Svetlana Milutinović Forum za etničke odnose Beograd

Izvorni naučni članak UDK: 658.4.(510) Primljeno: 20. 03. 2006.

Kineski transnacionalni preduzetnici u Budimpešti i Beogradu: u potrazi za tržištima tranzicionih ekonomija

Chinese Transnational Entrepreneurs in Budapest and Belgrade: Seeking the Markets in the Transition Economies

ABSTRACT Central and Southeastern European countries have witnessed a new phenomenon in the last two decades – Chinese migration that has qualitatively and quantitatively different characteristics in comparison with previous periods and other regions. Chinese migrants today are transnational migrants in terms of everyday practices and economic transactions performed in transnational social space. Their transnational entrepreneurship is the example par excellence of dual embeddedness that clearly joins the economic processes taking place in the sending country together with those in the receiving countries. The aim of this essay is to draw attention to the certain elements of this new phenomenon in Serbia and Montenegro, as well as to reveal the patterns of its enlargement that networks more than one receiving country.

KEY WORDS transnational social space, transnational migrant entrepreneurship, dual embeddedness, social networks, mixed economic embeddedness

APSTRAKT Centralna i Jugoistočna Evropa su u poslednje dve decenije postale poprište nove pojave – kineskih migracija koje se kvalitativno i kvantitativno razlikuju u odnosu na njihove migracije u ranijim periodima i drugim regionima. Kineski migranti danas su transnacionalni u pogledu svakodnevnih aktivnosti i ekonomskih transakcija koje izvode u transnacionalnom društvenom polju. Njihovo transnacionalno preduzetništvo je izvrstan primer dvojne utemeljenosti kojom se jasno povezuju ekonomski procesi u zemlji porekla sa onima u zemljama prijema. Cilj ovog eseja je da ukaže na određene elemente kineskog preduzetništva u Srbiji i Crnoj Gori, kao i da rasvetli načine njegovog širenja koje umrežava nekoliko zemalja prijema.

KLJUČNE REČI transnacionalni društveni prostor, preduzetništvo transnacionalnih migranata, dvojna utemeljenost, društvene mreže, mešovita ekonomska utemeljenost

Uvod

Kina je veliki izvor migracija još od 13. veka kada se prvi znatan broj njenih stanovnika doselio u Jugoistočnu Aziju. Danas, sa populacijom koja premašuje 1,3 milijardu i sa sistematskim društvenim promenama praćenim ekonomskim rastom i otvaranjem ka spoljnom svetu, Kina bi mogla postati jedan od glavnih nosilaca globalnih migratornih procesa. Postoje brojna istraživanja koja rasvetljavaju migracije Kineza u Jugoistočnu Aziju, Severnu Ameriku i Australiju. U poređenju sa njima, kineske migracije u Evropu su ređe proučavane, a i tada su u fokusu uglavnom zemlje Zapadne Evrope. Kinezi su počeli da migriraju u Evropu još pre više od jednog veka, ali su njihov broj i raširenost na Kontinentu bili primetno manji nego danas. Ne postoje precizni podaci o broju kineskih migranata u Evropi. U zavisnosti od izvora, procene o njihovom broju oko 2000. godine variraju od        200 000 do jednog miliona ili više (Skeldon 2004), a umereniji pominju pola miliona kineskih migranata u Evropi (Pieke 2005).

Svedoci smo konstantnog pristizanja i prisustva kineskih preduzetnika i njihovih porodica u državama Centralne i Jugoistočne Evrope. Međutim, nedostaju studije o ovom izrazito novom fenomenu u zemljama Jugoistočne Evrope, a pogotovo onima koje nisu članice Evropske Unije ili OECD-a, kao što je to slučaj sa Srbijom i Crnom Gorom. Osim nedostatka informacija o tačnom broju Kineza koji su se nastanili u Srbiji i Crnoj Gori ili migrirali dalje, vrlo je nejasna slika i o njihovom životu i vezama sa domovinom. Funkcionisanje novopridošlih kineskih preduzetnika i trgovaca je takođe lišeno relevantnih analiza. Čak i ako postoje, njihov diskurs se odvija u negativnim kategorijama i bavi problemima u vezi sa ugrožavanjem domicilne proizvodnje, nezaposlenošću, organizovanim kriminalom ili ilegalnim i tranzitnim migracijama Kineza. Ipak, kineske migrante, a pogotovo preduzetnike, treba posmatrati kao sastavni deo globalnog toka ljudi, robe i kapitala – toka čiji jedan krak predstavljaju Kina i bliske veze sa maticom, a drugi razvijanje posla i uslova za život u novim društvima.

