Borislav Milić Beograd

Izvorni naučni članak UDK: 929 Primljeno: 31.12.1997.

NAUČNO-ETIČKI SMISAO I SADRŽAJ POKLON-ZBIRKE VOJINA MILIĆA

SCIENTIFIC-ETHICAL BACKGROUND AND CONTENT OF VOJIN MILIĆ’S DONATED LEGACY

ABSTRACT In the main lines the author describes the content of the scientific legacy of Vojin Milić (1922-1996), who was one of finders of the Department of Sociology at the Faculty of Philosophy in Belgrade. During his life he donated it to the University Library »Svetozar Marković« in Belgrade in the form of a complete collection. The collection consists of two main parts: a) library (including not only the books, but 24 big files of manuscripts and autographs) and b) archive material. Each of those parts contains more subparts. The author speaks with more details about a few unpublished voluminous manuscripts of Vojin Milić which are to be found in the collection, as well as about the content of the huge scientific correspondence with persons and institutions in the country and abroad, arranged in the chronological order. He particularly points to the scientific-ethical background of the legacy donated to the University Library as in that way the collection became accessible to wider circle of possible users.

KEY WORDS scientific ethic, legacy, library, personal archive, correspondence

APSTRAKT U ovom članku se u grubim crtama ukazuje na sadržaj naučne zaostavštine Vojina Milića, koju je za života poklonio Univerzitetskoj biblioteci »Svetozar Marković« u Beogradu u obliku celovite poklon-zbirke. Zbirka se sastoji iz dva osnovna dela: a) biblioteke u širem smislu i b) arhivske građe. Svaki od ovih delova sadrži više poddelova. Nešto detaljnije se ukazuje na osnovni sadržaj nekoliko neobjavljenih većih rukopisa Vojina Milića koji se nalaze u poklon-zbirci, kao i na sadržaj hronološkim redom sređene obimne sačuvane naučne prepiske sa pojedincima i ustanovama u zemlji i inostranstvu. Posebno se ukazuje na naučno-etički smisao čina poklona Univerzitetskoj biblioteci »Svetozar Marković«, kojim je ukupna sačuvana naučna zaostavština postala dostupna široj stručnoj i naučnoj javnosti.

KLJUČNE REČI: naučna etika, poklon-zbirka, biblioteka, lična arhiva, prepiska

Predmet ovog priloga određen je samo jednim, doduše opštekulturnim činom šireg značaja, čija se ovde razmatra samo naučno-etička dimenzija i daje grubi opis sadržaja. Vojin Milić je još za života poklonio ličnu biblioteku (u širem značenju reči) i vlastitu arhivsku zbirku Univerzitetskoj biblioteci »Svetozar Marković« u Beogradu. Odluka o poklonu formalno je doneta u ranu jesen 1994, a definitivno realizovana početkom februara 1995. godine. Međutim, sudbina biblioteke bila je mnogo ranije predodređena; moglo bi se reći, onog časa kada je dobila konture ozbiljne zbirke, dok je ideja o poklonu porodici indirektno poznata od kraja 1960-ih godina. Naime, krajem 1968. godine u jednom unutarporodičnom razgovoru izrekao je da se nada da njegova biblioteka, obimom sigurno višestruko manja, neće doživeti sudbinu biblioteke poznatog slaviste, koju su naslednici u to vreme prodali UB »Svetozar Marković«. Nije imao razumevanja za činjenicu da značajan deo zaostavštine (oko 12.000 knjiga) uglednog profesora univerziteta i vrlo uticajnog člana SANU postaje deo kulturnog nasleđa kupoprodajnim ugovorom, posebno imajući u vidu povlašćeni položaj »uvaženog akademika« pre i posle Drugog svetskog rata. Lično sam tada stekao prva saznanja o postojanju posebnih biblioteka u knjižnom fondu UB »Svetozar Marković«, a kasnije i koristio pojedine retke knjige iz npr. posebne biblioteke Dimitrija Mitrinovića, ali sam o njihovom smislu i značaju imao nedovoljno izdiferencirano mišljenje.

Razumevanje smisla namere i čina Vojina Milića nije moguće, pored ostalog, bez ukazivanja bar na jedan broj naučno-etičkih načela kojih je nastojao da se dosledno pridržava. Među njima najvažnija su sledeća: (a) dosledno prisutna težnja da se proširenje istinitog znanja o predmetu proučavanja ne podređuje nikakvom drugom cilju; (b) nepristrasan odnos prema raspoloživim i korišćenim izvorima; (c) uporno nastojanje da se razlika između za postavljeni cilj relevantnih i izvora koji se u proučavanju koriste što više smanjuje; (d) insistiranje na što ispravnijem odnosu prema izvorima, što u prvom redu podrazumeva da se ne skrivaju korišćeni izvori kako bi se izbegla krađa tuđih ideja (plagijat), a i korisnicima objavljenog rada olakšao neposredan pristup širem krugu izvora, kao i (e) da je poželjno svoje delo meriti merilom posthumnog značaja, itd. Bilo bi pogrešno smatrati da je bio pobornik naivnih moralističkih gledišta o tobožnjoj svemoći naučne etike. Bio je potpuno svestan da nauka nije odvojena od društva, te da je naučna etika uvek uključena u vladajuća etička shvatanja i moralnu klimu. Tako u Sociološkom metodu, izlažući mere i postupke kojima se u nauci nastoji obezbediti što veći stepen objektivnosti, konstatuje da »načelo objektivnosti nije neka prazna metodološka deklaracija, kao i da se ne očekuje da će ono biti poštovano samo zahvaljujući nekim naročitim psihičkim osobinama ljudi koji se bave naukom, njihovoj izuzetnoj čestitosti ili istinoljubivosti. Iluzija da su u moralnom pogledu naučnici nešto izuzetno proizvod je njihove vlastite profesionalne ideologije koja je i u prošlosti i u sadaš-njosti bezbroj puta opovrgnuta« (Milić, 1996: 279). Zato naglašava značaj što čvršće institucionalizacije proceduralnih pravila »koja treba da olakšaju proveravanje svih elemenata nauke, od elementarnih iskustvenih podataka do najopštijih teorijskih stavova« (Milić, 1996: 279), te u tom smislu pridaje važnu ulogu naučnoj zajednici, uz svest o njenoj društvenoj ograničenosti, pošto se ona stvara uglavnom u okvirima vladajućih slojeva.

