političke filozofije čuvenog libertarijanskog (radikalno liberalnog) autora dvadesetog veka Fridriha fon Hajeka, Put u ropstvo. Tako smo pet godina nakon smrti jednog od najznačajnijih političkih i ekonomskih mislilaca ovog stoleća dočekali pojavu prve njegove knjige na našem jeziku. Hajek je nažalost nepoznat čak i velikom delu stručnjaka a gotovo potpuno nepoznat široj javnosti iako se i tokom tridesetih godina i naročito u poslednjih četvrt veka nalazio u centru velikih savremenih debata o (ne)mogućnostima izgradnje socijalizma i socijalističke privrede, o prirodi kolektivističkih, ksenofobičnih i totalitarističkih političkih sistema, o pitanjima protekcionizma i liberalizma, o monetarnoj politici ... O kakvom se formatu mislioca radi, dovoljno govori činjenica da je pored ostalog bio predavač na čuvenom Londonskom LSE-u, na Čikaškom univerzitetu i na Univerzitetu u Frajburgu, te da je 1974. dobio Nobelovu nagradu za pionirske radove iz oblasti ekonomije. Hajek je tokom celog svog života ostao vatreni zagovornih najširih mogućih ekonomskih i stvaralačkih sloboda i smatra se duhovnim inicijatorom Tačer-Regan revolucije koja je značila radikalnu ekonomsku liberalizaciju, slabljenje nacionalnih protekcionizama i borbu protiv državnih i ostalih monopola, a koja je i danas vodeći globalni trend.

Knjiga Put u ropstvo pojavila se u veoma dobrom prevodu Zoe Pavlović i Miroslava Prokopijevića. Inače prvi put je štampana 1944. u Londonu i poput Pope- rovog Otvorenog društva i njegovih neprijatelja nastala je kao reakcija na, u prvoj polovini veka, preovlađujuće kolektivističke (totalitarističke) tendencije koje su po mišljenju ova dva autora dovele do ogromnih ljudskih žrtava, rasizma, povratka u varvarstvo i suspenzije ljudskih prava i kreativnih sloboda. Naime, nakon 19. vekovne vladavine, liberalizam je u starom laisses-faire obliku došao u krizu i kao politička ideologija i kao teorija i kao praksa, do te mere da je početkom ovoga veka shvatan kao zastareli stupanj u razvitku ljudskog društva koji treba prevazići. S jedne strane komunističke ideologije su propovedale konačni prelazak iz carstva nužnosti u carstvo slobode kao nužni rezulatat razvoja ljudskog roda u kome je liberalno-demokratska država samo jedan, poslednji stepen pred Konačnu Pobedu Ljudskog Uma, dok su sa druge strane fašističko-korporativističke doktrine, izrasle iz romantizma, nacionalizma i političkog konzervativizma 19. veka takođe zastupajući jednu vrstu metafizike progresivizma, tvrdile da je individualistički liberalizam zastarela ideologija koja se mora nadvladati višom, totalitarnom državom. Novi libera- lizam s polovine ovoga veka, čiji su najpoznatiji predstavnici Poper, Isaija Berlin i sam Hajek, razvijan je kao kritika takvih "istoricističkih" doktrina i kao izlaganje jezivih posledica do kojih njihova logika dovodi u praksi.

Prema Hajekovom sopstvenom priznanju radi se o jednoj "političkoj knjizi" sa izrazito kritičko-analitičkim zadatkom. Zato se u knjizi mnogo manje pažnje posvećuje direktnim predlozima kako bi ljudska zajednica trebalo da izgleda. (Uostalom za Hajeka je svaki takav predlog za usmeravanje društva već potencijalni totalitarizam. On traži da se naprave čvrsti i sigurni formalno-pravni uslovi koji bi omogućili nesmetanu utakmicu (konkurenciju u svim oblastima) a koja po njegovom uverenju jedina može omogućiti puni razvoj individualnih snaga i sloboda kao i društveni progres.) Svrha knjige je kritika i to kako totalitarističkih država, tako i kritika, tada pod uticajem rata i ratne ekonomije i u demokratskim zemljama narastajućih kolektivističkih tendencija, koje su po njemu stalna pretnja za postepeni prelazak u totalitarizam jer, kako to Hajek stalno ističe, suspenzija ekonomskih sloboda direktno vodi u oduzimanje svih ostalih sloboda.