Bez sumnje, političke i ekonomske promene u našem regionu od 1990-ih dovele su do značajnih migracionih pokreta. Prema procenama Komiteta za migracije, izbeglice i demografiju Saveta Evrope (2000), zemlje Centralne i Istočne Evrope suočavale su se sa pokretima velikih razmera izvan i unutar regiona koji su bili usmereni na zemlje Zapadne Evrope. Osim toga, tranzitne migracije u ovim zemljama karakterišu se kao ilegalne sa visokim učešćem u trgovini etnički raznovrsnih migranata indijskog potkontinenta, Kine ili Bliskog Istoka. Procenjuje se da 150 000 do 250 000 migranata iz Azije i Afrike ostaje na teritorijama centralnoevropskih i istočnoevropskih zemalja u svako vreme, čekajući transfer na Zapad. Jugoistočna Evropa se čak ponekad smatra ključnom regijom za ilegalne migracije na Zapad (Widgren 1999). Uprkos nastavljanju migracionih tokova ka Zapadnoj Evropi, izvori OECD-a sugerišu da je moguće da zemlje Centralne i Istočne Evrope mogu postati poprište daleko kompleksnijih pokreta nego što su to jednosmerni tokovi ka Zapadu, tačnije Evropskoj Uniji i Severnoj Americi (Trends in International Migration 2003:78).

Zbog svega navedenog, smatramo da je neophodno: a) ukazati na značajan broj Kineza kao novu sociološku pojavu u Srbiji i Crnoj Gori – pojavu koja je deo globalizacije; b) pokazati da Srbija i Crna Gora nije samo tranzitna zona za dalje kineske migracije na Zapad, već da ovde živi i radi relativno stabilan broj kineskih preduzetnika; c) proveriti da li transnacionalna migraciona teorija važi i u ovom regionu; d) istražiti načine širenja kineskih kompanija koje vrlo često prevazilaze nacionalne i ekonomske granice nekoliko zemalja prijema i time umrežavaju ceo region; e) otkriti motive dolaska u zemlje u kojima ekonomske tranzicije još nisu završene. To su ciljevi istraživanja koje je tokom 2005. g. bilo obavljeno u Budimpešti i Beogradu. Kao teorijski okvir, upotrebljena je transnacionalna teorija migracija, kao što su je predložile Glik Šiler, Baš i Blank-Santon, zajedno sa pojmom ekonomske mešovite utemeljenosti Rata i Klostermana.

Teorijski pristup transmigrantskom preduzetništvu

Transnacionalni društveni prostor kao bojište migranata

Transnacionalni pristup se pokazuje kao najadekvatniji za proučavanje savremenih migratornih trendova jer inkorporira mikro i makro aspekte ovih procesa. On prevazilazi bipolarni model migracija posmatrajući transnacionalni društveni prostor kao glavno poprište društvenih procesa u kojima i zbog kojih migranti prekoračuju geografske, političke i kulturne granice. Transnacionalno društveno polje implicira da migranti bivaju dvojno utemljeni funkcionišući paralelno u zemlji porekla i u zemlji prijema. Prelazeći i menjajući geografske granice i kulture, oni izvode čitave spektre aktivnosti, te istovremeno utiču na društva porekla i prijema. Iz tog razloga, kineski migranti i njihovo funkcionisanje u regionu Centralne i Jugoistočne Evrope mogu se najefikasnije proučavati u okviru transnacionalne migracione teorije.

U smislu pokreta ljudi izvan granica nacionalnih država, transnacionalne migracije nisu nova pojava, kao ni istovremeno učešće u društvenim praksama unutar i između više nacionalnih država. Ipak, savremene migracije se javljaju u karakteristično drugačijim i brzo menjajućim okruženjima prouzrokovanim globalnim i višedimenzionalnim ekonomskim, političkim i kulturnim procesima u zemljama prijema i porekla. Budući da su načini proizvodnje i privređivanja dominantni pokretači preduzetništva, potrebno je obratiti pažnju na promene u kapitalizmu i kapitalističkoj globalnoj privredi. Trenutno, na tokove ljudi, dobara i ideja umnogome utiču novi načini fleksibilne proizvodnje i akumulacije kapitala. Stoga i migracije treba sagledavati kroz promene u kapitalizmu od masovne industrijske proizvodnje ka fleksibilnoj proizvodnji i akumulaciji kapitala.

Prekretnicom u savremenim društvenim tokovima smatra se dezintegracija Fordovog sistema kapitalističke proizvodnje posle 1973, koja je inicirala fleksibilne radne procese, marketing i geografsku mobilnost (Harvey 1990: 124). Ova kasna faza kapitalizma pokazala se sposobnom da smanji prostor u organizovanju industrijske proizvodnje i alokacije robe i servisa, povećavajući istovremeno brzinu proizvodnje i potrošnje. Primena novih organizacionih formi i novih tehnika u proizvodnji (pod-ugovaranje, dekvalifikovanje, ponovno kvalifikovanje radnika, maloserijska proizvodnja) prouzrokovala je fleksibilnost i nestabilnost tržišta rada i kapitala. Ove duboke promene su dalje uticale na tehnološke i društvene transformacije, te donele inovacije u političkom, ekonomskom i kulturnom životu u smislu povećane mobilnosti ljudi, dobara i ideja na globalnom nivou. Brzina, nesigurnost, fluktuacija, promene postali su neki od glavnih atributa svih društvenih pojava (Harvey 1990: 285).