Čini se da su u ranom periodu sistematskog bavljenja naučnim radom na Vojina Milića snažan utisak ostavila naučno-etička načela koja je Jovan Cvijić izložio u svom rektorskom govoru održanom 1907. godine pod naslovom »O naučnom radu i našem Univerzitetu« (Cvijić, 1921). Zaključujući svoj članak »Sociološka koncepcija Jovana Cvijića« on ističe: »Teško da je ikad kod nas o nauci pisano s više bezobzirne iskrenosti i moralne odgovornosti. Prosto bi ljudima koji se bave naukom trebalo preporučiti da s vremena na vreme ponovo pročitaju Cvijićev rektorski govor ‘O naučnom radu i našem Univerzitetu’. A što se on u pojedinim slučajevima nije dosledno pridržavao navedenih načela, i nije uvek išao za naučnom ‘vokacijom’, ne umanjuje vrednost tih načela, ali ne dozvoljava da se njegova naučna delatnost, u celini, poistoveti s idealnim normama naučnog rada za koje se zalagao, već što nepristrasnije i svestranije proučava i razmatra« (Milić, 1989: 229). Ovakav zaključak izneo je na osnovu temeljnog proučavanja odgovarajućih Cvijićevih objavljenih radova, ali i nakon sistematičnog uvida u tada još nepotpuno sređenu Cvijićevu bogatu zaostavštinu (Milić, 1989: 186, nap. 2a). Zato se može pretpostaviti da je upoznavanje sa Cvijićevom, bar posredno, uticalo i na kasniju ocenu naučnog značaja vlastite.

Sređivanje vlastite zaostavštine Vojin Milić je započeo početkom 1990-ih godina, u sklopu nastojanja da za života, koliko je moguće, zaokruži svoje životno delo. Naravno, ovaj segment zaokruživanja dela bio je sporedna aktivnost, u kojoj su mu pretežno tehničku pomoć pružali pojedini članovi porodice. Takođe, zaokruživanje dela nije vršeno na štetu daljeg stvaralačkog rada, koji se doslovno odvijao do poslednjih dana života. Pomenuću samo neke činjenice koje ovo mogu ilustrovati. Pripremajući zbirke ranije objavljenih tekstova za dve poslednje objavljene knjige (sačinio je i dodatne). Zatim, započeo je realizaciju svoje relativno stare zamisli kritičkog osvrta na domaću istoriografiju. Zamisao je samo manjim delom ostvario, pošto je napisao i objavio samo uvodni od četiri planirana teksta (Milić, 1993).[1] Zakasnio je. Ne manje je značajno da je do kraja života bio uključen u konkretne oblike aktivnosti odgovarajućih delova međunarodne naučne zajednice.[2] Jednom reči, zaokruživanje životnog dela nije zaustavljalo ili usporavalo dalje stvaralačke napore.

Pre prelaska na prikaz razloga da se zaostavština pokloni baš UB »Svetozar Marković« i u grubim crtama opiše njen sadržaj, potrebno je ukazati na još jednu naučno-etičku karakteristiku rada Vojina Milića, a koja je za ovaj prilog značajna. Radi se o tome da je smatrao obaveznim da vlastita ili usvojena metodološka načela i postupke »testira« na ličnom primeru. Sadržaj zaostavštine uređen je gotovo doslovno u skladu s onim što je u članku »Metod sociologije saznanja« pisao o postupcima tumačenja idejnih tvorevina, odnosno vrstama izvora u kojima su izraženi i u kojima je ostavio traga njihov tok (Milić, 1985). Najvažniji izvor su objavljeni radovi, i to u svim verzijama, kao i iz bilo kojih razloga neobjavljeni radovi koje je stvaralac smatrao dovršenim, itd. Drugu grupu izvora čini zaostavština čiji sadržaj su rukopisi koje konkretni stvaralac nije želeo da objavi jer ih je smatrao nedovršenim ili su se u međuvremenu njegova shvatanja izmenila a istraživanja usmerila u drugim pravcima, kao i rukopisna pripremna građa. Poseban značaj u zaostavštini stvaralac pridaje sačuvanoj prepisci, a lične biblioteke smatra značajnim delom zaostavštine, posebno ukoliko se na marginama većeg broja knjiga i časopisa nalaze stvaraočeve beleške (Milić, 1985: 245-246).

U pismu – izjavi namere – upravniku UB »Svetozar Marković« od 11. oktobra 1994. godine, Vojin Milić navodi da su bibliotečka i arhivska zbirka nastale u toku njegovog četrdesettrogodišnjeg naučnog rada, iz čega se može zaključiti da početak svoje naučne delatnosti locira u 1951. godinu.[3] To se poklapa s vremenom kada je diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu, ali i s objavljivanjem predgovora za Utopiju Tomasa Mora (Milić, 1951: 5-39). Važnije je, međutim, ono što je naveo kao razloge poklona. Na prvom mestu je činjenica da se daleko najveći deo njegovog naučnog rada, pa i pre, još od studentskih dana, odvijao u UB »Svetozar Marković«, a zatim, da je ova nesumnjivo vodeća bibliotečka ustanova beogradskog Univerziteta. Savremenicima koji su ga poznavali sigurno je poznato da je Univerzitetska biblioteka, odnosno njena profesorska čitaonica, bila »radno mesto« Vojina Milića. Treba takođe spomenuti da u njoj nije imao status »običnog korisnika«. Odnos sa osobljem biblioteke, posebno njegovim stručnim delom, bio je u punom smislu reči saradnički, na što je ukazivao i u predgovorima većine svojih knjiga.