Put u ropstvo je verovatno najbolje skeniranje totalitarizma i totalitarističkih zemalja. Autor je veoma iscrpan, temeljan i sistematičan u istraživanju društvenih i ideoloških uzroka ovog fenomena, kao i idejnih, istorijskih i političkih preteča i naročito u živopisnom slikanju i realnom vrednovanju takvih državnih sistema. Knjiga je prebogata argumentima i konciznim, efektnim razmatranjima pojedinih aspekata i sfera kolektivističkih sistema pri čemu je posebno metodološko bogatstvo način na koji Hajek objašnjava povezanost tih, na izgled razdvojenih sfera, i katastrofalne posledice koje politički monopol i ničim sputana koncentracija moći nužno imaju po sve pore društva. Uzimajući u razmatranje društvo kao totalitet, Hajek svoju političku teoriju razvija uz pomoć brojnih srodnih i za ove svrhe neophodnih disciplina pa se u knjizi nalaze izvanredna razmatranja iz oblasti političke filozofije, ekonomije, individualne, socijalne i masovne psihologije (uz jasno ukazivanje na značaj psihologije za politiku i političku teoriju !), političke sociologije, nacionalne antropologije, opšte i ekonomske metodologije... Delo je pisano pitkim i jasnim engleskim esejističkim stilom (sastoji se od Uvoda, 15 povezanih eseja i Zaključka) i ono što ga nameće kao nezaobilazni udžbenik političke filozofije jesu precizne definicije i određenja osnovnih pojmova ove oblasti nenametljivo prezentirani u kontekstu ovog političkog romana i bogato ilustrovani primerima i primenama na tumačenje prve polovine ovog veka. Nakon takvog upoznavanja sa pojmovima poput individualizma, totalitarizma, Vladavine prava, konkurencije, monopola, sigurnosti i pseudo-sigurnosti i dr. lakše ćete moći da tumačite i razumevate i vreme u kome živimo a naročito društvo čiji smo pripadnici. I to je ono što ovoj knjizi daje posebnu draž i povećava upotrebnu vrednost na ovim prostorima. Nakon njenog čitanja jasnije se shvata zašto i u kolikoj meri smo mi i dalje totalitarističko, kolektivističko i netolerantno društvo sa izraženim autoritarnim i fašističkim tendencijama i zbog čega su za takva planerska društva bitni pojmovi monopola (na svim područjima), socijalističkih direktora, državne i društvene svojine, ksenofobije, svih vidova izolacionizma, permanentnog održavanja ratnog stanja i ratne psihoze, kult vođe, itd.

Pedeset godina nakon pojavljivanja, u knjizi se naravno mogu naći i slabija i problematičnija mesta. Ovde bismo ukazali na dva: prvo na Hajekovo prilično pozitivističko, nekontekstualno i neistorijsko shvatanje pojmova i, drugo, usko i jednostrano shvatanje razloga koji su doveli do kolektivizma, odnosno neshvatanje određenih slabosti klasičnog liberalizma. No sve to ne umanjuje brojne kvalitete koje ova knjiga ima.

Na kraju vredi pomenuti da je jedna od najbitnijih i najinspirativnijih teza ove knjige veoma utemeljena i puno diskutovana tvrdnja da su socijalisti i socijalističke tendencije u obrazovanju, organizaciji, ekonomiji direktno proizveli fašizam koji je samo preuzeo kompletan organizacioni aparat i veliki deo ideološkog nasleđa. Zvuči li vam ovo poznato.