Izazivajući nova uređenja društvenog života koja sada karakterišu fluktuacija, nesigurnost i brze promene, globalizacija je neizbežno inicirala i pomak u odnosima između prostornog i društvenog. Stoga se, paralelno sa tradicionalnim društvenim prostorom, pojavljuje transnacionalni društveni prostor kao arena ekonomskih, društvenih i političkih aktivnosti, uključujući i one savremenih migranata. Neki autori tvrde da se pred nama odvija fundamentalno rekonfigurisanje i odvajanje geografskog od društvenog prostora. Pris pokazuje kako se istorija društvene konfiguracije geografskog prostora može pratiti od Vestfalskog mira 1648, kada su prinčevine bile ozakonjene i kao geografske jedinice i kao društveni prostori (Pries 2001a: 3). Ovaj princip se u potpunosti razvio u procesu osnivanja nacionalnih država u 18. i 19. veku, kada je preklapanje geografskog i socio-političkog prostora bilo viđeno kao vrhovni princip nacionalnog suvereniteta.

Danas primećujemo političko, ekonomsko i kulturno slabljenje nacionalne države u smislu sve brojnijih društvenih odnosa koji prekoračuju njene granice. Međutim, transancionalni društveni prostor formira se paralelno sa hegemonizujućom dominacijom nacionalne države. Ovde treba da zapamtimo da on ni u kom slučaju ne podrazumeva povlačenje nacionalne države, već da okvir nacionalne države nije više jedini koji može da obuhvati narastajuće transnacionalne i supranacionalne delatnosti. Transnacionalni društveni prostor tako postaje ključan koncept za razumevanje internacionalnih migracija (Pries 2001b: 56). Štaviše, u kontekstu globalizacije i novih komunikacionih tehnologija, razumno je definisati novi tip migranta – transmigrant koji simultano živi između i unutar svoje zemlje porekla i zemlje prijema (Pries 2001b: 59). Za transnacionalizam se može reći i da predstavlja „'proživljena' i fluidna iskustva individua koje žive na načine koje dovode u pitanje naše prethodne zaključke o geografskom prostoru i socijalnom identitetu“ (Basch, Glick Schiller, Blanc-Szanton 1994: 8).

Zanimljiv prikaz transnacionalnog društvenog prostora nudi Apadurai. On ga uokviruje u više polja ili pejzaža: etno-polje (ethnoscape), medijsko polje (mediascape), tehno-polje (technoscape), finansijsko polje (finanscape) i ideološko polje (ideoscape) čine pejzaže globalnog kulturnog toka (1990: 296). Apadurai ih vidi kao fluidne iregularne oblike, vidove obojene istorijskim, lingvističkim i političkim utemeljenjem različitih činilaca – nacionalnih država, transnacionalnih i dijasporskih zajednica, religioznih i političkih grupa, ili čak susedstava i porodica. Etnopolje tako obuhvata turiste, imigrante, izbeglice, prognanike, gostujuće radnike i ostale pokretne grupe i osobe koje oblikuju promenljivost sveta u kom živimo. Apadurai ne prognozira da će stabilne zajednice i mreže srodstava, prijateljstava ili profesija nestati, već naglašava dualne procese u kojima je „osnova stabilnosti svuda protkana potkom ljudskog pokreta, budući da sve više ljudi i grupa biva realno primorano da se pokrene ili jednostavno želi da se pokrene“ (1990: 297).

Još jedan razlog zbog kojeg se transnacionalni pristup pokazuje kao najpogodniji analitički okvir jeste taj što on ističe mezo-nivo društvenih odnosa. Jedinica analize je ovde socijalna mreža koju čine odnosi među individuama u srodstvu, domaćinstvima, susedstvima, krugovima prijatelja i formalnim organizacijama (Brettel 2003: 6). Socijalne mreže i odnosi koji se ostvaruju u istovremenim aktivnostima unutar i između dve nacionalne države mogu imati odlučujuću ulogu u životu transmigranata. Kroz mrežu kontakata iniciraju se odlasci iz zemlje porekla, pomažu sami migratorni procesi i održavaju veze sa domovinom. Faist tvrdi da analiza mezo-nivoa sa fokusom na društvene i simboličke veze može pomoći da razumemo društveni kapital kao jedan od glavnih sredstava migranata i izvora migracija (2000: 17).