Kao sledeći razlog naveo je da mu lična biblioteka u svom tadašnjem obimu nije više neophodna za rad, te da bi bar donekle mogla da posluži čitaocima UB. U to vreme ležao je u bolnici veoma teško bolestan. Posle niza operativnih zahvata i kritičnih situacija koje su ugrožavale život, stručne prognoze o daljem toku bolesti bile su vrlo pesimističke, pa se nije moglo očekivati ozbiljnije naučno reaktiviranje. Ipak, 1995. i skoro celu 1996. godinu iskoristio je iznenađujuće naučno aktivno, tako da je procena da mu biblioteka nije više neophodna za dalji rad bila pogrešna. Srećom, kao stari korisnik UB, uvek kad mu je bilo potrebno, knjige iz poklonjene biblioteke je nesmetano koristio i uredno vraćao. Jedan od razloga poklona bilo je i ubeđenje da bi arhivska građa u Univerzitetskoj biblioteci bila na najsigurnijem mestu.

Biblioteka je poklonjena, naravno, bez ikakve materijalne naknade, ali uz dva uslova: (a) da se iz nje ne može otuđiti ni na koji način (poklon, prodaja, razmena, otpis...) nijedan poseban deo, i (b) da u poklon ne ulaze autorski honorari eventualnih naknadnih izdanja delova Zbirke. Može se tumačiti da uslov pod (b) ima testamentarni karakter, jer se radi o jedinoj (i to eventualnoj) materijalnoj vrednosti koju bi iza sebe ostavio, što za bibliotečku zbirku ni u kom slučaju nije smatrao. Prvi uslov je, svakako, mnogo značajniji, jer bez sačuvane celine Zbirke poklon bi izgubio prevashodni smisao, koji će, nadam se, biti jasniji nakon kratkog opisa njenog sadržaja.

Pošto su stručnjaci UB »Svetozar Marković«, dr Stela Filipi-Matutinović i mr Gordana Popović, stekli uvid u sadržaj i stanje Zbirke, potpisan je i Ugovor o poklonu, u celosti u skladu s izraženom voljom darodavca. Ugovorom je precizirano da će se Zbirka voditi kao Posebna biblioteka Vojina Milića zavedena pod brojem PB 26.[4]

Poklon-zbirka sastoji se iz: 1. bibliotečkog i 2. arhivskog dela. Svaki od ovih delova ima svoje poddelove.

Bibliotečki deo zbirke

U bibliotečki deo zbirke ulazi osnovni bibliotečki fond, u kojem se nalazi oko 3.300 knjiga i brošura, zatim oko 100 domaćih i 144 inostrana posebna otiska (separata), kao i periodična izdanja, među kojima je najpotpunije zastupljena Sociologija, a manje potpuno Sociološki pregled, Praxis, Filozofija, Statistička revija, Revija za sociologiju itd.

Bibliotečki fond obuhvata literaturu iz oblasti kojima se Vojin Milić prvenstveno bavio (sociologija, filozofija, psihologija, politička ekonomija, istorija, etnologija), kao i brojna leksikografska dela. Zanemarljiv je broj knjiga iz drugih oblasti, koje su se u biblioteci našle, uglavnom, kao pokloni pojedinih prijatelja. Knjige su nabavljane u zemlji, kad god su i koliko postojali materijalni uslovi, kao i u inostranstvu prilikom studijskih boravaka. Iako je skučenost materijalnih mogućnosti osetno uticala na obim biblioteke, nije nebitno da je ta činjenica u određenoj meri uticala na koncentraciju kvaliteta u knjižnom fondu. Veći broj stranih knjiga nabavljao je u knjižari »Mladost« u SKC i »Jugoslovenskoj knjizi«. Kao povremeni svedok tih nabavki mogu reći da je bilo vrlo zanimljivo (pa i dirljivo) posmatrati kako je, dok se i to moglo, početkom svakog meseca, u knjižari provodio dosta vremena birajući prvo širi izbor od desetak probranih knjiga, koji se posle brižljivog odmeravanja sadržinske vrednosti svodio na nekoliko, koliko je mogao da kupi. One knjige koje nije mogao sam da kupi preporučivao je uglavnom UB »Svetozar Marković«, koja je sugestije, po pravilu, uvažavala. Zato bi se moglo reći da je biblioteka Vojina Milića, posredno, i sadržinski i smisaono, u znatnoj meri bila vezana za Univerzitetsku biblioteku. Inače, kako je biblioteka rasla, dobijala je sve više konture veoma ozbiljne naučne biblioteke i bila je, što je najznačajnije, veoma aktivno korišćena u naučnom radu. O tome posredno najbolje govore beleške na marginama knjiga, čijem pisanju je bio veoma sklon, i to ne samo na svojim knjigama. Eventualno celovitije proučavanje ukupnog dela Vojina Milića bilo bi donekle manjkavo ako bi se zanemarile u potpunosti ove »marginalije« koje nisu predstavljale obično »šaranje knjiga«.

Bibliotečki deo zbirke sastoji se i iz 24 velike fascikle rukopisne građe, i to: izvesnog broja neobjavljenih i nedovršenih rukopisa, koncepata pripremanih predavanja, i pripremne građe (pripremne bibliografije, ispisi iz literature, prethodna razmišljanja o sadržaju nekog rada i izvorni autografi radova). Ovaj deo Zbirke ne obuhvata podjednako sve periode. Potpunije zahvata delatnost od kraja 1960-ih godina, dok su raniji periodi samo fragmentarno zastupljeni.

Rukopisna građa uređena je tematski. Njen prvi deo, u obimu od prve tri fascikle, predstavljaju nacrti predavanja iz Metodologije socioloških istraživanja (F. I; F. II), kao i obiman rukopis pod naslovom »Metod naučnog saznanja društva u istoriji marksizma« (F. III). Ovo je naziv tečaja koji je držao u letnjem semestru školske 1973/74. i zimskom i letnjem semestru 1974/75. godine. Rukopis je podeljen u četiri omota, od kojih se u tri nalazi tekst održanih predavanja, a poslednji je posebno napisan i nije predavan. Pisanje teksta dovršeno je 15. novembra 1975. godine, kada je sačinjena i beleška kako o veličini rukopisa, tako i ideje za njegovo konačno uređivanje i moguće pojačavanje. Posebno su zapisane i »Ideje za predgovor«. Ovaj rukopis obima preko 50 autorskih tabaka očito je bio pripreman za objavljivanje. Štaviše, upoznat sam sa činjenicom da je krajem 1975. godine postojala usmena ponuda dugogodišnjeg urednika u »Nolitu« (M. Stambolić) da je spreman da odmah potpiše ugovor o izdavanju dela. To nije realizovano bar iz jednog razloga. Naime, Vojin Milić je smatrao, pošto je Sociološki metod štampan u prvom tiražu od čak 5.000 primeraka (i u međuvremenu nekorektno višestruko doštampavan), a godinama se nije mogao naći u knjižarama, da je logično da se prvo odštampa njegovo drugo znatno dopunjeno izdanje, pa tek onda razgovara o mogućem objavljivanju drugih dela. Trebalo je da proteknu tri godine da bi se, trinaest godina posle prvog, pojavilo drugo izdanje Sociološkog metoda. Nakon toga Vojin Milić nije više sam pokretao pitanje objavljivanja ovog rukopisa. Smatrao je da je najvažnije da rukopis postoji, te da je to kada će biti objavljen manje bitno. Čini se da nije imao ni volje ni vremena da ulazi u mučne situacije vezane za obećanja i njihova izigravanja od strane potencijalnih izdavača. Nije bez značaja ni to da se kasnije više nije sistematski bavio ovim sadržajima, nego je svoju naučnu delatnost usmeravao na probleme sociologije saznanja i sociologije nauke, tako da se konačno uređenje rukopisa za eventualno objavljivanje nije uklapalo u njegove veoma promišljanje dugoročne planove rada.

Postoji i zabeleška o obimu rukopisa (»bez Plehanova, Meringa i Gramšija«) od 666,8 stranica, ali i zanimljiv proračun odnosa veličine osnovnog teksta i kritičkog aparata, uz komentar da »proporcija nije loša« (3 : 1 u korist osnovnih delova teksta).

Rukopis u prvom omotu, pored Uvoda, sastoji se od sledećih odeljaka: Odnos prema buržoaskoj misli u nastanku pojedinih metodoloških stavova u marksizmu; Osnovne faze u razvoju marksističke metodološke misli; Marksov metod proučavanja društva; Engelsovi metodološki pogledi; Društveno-politički uslovi nastanka revizionizma; Bernštajnova kritika dijalektike; Metodološko stanovište K. Kauckog; Lenjin o metodu naučnog proučavanja društva.

U drugom omotu su odeljci: Metodološka misao u godinama posle Oktobarske revolucije; Maks Adlerovo novokantovsko shvatanje marksizma kao sociologije; Buharinova zamisao marksističke sociologije i metoda društvenih nauka; Kapitalizam, klasna svest i dijalektika prema shvatanjima Đerđa Lukača početkom 1920-tih godina.

Treći omot čine odeljci: Pokrovski o marksističkoj istoriografiji i njenom metodu; S. G. Strumilin o planiranju i statistici; Metodološka shvatanja Frankfurtske škole (»kritičke teorije«); Altiserovo tumačenje marksizma.

Četvrti omot naslovljen je »Metodološka shvatanja u evropskim socijalističkim zemljama počev od druge polovine 1950-ih godina«, čiji je obim 125 stranica rukopisa. Ovo poslednje poglavlje pisao je u periodu od 25. avgusta do 6. novembra 1975. godine. U prvoj od nekoliko uvodnih napomena navodi da se ono razlikuje po svom pristupu od ostalih. U njemu se analiza ne usredsređuje na pojedinačne mislioce, nego se nastoji dati pregled istraživačkih tendencija i metodoloških shvatanja u nekoliko najvažnijih društvenih nauka, i nastojanja da se u filozofiji sintetizuju metodološka iskustva društvenih nauka. Kao i u analizi razvoja misli u ranijim razdobljima, i u ovom su od nauka izostavljene tzv. kulturne (lingvistika, teorija i istorija književnosti i umetnosti), normativne (pravo) i psihologija, tako da se prikazivanje odnosi na ekonomske, istorijske, nauku o upravljanju i sociologiju.

Eventualnom priređivaču za objavljivanje ovog rukopisa može pomoći i već navedena zabeleška iz novembra 1975. godine. U njoj se navodi da treba skratiti poglavlje o Lukaču, možda i »kritičku teoriju«, te da su, možda, potrebna još dva osvrta na opšte prilike i to pred Prvi svetski rat i za vreme posle njega. Zapravo, naglasio je da ovo drugo treba proširiti — posebno za SSSR i radnički pokret u kapitalističkim zemljama.