Usled svega navedenog, javili su se zahtevi da se teorija migracija revidira. Baš, Glik Šiler i Blank-Santon pokazuju da je sve brojnija populacija čije se ponašanje, sociološki i politički, odupire tradicionalnoj bipolarnoj emigrant– imigrant terminologiji. Smatrajući da nisu dovoljna konvencionalna objašnjenja centrirana na nacionalnoj državi, one nude novu definiciju migranata: migranti su transmigranti „čiji svakodnevni život zavisi od višestrukih i konstantnih međupovezanosti preko međunarodnih granica i čiji se identiteti stvaraju u odnosu prema nekoliko nacionalnih država“ (1994: 4). Transnacionalne migracije su stoga „proces kojim imigranti kuju i održavaju višestruke socijalne odnose koji povezuju društva porekla i naseljavanja“ (1995: 48).

Glik Šiler i dr. su razvile nekoliko premisa da bi konceptualizovale transnacionalne migracije (1992: 5). Prvo, pojmovi kao što su pleme, etnička grupa, nacija, društvo i kultura samo smanjuju sposobnost istraživača da analizira fenomen transnacionalizma. Transnacionalna perspektiva migrantskih života potiče iz kompleksnih interakcija raznih entiteta i praksi – iz različitih istorijskih pozadina i porekla, individualnih percepcija, kao i ideologija društava prijema i porekla. Drugo, iskustva transnacionalnih migranata, koji su uglavnom radnici, razvijaju se u najbližoj vezi sa promenljivim uslovima globalnog kapitalizma. Treće, transnacionalizam je utemeljen u svakodnevnim životima, aktivnostima i društvenim vezama migranata. To znači da se njihovi društveni odnosi realizuju kroz povezanosti između društava porekla i prijema koje se, sa svoje strane, čuvaju i obnavljaju pripadanjem porodicama, institucijama, poslovnim i političkim organizacijama u obe zemlje. Četvrto, suočeni sa dvojnim načinima života, transnacionalni migranti su primorani da preispituju svoje nacionalne, etničke i rasne identitete.

Transnacionalno preduzetništvo

Uobičajena slika migranata je da su to radnici i snabdevači jeftine i nisko kvalifikovane radne snage koji dolaze iz nerazvijenih ili manje razvijenih zemalja. Međutim, danas sve veću pažnju privlače migranti koji otvaraju sopstvena preduzeća ili radnje i samostalno posluju. Istraživači su se obično fokusirali na karakteristike migranata preduzetnika i njihovog preduzetništva u okviru etničkih grupa, kao i na razne aspekte njihovih socijalnih mreža. Ipak, ovi pristupi ne razmatraju dovoljno značaj ekonomskog i političkog okruženja u kojima migranti operišu. Pojam mešovitog utemeljenja, kao što su ga predložili Klosterman i Rat (2001; 2002) je taj koji inkorporira etno-društvene odlike migranata i političku ekonomiju zemlje prijema. Uzimajući u obzir faktore na mikro, mezo i makro-nivoima na način koji omogućuje transnacionalno prekogranično poređenje, ovaj model se pokazuje kao najkorisniji za ispitivanje kineskog transnacionalnog preduzetništva u Centralnoj i Jugoistočnoj Evropi, kao ustalom i bilo gde drugde. Klosterman i Rat smatraju da se, osim tradicionalno analiziranog aspekta ponude, još dva aspekta preduzetništva moraju uzeti u razmatranje (2001: 190). To su potražnja i proces usklađivanja između preduzetnika i tržišta, tačnije potencijalnog otvaranja novih poslova. Prema njihovom mišljenju, dovoljno su istražene sklonosti određenih grupa migranata ka preduzetništvu i njihova zavisnost od socijalnih mreža. Od krucijalne važnosti je da se sada skoncentrišemo na strukture mogućnosti koje dozvoljavaju migrantima da se „udenu“ u privrede zemalja prijema. Njihov pojam mešovitog utemeljenja analizira migrante preduzetnike, uzimajući u obzir ne samo njihovu priličnu utemeljenost u društvenim mrežama i vezama već i utemeljenje u socio-ekonomskom i političko-institucionalnom okruženju zemlje u kojoj su se nastanili.

Oslanjajući se na nalaze prethodnih istraživača, Klosterman i Rat dalje razmatraju strukturu mogućnosti. Njihovo polazište je trokomponentni model koji razvoj etničkog preduzetništva posmatra kroz: 1) strukturu prilika, 2) karakteristike grupe, 3) strategije koje nastaju u interakciji između prva dva elementa kao rezultat prilagođavanja migranata okruženju (Aldrich i Waldinger 1990: 14). U ovom okviru, struktura mogućnosti se sastoji od uslova koje diktira tržište i pristupa poslovnim mogućnostima. Karakteristike grupe obuhvataju etničku socijalnu mrežu, kao i mogućnosti za mobilizaciju sredstava i opšte organizacione sposobnosti.