Jezgrovita skica »Ideje za predgovor« eventualnom priređivaču ovog, verujem, zanimljivog dela može znatno olakšati razumevanje smisla i opravdanosti naučnog pokušaja Vojina Milića. Ono što je u njoj posebno naznačeno jeste napomena da knjizi treba dati naslov »Ogledi o naučnom metodu proučavanja društva u istoriji marksizma«, uz objašnjenje šta to znači.

Četiri fascikle sadrže pripreme radova, ispise iz proučavanja i tekstove o istoriji marksizma (F. IV), Dirkemu (F. V) i iz istorije socioloških teorija (F. VI; F. VII). Dve fascikle nose zajednički naslov »Tehnološke zamisli društva« u okviru koga su u prvoj (F. VIII) odeljci (a) Uslovi nastanka i (b) Osnovna teorijska stanovišta, a u drugoj (F. IX) odeljci (c) Osnovni oblici primene i (d) Metodsko stanovište.

Pripremna građa, ispisi iz proučavanja, prethodna razmatranja i autografi iz oblasti sociologije saznanja nalaze se u četiri fascikle (F. X — F. XIII), a među njima je i građa iz 1960-ih godina.

Sadržaj devet fascikli odnosi se na rukopise i građu iz oblasti sociologije nauke, i to: Članci i predavanja iz sociologije nauke (F. XIV), pet fascikli pod opštim naslovom »Pripremni radovi iz sociologije nauke I« čiji sadržaj čine »Sociologija nauke i sociologija saznanja« i »Naučna politika« (F. XVI), »Naučni potencijal«, »Akademije nauka«, »Domaći naučnici u svetskoj nauci« i »Doktorati u SFRJ« (F. XVII) i ogromna samostalno stvorena KARTOTEKA — statistički listići doktoranata i članova komisija (F. XVIII; F. XIX), kao i statistička obrada istih (F. XX). »Pripremni radovi iz sociologije nauke II« nalaze se u dve fascikle (F. XXI; F. XXII) a odnose se na probleme centar – periferija, nauku u nerazvijenim društvima, srpsku istoriju o nauci, dopune Sociologije nauke.

Dva tečaja držana u letnjem semestru 1973. godine na Filozofskom fakultetu u Beču, rukopis predavanja održanih u zimskim semestrima 1972/73. i 1973/74. godine pod naslovom »Teorija sistema i njene primene«, kao i dopune za drugo izdanje Sociološkog metoda čine sadržaj jedne fascikle (F. XXIII). Veći deo sadržaja ove fascikle čine rukopisi tečajeva »Das Problem der Methode in der Geschichte der Soziologie« i »Die Stromugen im zeitgenionischen Marxismus«. Inače, smatrao je vrlo zanimljivim da su od više unapred ponuđenih, studenti bečkog Filozofskog fakulteta odabrali baš ove teme tečajeva.

U poseban koverat u okviru ove fascikle (F. XXIII) odvojen je rukopis »Teorija sistema i njene praktične primene«, obima 303 stranice. Realni obim teksta teško da se pre prekucavanja može precizno utvrditi. Ali, čini se da jednoj stranici sitnog rukopisa odgovara oko 1,3 šlajfne kucanog teksta, što znači da rad obima preko 25 autorskih tabaka prestavlja neobjavljenu knjigu. Pažljiv, stručan pregled rukopisa omogućio bi saznanje o stepenu njegove dovršenosti i mogućnosti pripreme za eventualno objavljivanje.

Sadržaj ovog rukopisa grubo se može podeliti u tri dela. U prvom se pored Uvodnih razmatranja i odeljka o J. Ros Ešbiju, nalaze i sledeći: Bertalanfijeva opšta teorija sistema; Naučno-integrativna funkcija i epistemološki status teorije sistema; Pokušaji sistematske konkretizacije u društvenim naukama; Baklijeva sociološka verzija teorije sistema; Lumanova fenomenološko-funkcionalistička verzija teorije sistema; Metodsko-tehnološke osobine »sistemskih istraživanja«.

Drugi deo nosi naslov »Oblici primene sistemskih istraživanja«, u okviru kojeg se nalaze odeljci: Uslovi nastanka SI; Promene u naučnoj organizaciji i obrazovanju kadrova; Glavne oblasti u kojima su se razvijala SI; Neposredni i posredni uticaj na društvene nauke; Društveno-ekonomski i politički uslovi nastanka i razvoja; Rat i američki imperijalizam; Vojni izdaci i američki imperijalizam; Društveno-ekonomska pozadina imperijalističke politike; Osnovne crte i varijante američke vojne strategije; Pitanja kojima su se najviše bavili sistemski istraživači — »civilni stratezi«; Opšti pogled na angažovanje nauke u vojne svrhe; Struktura državnog finansiranja po naučnim oblastima.

Treći deo sadrži odeljke: Operaciona istraživanja; Osnovne karakteristike metodskog pristupa operacionih istraživanja; Sistematska istraživanja — opšte stanovište; Obaveštavanje za potrebe upravljanja; Glavni pravci razvijanja sistema obaveštavanja u SI; Odlučivanje; Premaštaj na igre s ne-nultim zbirom u vojno-političkoj strategiji; Etcionijevo »mešovito osmatranje« (»mixed scanning«); Ekonomski momenat u sistematskim istraživanjima; Planiranje, programiranje i budžetiranje kao neposredni oblik u kome se ekonomski sadržaj javlja u SI; Metodi izvođenja velikih složenih projekata; Uključivanje kontrole kvaliteta u tok izvođenja projekta; Futurologija; Teorijsko-metodske osobine Kanovih globalnih predviđanja.