Ključno mesto u Klostermanovom i Ratovom razumevanju strukture mogućnosti jesu tržišta. Ona su „u potpunosti društvene pojave i, kao takve, utemeljene su u širi društveni kontekst koji se može razlikovati u zavisnosti od mesta i vremena“ (2001: 193). Iz tog razloga, strukture prilika i mogućnosti za poslovanje mogu varirati ne samo od jedne do druge zemlje već i prema regionima i gradovima jedne države. Dve dimenzije strukture mogućnosti jesu, prema ovim naučnicima, fundamentalne za razumevanje ulaska na tržište i mobilnosti migranata preduzetnika u zemlji prijema. Jedna dimenzija je potražnja i pristupačnost tržišta za biznis pridošlica, a druga je potencijal rasta tržišta gde su počeli da posluju, odnosno prilagođavanje preduzetnika potencijalnom otvaranju novih poslova.

Stvaranje struktura mogućnosti stoji u najbližoj vezi sa elementima post-fordističkog kapitalizma i fleksibilnom proizvodnjom i akumulacijom kapitala. Inovacije u tehnologijama, potrošnji, i poslovnim strategijama ohrabruju manje i fleksibilne obime poslovanja, povećavajući time prilike za preduzetništvo uopšte. Landolt sumira nekoliko karakteristika kasnog međunarodnog kapitalizma. To su nenadmašen rast u intenzitetu, opsegu i obimu međunarodnih tokova kapitala; fragmentacija industrijskog proizvodnog procesa u prostorno raspršenu liniju sa intenzivnim korišćenjem radne snage u zemljama trećeg sveta; novi regulatorni režim za tokove kapitala kojim upravljaju globalni institucionalni činioci (2001: 219, 236). U ovakvom okruženju, transnacionalno preduzetništvo se pojavljuje kao strategija inkorporacije u kojoj migranti pregovaraju o obavezama, ograničenjima i mogućnostima, prekoračujući nacionalne granice.

Transnacionalno preduzetništvo se može predstaviti i kao osobit način ekonomske adaptacije imigranata koji leži na „preseku preduzeća migranta i šireg polja transnacionalizma, koje takođe uključuje političke i socio-društvene aktivnosti“ (Portes, Haler i Guarnico 2001: 18). Asimilacija u zemlji prijema je jedna od perspektiva kroz koju se mogu posmatrati transnacionalne ekonomske aktivnosti kao strategije ekonomskog prilagođavanja migranata. Kao što Portes i dr. iznose, transnacionalne ekonomske aktivnosti omogućuju migrantima da dostignu svoje ekonomske ciljeve a da ne prođu proširen proces akulturacije. Konačno, treba biti oprezan i imati u vidu da ovi procesi ne uključuju sve slojeve i grupe migranata. Tranzicija ka fleksibilnoj akumulaciji kapitala sa pratećim inovacijama u proizvodnji i potrošnji prouzrokovala je ubrzanje vremena obrta prometa i povećanu mobilnost, ali oni uglavnom utiču na ograničene grupe visokokvalifikovanih mendžera i profesionalaca.

Kineski transmigranti u Evropi

Procenjuje se da broj kineskih migranata širom sveta danas iznosi oko 55 miliona, uključujući Kineze na Tajvanu i u Hong Kongu (Cohen 1997: 162). Drugim rečima, broj Kineza izvan Kine, Tajvana i Hong Konga iznosi 33 miliona i predstavlja 2,5% cekolupne kineske populacije koja trenutno premašuje 1,3 milijardu ljudi (Skeldon 2004). Prve značajne internacionalne migracije Kineza bile su u 13. veku, posle mongloskog osvajanja Kine. Do kraja 14. veka, Kinezi osnivaju trgovačke kolonije u Kambodži, Singapuru, na Javi i Sumatri, a nešto kasnije i na Tajvanu, Tajlandu i Filipinima (Chaliand i Rageau 1997: 125). Od tada je Jugoistočna Azija region u koji tradicionalno migriraju. Dalje kroz istoriju, Opijumski rat izaziva otvaranje kineskih luka britanskim trgovcima, ali i prva masovnija pomeranja stanovništva na Zapad. Procenjeno je da je između 1845. i 1900. oko 400 000 Kineza migriralo u SAD, Kanadu, Australiju i Novi Zeland, dok se oko 1,5 milion naselio u Jugoistočnoj Aziji u istom periodu. Tada je znatan broj Kineza migrirao i u Latinsku Ameriku, uglavnom u Peru, Čile i na Kubu. Procene su da je do početka 20. veka oko 2,3 miliona Kineza migriralo iz Kine (Chaliand i Rageau 1997: 127). Glavne uzroke treba tražiti u unutrašnjim ustancima i nekoliko talasa gladi koje su zadesile Kinu u drugoj polovini 19. veka.