Pisanje ovih predavanja započeto je 31. oktobra 1972. a završeno 14. januara 1974. godine.

Poslednja fascikla nosi naslov »Seminari i ispitna dokumentacija« (F. XXIV). Dok se iz nacrta predavanja može videti stepen ozbiljnosti koji im je pridavao, iz dokumentacije o seminarima može se prilično detaljno utvrditi sadraj rada u njima. Sačuvani su programi seminara iz Metodologije socioloških istraživanja, uvodna objašnjenja na početku seminara, precizna evidencija učesnika seminara, kao i beleške o raspravama o pojedinačnim seminarskim temama.

U ovoj fascikli nalaze se i koverte sa ispitnim pitanjima iz Metodologije socioloških istraživanja (a. za redovne i b. za postdiplomske studije), Sociologije kulture (»stara« i »nova«), Sociologije saznanja i Sociologije religije. Posebno su odvojene i teme za klauzuru koje je davao.

Značajan deo ove fascikle predstavlja, čini se, potpuna evidencija o održanim ispitima kako u Beogradu tako i u Sarajevu. Sačuvana evidencija može imati snagu potpune dokumentacije o ispitima koje je on vodio, i to od prvog ispitnog dana (1963) kada su ispit iz Metodologije socioloških istraživanja polagali Miroslav Živković, pok. Ruža Petrović, pok. Borislav Dimković i Miloš Nemanjić (svi su kasnije doktorirali) pa do poslednjeg održanog neposredno nakon penzionisanja (1985). Kurioziteta radi, navodim da je prvu odličnu ocenu (10) dobila Anđelka Zečević (Milić) 24. septembra 1964, a poslednju Dragana Vuksanović 18. juna 1984. godine. Ispitna evidencija je veoma jednostavna, ali i potpuna. Uz ime svakog kandidata upisana su ili označena pitanja na koja je odgovarao, a za svako pitanje i jednostavna šifra kvaliteta, odnosno potpunosti odgovora, kao i ocena. Naravno, sve navedeno važi i za ispite iz Sociologije kulture, odnosno Sociologije saznanja, bilo da se radi o redovnim ili postdiplomskim studijama.

Arhivski deo zbirke

Što se arhivskog dela zbirke tiče, u njega ulazi prepiska s domaćim i stranim pojedincima i ustanovama. U prepisci o domaćim pojedincima posebno su odvojena pisma studentima, diplomantima i doktorantima nastala u toku nastavne delatnosti.

Referati komisija o magistarskim i doktorskim disertacijama, referati za izbor nastavnika i asistenata, kao i izvodi iz zapisnika sa sednica Nastavno-naučnog veća Filozofskog fakultea na kojima je uzimao reč.

Različita lična dokumenta i nekoliko srednjoškolskih svedočanstava, indeks, akademska diploma, diploma o doktoratu nauka, dokumenta o dobijenim nagradama, o kretanju u službi, zdravstvena dokumentacija, podaci o finansijskim primanjima itd.).

Među arhivskim materijalima neuporedivo najvažnija je hronološkim redom složena prepiska s domaćim i stranim pojedincima i ustanovama, zato što pruža izvestan uvid u veze koje su se od obnavljanja sociologije u Jugoslaviji uspostavljale u njoj i jednim delom inostranih naučnih krugova. Ukupna arhivska zbirka raspoređena je u osam velikih klasera, koji su pre predaje UB »Svetozar Marković« naslovljeni i numerički označeni rimskim brojevima od I-VIII.

Prepiska s domaćim pojedincima i ustanovama zauzima dva puna klasera (Kl. I; Kl. II). U prvom se nalazi prepiska od 1953-1974., a u drugom od 1975-1994. godine. Najranije sačuvano pismo je od 6. oktobra 1953. godine, a poslao ga je u ime redakcije sarajevskog Pregleda Mladen Čaldarević (inače predratni kolega sa studija na Filozofskom fakultetu u Zagrebu), a odmah zatim započinje dugotrajna, mada ne i redovna prepiska s Predragom Vranickim. U 1954. godini, veoma značajnoj u biografiji Vojina Milića, izdvaja se svojim sadržajem prepiska s Miroslavom Krležom, koja na žalost nije u celosti sačuvana, kao i jedno veoma zanimljivo i dugo pismo Mihajla Markovića upućeno iz Londona (28. februara 1954). Prvo pismo Rudija Supeka javlja se 1955. godine, a prepiska s njim traje sve do Supekove smrti. S Ljubomirom Tadićem prepiska započinje 1956. godine i intenzivna je do Tadićevog preseljavanja iz Sarajeva u Beograd. Iste godine prisutna je prepiska s A. Fiamengom, V. Bonačem, a nešto kasnije i s O. Mandićem, S. Vrcanom, I. Kuvačićem i mnogim drugima. U ranoj prepisci posebno je zanimljivo i jedno pismo-zahvalnica Sretena Vukosavljevića.

Početkom 1960-ih (1962. i 1963.) jedan broj kolega sa katedre boravio je u SAD, odakle su se Vojinu Miliću javljali pismima (V. Korać, Z. Pešić-Golubović, M. Popović itd.). Ovaj deo prepiske zanimljiv je pre svega zbog utisaka kolega sa njihovih studijskih boravaka u inostranstvu, ali i zbog sadržaja odgovora Vojina Milića, koji su često predstavljali koncizne izveštaje o aktuelnim zbivanjima na tada veoma mladoj katedri, ponekad »začinjeni« karakterističnom blagom ironijom.