Moglo bi se reći da je dobar deo kineskih migracija oduvek imao osobine transnacionalnosti. Bez obzira kako bismo imenovali kineske trgovačke ili preduzetničke zajednice van Kine – kao inostrane, dijasporske, transmigrantske ili transnacionalne, ostaje činjenica da su oni vrlo često zadržavali dvojno utemeljenje, utičući tako na dešavanja u zemljama prijema i zemlji porekla. Zanimljiv je podatak da je Kina, od pokretanja ekonomskih reformi 1979.g, primila oko 120 milijardi dolara stranih investicija i zajmova u kojima su Kinezi u rasejanju (huaqiao) učestvovali sa 80% (Cohen 1997: 161). Ova činjenica odlično podržava validnost transnacionalnog društvenog polja. Imajući u vidu primer Jugoistočne Azije, jasno je da kineski transnacionalni migranti mogu učestvovati u ekonomskom, društvenom i eventualno političkom životu zemalja prijema, dok istovremeno zadržavaju veze sa domovinom.

Nova faza kineskih migracija u Evropu

Posle pokretanja reformi i otvaranja Kine od 1979, uočavaju se značajne promene u profilu kineskih migranata i njihovih odredišta. Pored tradicionalnih odredišta i migracionih centara u Jugoistočnoj Aziji, Severnoj Americi i Australiji, Evropa se odnedavno pojavila kao važno odredište. Pieke primećuje da su kineske migracije u Evropu ušle u kvalitativno i kvantitativno novu fazu od osamdesetih godina prošlog veka. On definiše četiri trenda koja su suštinski preoblikovala ovu pojavu (2002: 28).

Prvo, jedna od najizrazitijih karakteristika kineskog migratornog trenda ka Evropi jeste njegov brz porast u delovima Južne i Centralne Evrope tokom poslednje decenije. Ako pogledamo unazad od Prvog svetskog rata naovamo, Holandija, Francuska i Britanija su imale najveće kineske zajednice. Kao rezultat toga, ove zemlje su postale nukleus njihovih daljih migracija u Centralnu i Severnu Evropu od sedamdesetih, u Južnu Evropu od osamdesetih, i Istočnu Evropu od devedesetih godina prošlog veka.

Drugo, kineske migacije u Evropu uglavnom potiču iz regija sa dugom tradicijom migriranja – provincija južni Dž'đang, Fuđen i Guangdung. Novina je sada u tome što one brzo prelaze granice tradicionalnih odredišta iz ranijih perioda. Na primer, pridošlice iz Dž'đang-a su pratile obrazac lančanih migracija na putu ka Holandiji, Belgiji, Nemačkoj i Francuskoj, gde su već imale mreže rođaka i prijatelja. Međutim, u poslednje dve decenije, tragajući za poslom, stižu u Skandinaviju, Italiju, Švajcarsku, Austriju i Španiju, te konačno i u zemlje Centralne Evrope. Suprotno migratornom toku iz Dž'đang-a, Kinezi iz Fuđena, koji je postao centralni izvor migracija tokom osamdesetih i devedesetih, našli su se u različitim regionima Evrope, Južne i Severne Amerike, Japana i Australije. Istraživači sugerišu da, osim tokova iz Dž'đang-a i Fuđena, postoji još jedna migratorna struja koja potiče iz severnoistočnih provincija Kine (Laczko 2003).

Treće, novi tok migracija iz kineskih regija sa dugom tradicijom emigiriranja radne snage treba sagledati u znatno širem okviru koji obuhvata čitave spektre društvenih pozadina, individualnih iskustava i istorija. Treba imati na umu da Kinezi često menjaju i kombinuju kategorije migranata. Tako dolazi do preklapanja i razmena kategorija studenata, putujućih trgovaca, kvalifikovanih profesionalaca, preduzetnika i radnika iz različitih oblasti koji znaju da se angažuju u trgovini paralelno sa prvobitnim zanimanjima.

Konačno, kineski migranti iz tradicionalnih emisionih regija i gradskih zona su sve više transnacionalni. Oni više ne migriraju samo u jednu zemlju, već dolaze i vraćaju se, i sa povećanom mobilnošću putuju između nekoliko zemalja prijema. Kao što Pieke naglašava, „kineska emigracija više nije jednostavno pokret ka centrima svetskog sistema pod punom dominacijom Zapada, već je samo jedan aspekt spoljašnjeg proširenja svetskog sistema baziranog na Kini“ (Pieke 2002:14-28).

Podstrek novim kineskim migracijama ne moraju biti samo viši prihodi i socijalni status. Razlozi mogu ležati i u potrazi za većom individualnom slobodom (Nyiri 1999: 19, 31), a ne samo u borbi za opstanak kao što je to bio slučaj sa tradicionalnim migranatima u Zapadnoj Evropi. Sadašnji migranti mogu posedovati kulturni kapital, mobilnost i fleksibilnost da se prilagode lokalnim uslovima, kao i socijalni kapital da razviju i održe veze sa preduzećima u Kini. Može se reći da ekonomski rast same Kine motiviše ovaj mobilni i gornji sloj kineske populacije da krene dalje i pridruži se obnovljenom toku migranata iz tradicionalnih migrantskih regija.

Kinezi u Mađarskoj i Srbiji i Crnoj Gori

Istraživači, kao po pravilu, razmatraju razne aspekte kineskih migracija u pojedinačne države i tako zanemaruju činjenicu da Kineze u Evropi čini nekoliko transnacionalnih zajednica sa raširenim mrežama koje često pokrivaju ceo kontinent (Pieke 1996). Imajući ovo u vidu, u fokusu istraživanja se našlo kinesko preduzeće čije se poslovanje proširilo preko granica Mađarske i Srbije i Crne Gore. Naredni redovi izlažu osnovne podatke o Kinezima u ovim zemljama kako bi se što bolje sagledao njihov transnacionalizam i preduzetništvo o ovom regionu.

Godine 1989, kao rezultat promene u spoljnoj politici, Mađarska ukida vize za putovanja između Mađarske i Narodne Republike Kine. Pre toga, režimi u Istočnoj Evropi, prateći primer Sovjetskog Saveza, zabranili su imigriranje iz Kine. Interesantno je da je od početka 20. veka do 1989, oko 400 Kineza apliciralo za ostanak u Mađarskoj (Nyiri 1999: 30-47, 123-124). Odsustvo viznog režima 1989. g. omogućilo je dolazak većeg broja kineskih migranata koji 1991. g. broje oko      40 000. Kineze, i to one uglavnom iz južnih provincija, privukle su tada ekonomske mogućnosti u novooslobođenom i slabo regulisanom tržištu, kao i lako pristupačna tržišta Istočne Evrope. Mađarske vlasti brzo reaguju i već 1992.g. uspostavljaju vizni režim za kineske državljane, postepeno smanjujući broj kineskih migranata na 10 000 (Nyiri 1999: 32, 41).

Život Kineza u Mađarskoj je bio stabilan i ekonomski prosperitetan do 1995, kada je ova zemlja znatno povisila porez na uvoznu robu. Do tada je Mađarska postala regionalni centar za distribuciju kineske robe kojom su premošćivani nedostaci u snabdevanju tržišta susednih zemalja. Kao rezultat navedene mere, od 1996. uloga Mađarske kao regionalnog centra kineske trgovine se smanjivala, budući da su Kinezi uspevali da se probiju na tržišta ostalih zemalja Centralne i Istočne Evrope. Istraživanje izvedeno u Budimpešti 1997. g. pokazuje da je većina kineskih migranata imala sekundarno, a mnogi i tercijarno obrazovanje, da su mnogi mladi – 61% ispitanika je bilo između 20 i 40 godina starosti, kao i da se 80% Kineza u Mađarskoj samozaposlilo (Nyiri 1999: 124). U kontrastu sa kineskom dijasporom iz ranijih perioda, koja je uglavnom poticala iz južnih provincija, mnogi Kinezi su u Mađarsku došli iz severnih i severoistočnih gradova Kine koji nemaju tradiciju internacionalnih emigracija.

Zanimljivo je Njirijevo opažanje da su posle ukidanja viznog režima u Mađarskoj, brojni kineski migranti došli tragajući za slobodom mišljenja. Mnogi od njih su već dostigli određen nivo prihoda ili socijalni status u zemlji porekla kao preduzetnici, zaposlenici ili partijski kadrovi. Većina njih u Mađarskoj je već bila iskusila internacionalne migracije usmerene na velike gradove ili specijalne ekonomske zone. To znači da su imali uzlaznu društvenu mobilnost čak i u svojoj zemlji, po čemu se razlikuju od kineskih migranata u prethodnim periodima kada su socijalnu mobilnost dostizali samo u procesu migracija (Nyiri 1999: 19).

Što se tiče kineskih migracija u Srbiju i Crnu Goru, mora se priznati da su podaci krajnje oskudni, ili da ne postoje. Zahvaljujući tome što državna zajednica nije član Evropske unije, najčešće je izostavljena u njenim zvaničnim izveštajima. Grube procene zapadnih i srpskih medija o broju kineskih migranata variraju od     15 000 do 50 000, pa čak i neverovatnih 100 000. U pokušaju da se ova krajnje nejasna i nepouzdana slika rasvetli, sledeći pasusi skiciraju izveštaj Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije pribavljen za potrebe ovog istraživanja.