Nije moguće, a ni potrebno, u ovom prilogu saopštavati detaljan sadržaj sačuvane domaće prepiske Vojina Milića. Treba, možda, samo pomenuti da postoji obiman sadržaj koji se odnosi na grupu oko Praxisa, Korčulansku letnju školu, saradnike Sociologije, a posebno na komunikaciju sa gotovo svim katedrama sociologije i srodnim na kojima je držao tečajeve ili pojedinačna predavanja (naročito u Sarajevu, Ljubljani, Skoplju, Zagrebu itd.).

Sledeći klaser (Kl. III) sadrži prepisku sa studentima i doktorantima. U njoj se kao prvoregistrovano nalazi nedatirano pismo potpisano sa »Studenti četvrte godine sociologije«, neodređene generacije, ali izvesno jedne od od prvih. Pismo je neprijatnog sadržaja, upereno protiv jednog profesora sa katedre, ali ga istovremeno karakteriše neodmereno »podilaženje« Vojinu Miliću. Razlog što se ono našlo u arhivskoj zbirci leži u činjenici da Vojin Milić nije u nju uključivao samo selektirane sadržaje, nego ju je, spontano nastalu i u obimu u kojem je sačuvana, izložio stručnoj i naučnoj javnosti na uvid, tumačenje i korišćenje. U sačuvanoj prepisci iz ove grupacije poslednji su pismo i detaljan odgovor Ljubici Rajković iz 1992. godine.

Ova prepiska samo jednim delom osvetljava Milićevo shvatanje i realizaciju mentorske uloge u širem smislu reči. Ona je ograničena samo na jedan deo mentorske delatnosti, i to u odnosu na one kandidate koji su živeli van Beograda. Primera radi navodim samo nekoliko imena, kao što su B. Jakšić, M. Žuvela, M. Mujačić, A. Maslić, V. Šanjević, V. Bjelica i mnogi drugi. Određenu težinu ima i prepiska s jednim brojem mlađih kolega koji su se nalazili na studijskim boravcima u inostranstvu (npr. u Ann Arboru, Parizu itd.), iz koje se može videti na koji im je način sugerirao kako da najracionalnije iskoriste uvek ograničeno vreme studijskih boravaka. U ovom klaseru nalazi se i manji broj veoma odmerenih preporuka, a jedna od njih je upućena Kurtu K. Volfu, a odnosi se na Jasminku Gojković.

Prepiska s pojedincima i ustanovama u inostranstvu čini sadržaj sledeća tri klasera i to po periodima od 1959-1971. (Kl. IV), 1972-1984. (Kl. V) i 1985-1994. (Kl. VI). Najstarije sačuvano pismo potiče od Jean Floud, a poslato je iz Londona 6. oktobra 1959. godine, i u vezi je s člankom o socijalnom poreklu učenika. Prepiska s Klajdom V. Kiserom vođena je tokom 1961. godine, a bila je vezana za objavljivanje Milićevog članka »Some characteristics of marital mobility in Jugoslavia«.

Zbog izuzetne obimnosti nije moguće u ovom prilogu navoditi detaljan sadržaj ove »inostrane« prepiske. U punom smislu reči, ona je veoma bogata, a kao učesnici u njoj se pojavljuju mnogi, pa i veoma poznati sociolozi i filozofi. Ipak, uočljivo je da je najsadržajnija i najbrojnija prepiska s Jirgenom Habermasom (koja započinje 1965), Kurtom K. Volfom i M. Mulkajem. Od ostalih imena, koja se češće ili ređe javljaju, navodim samo jedan manji broj, kao što su Teodor Adorno, Robert K. Merton, Joakim Mates, Kurt Lenk, Rože Bastid, Piter Park, Fred Blum, Norman Birnbaum, Ralf H. Tarner, Anoar Abdel-Malek, Peter Kristjan Luc, Piter Berger, Vik Alen, Jan Šćepanski, Pol Šombar d Lo, Volker Meja, Margaret Arčer, Pol Žake, Kare Svalastoga, Džozef Ruček, Serž Žonas, Gvido Martinoti, Jirži Kolaja... Ne treba posebno napominjati da nema značajnijeg savremenog sociologa nauke koji nije u ovoj prepisci zastupljen. Na osnovu, iako nedovoljno sistematičnog, uvida u ovu prepisku, može se uočiti da je Vojin Milić uglavnom nije započinjao, već da je ona bila inicirana njegovim nastupima na međunarodnim naučnim skupovima ili člancima u međunarodnoj periodici.

Smisao uključivanja ličnih dokumenata u arhivsku zbirku (Kl. VII) u skladu je s njegovim shvatanjem značaja biografskih podataka prilikom proučavanja rada naučnika iz društvenih nauka (jezgrovito obrazloženje značaja bibliografskih podataka prilikom rada naučnika iz društvenih nauka nalazi se u: V. Milić, 1989: 185). Svoje mesto u istoriji domaće sociologije trezveno je ocenjivao. U jednom od razgovora koji sam o tome poveo s njim 1996. godine izjavio je da ono umnogome zavisi od toga kako će se u budućnosti razvijati domaća sociologija. Ako se bude uspešno razvijala, biće nužna preispitivanja domaćeg sociološkog nasleđa sa stanovišta njihovog značenja za dalji naučni rad. U tom slučaju i njegovo delo i uloga imaće određeno mesto, pa i biografski podaci mogu biti od velike koristi za njihovo razumevanje i naknadna tumačenja.

Završavajući grubi opis sadržaja poklon-zbirke Vojina Milića, treba navesti i njegov stav da svi sadržaji koji se naknadno pojave ili otkriju, a smisaono joj pripadaju, treba da se u nju uključe nakon prethodnog proveravanja autentičnosti i ocene primerenosti. Deo takvih sadržaja nalazi se u mom posedu još od studentskih dana, što u momentu predaje zbirke nije bilo poznato, pa se smatrao zagubljenim. Taj deo zaostavštine sastoji se od manjeg broja rukopisa nastalih u »prednaučnom« periodu, tj. pre 1951. godine, kao i nekoliko neobjavljenih rukopisa iz prve polovine 1950-ih godina, od kojih su neki nacrti predavanja u to vreme držanih na Kolarčevom narodnom univerzitetu. U zbirku, za sada, nije uključen i jedan deo porodične prepiske iz istorijski značajnog perioda od 1947. do 1948. godine. Ovi rukopisi i pisma biće priključeni poklon-zbirci čim odgovarajuće stručne službe UB započnu obradu rukopisne i arhivske zaostavštine, a priključiće im se i jedan broj fotografija (naravno grupnih) koje mogu imati određeni značaj prilikom eventualnih budućih proučavanja istorije domaće sociologije, pa i filozofije.

Ne treba posebno isticati činjenicu da je Vojin Milić činom predaje zbirke, arhivu lično smatrao otvorenom, bez ikakvih uslovljavanja, s tim što je mene ovlastio da obavljam nadzor nad tokom sređivanja i korišćenja cele Zbirke — razume se u skladu s bibliotečko-arhivističkim načelima.

Na kraju, teško je ne složiti se sa stanovištem Vojina Milića da je cilj svake moderne nauke, a sociologiju je takvom smatrao, da se uključi u kulturu svoje zemlje, za što je neophodno ispunjavanje više preduslova (Milić, 1995: 524 -528). Jedan od važnijih je stvaranje kvalitetnog domaćeg nastavno-naučnog osoblja. O njegovom doprinosu ispunjavanja ovog preduslova delimična saznanja mogu se steći i iz njegove zaostavštine. Sledeći preduslov su odgovarajući rezultati pojedinačnih značajnih domaćih stvaralaca (među koje mislim da spada i on), ali najvažniji se odnosi na rezultate konkretne naučne zajednice koje ona ostvaruje kod kuće, a od kojih zavise i njen položaj i uloga u međunarodnom naučnom životu. Zato je Vojin Milić smatrao da su posebno važna dva vida uključenja domaće nauke u kulturu vlastitog društva. S jedne strane je insistiranje na promišljenom jezičkom podomaćenju nauke, kao i neophodnost da se promišljaju i preocenjuju ideje i dostignuća domaćeg naučnog i kulturnog nasleđa sa stanovišta njihovog objektivnog značaja za pravce daljeg naučnog rada. U tom okviru, ova poklon-zbirka, odnosno zaostavština Vojina Milića, bez precenjivanja značaja njenog sadržaja, može predstavljati jedan od korisnih izvora budućih proučavanja sociološkog nasleđa u nas. Masovnije postojanje sličnih ili potpunijih zaostavština dostupnih naučnoj javnosti uveliko bi takva proučavanja olakšalo.

Literatura

Cvijić, J. (1921): »O naučnom radu i našem Univerzitetu«, u: Govori i članci, knj. 1, Beograd: Napredak

Milić, V. (1951): »Predgovor« u: Mor, T:. Utopija, Beograd: Kultura

Milić, V. (1985): »Metod sociologije saznanja«, Sociologija, god. XXVII, br. 3: 243 – 259

Milić, V. (1989): Prilozi istoriji sociologije, Sarajevo: Veselin Masleša

Milić, V. (1993): »Nauka kao predmet savremene srpske istoriografije«, Sociološki pregled, god. XXVII, br. 1- 4: 89 -134

Milić, V. (1995): Sociologija nauke, Novi Sad: Odsek za filozofiju i sociologiju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu

Milić, V. (1996): Sociološki metod, Treće izdanje, Beograd: Zavod za izdavanje udžbenika i nastavnih sredstava

Prodanović, Milica (1968): »Posebne biblioteke u Univerzitetskoj biblioteci ‘Svetozar Marković’ u Beogradu«, Vjesnik bibliotekara Hrvatske, br. 1-2

---

[1] Temeljno se pripremao za pisanje članka »Srpska istoriografija o otomanskom razdoblju srpske istorije«, a prihvatajući poziv za saradnju povodom priprema zbornika posvećenog akademiku Mihailu Đuriću ponudio ga je kao mogući prilog. Urednici zbornika (D. Basta i S. Žunjić) nisu prihvatili ponuđenu temu, pa je u njega uključen drugi Milićev prilog. Iako se temeljno pripremao nije stigao da članak i dovrši, kao ni ostale planirane.

[2] Radi se o prihvaćenim temama za dva međunarodna skupa (u Holandiji i Belgiji).

[3] Kopija pisma nalazi se u arhivskom delu zaostavštine predate UB, koja još nije obrađena.

[4] Za sada u knjižnom fondu UB »Svetozar Marković« postoji 27 posebnih biblioteka (prva nije numerisana) koje su u knjižni fond ušle kao »corpus separatum« (detaljnije o ovom delu knjižnog fonda UB vidi Prodanović, 1968). Od značajnijih mogu se pomenuti posebne biblioteke Petra Budmanija, Gedeona Dunđerskog, Joce Vujića, Luke Ćelovića, Branimira Ćosića, Stojana Novakovića, Dimitrija Mitrinovića, Jovana Belića, Isidore Sekulić... Zanimljivo je da biblioteka Anice Savić-Rebac nije stekla status posebne već je rasuta u ukupnom fondu knjiga UB. Univerzitetska biblioteka je na različite načine dolazila do ovih zbirki, najčešće poklonom ili oporukom, zatim otkupom, ali u dva slučaja i na račun ratnih reparacija (biblioteke Ota Karmina i Hajnriha Kristensena).