Građani Narodne Republike Kine su u većem broju počeli da dolaze u Jugoslaviju posle 1997, kada je liberalizovan vizni režim za kineske državljane. Glavni razlozi za njihov dolazak u Srbiju povezani su sa rigidnim viznim režimom koji su zavele mađarske vlasti. Kineski migranti su brzo procenili srpsko tržište kao povoljno za trgovinu, te su se prilagodili smanjenoj kupovnoj moći srpskog stanovništva za koje su prvo uvozili bižuteriju, tekstil, kao i električne aparate. Zatim su počeli da otvaraju restorane i prodavnice. Baza kineskih trgovaca u Srbiji se formirala u tržnom centru „Blok 70“ na Novom Beogradu. Roba iz Kine se obično transportuje brodovima do luka u Crnoj Gori (Bar), Kipru, ili Grčkoj (Solun) odakle se teretnim kamionima prevozi za Beograd i ostale srpske gradove. Neretko, kineski proizvodi mogu biti transferisani ilegalnim kanalima do prodavaca na veliko i malo.

Zahvaljujući geografskom položaju Srbije, kao i liberalnom viznom režimu koji je postojao za državljane evropskih zemalja do 2001, migranti određenih afričkih i azijskih zemalja, uključujući i Kinu, stizali su u zemlju zbog daljeg ilegalnog transfera ka zemljama Zapadne Evrope. Iz tog razloga je 2000. pooštren vizni režim za kineske državljane, ali su i posle toga sprečavani ilegalni ulasci u zemlju, kao i nastavak ilegalnih migracija. Početkom 2004, srpska policija je presekla ilegalni kanal kineskih migracija koji je vodio od prištinskog aerodroma Slatina kroz Kosovo, zatim preko Beograda ka Hrvatskoj. Generalno, broj ilegalnih prelazaka je postepeno smanjivan: od 461 u 2000. na 156 u 2001, zatim 39 u 2003, i konačno 25 u 2004. Prema ovim podacima, možemo zaključiti da su kanali za ilegalne kineske migracije premeštene van Srbije. Osim toga, ne sme se zaboraviti da postoji nesumnjiv broj kineskih migranata koji su legalizovali status u Srbiji i Crnoj Gori dobijajući boravišne dozvole u svrhu školovanja i poslovanja.

Kineski transnacionalni preduzetnici u Centralnoj i Jugoistočnoj Evropi

Da bismo razumeli fenomen preduzetništva kineskih transmigranata kao sastavnog dela globalnog toka kapitala, robe i ljudi, neophodno je posmatrati ga iz perspektive koja prelazi nacionalne granice pojedinih zemalja prijema. Okvir ove studije je zato uključio više od jedne zemlje prijema jer pretpostavlja da jedino šire regionalno i evropsko gledište može da obuhvati kineske savremene migracije u Evropu. U nameri da otkrije kako kineska transnacionalna preduzeća posluju i proširuju se u nekoliko zemalja, istraživanje je izvedeno u Mađarskoj i Srbiji i Crnoj Gori, tačnije u preduzeću Wink koje je prvo bilo osnovano u Budimpešti početkom devedesetih, a zatim prošireno u Beogradu nekoliko godina kasnije.

Vlasnik kompanije Wink potiče iz južne kineske provincije Fuđen, star je četrdeset i pet godina. Po profesiji slikar, diplomirao je na Akademiji lepih umetnosti u Fuđenu i radio kao učitelj u školi pre migriranja u Mađarsku 1992. Oženjen je, otac troje dece i cela porodica sada živi u Budimpešti. Stigao je u Evropu sa željom da slika u Italiji, ali je, naišavši na komplikovanu proceduru za dobijanje italijanske vize, ostao u Mađarskoj. U Budimpešti je pokušao da živi od slikanja, čak je postao član mađarskog Udruženja lepih umetnosti, ali je vrlo brzo odustao. I pored toga, on će uvek ostati veran svom prethodnom zanimanju i ideji da predstavi kinesku kulturu Evropljanima, koji, kako smatra, doživljavaju Kinu samo kroz prizmu Komunističke partije. On je transnacionalni migrant jer provodi skoro pola godine u Kini i regularno putuje između Kine i Mađarske. Takođe je u dnevnom kontaktu sa Kinom putem Interneta i telefona, baš kao i svi njegovi zaposleni u Budimpešti i predstavništvima u Srbiji i Crnoj Gori ili Bosni i Hercegovini.

Shvativši šta je nedostajalo na mađarskom tržištu – sportska obuća srednjeg kvaliteta po niskim cenama, osnovao je 1993. g. kompaniju za prodaju robe proizvedene u iznajmljenoj proizvodnoj liniji u Kini. Preduzeće u Budimpešti trenutno ima 27 radnika, 2 Kineza i 25 Mađara. Wink je veleprodajno preduzeće, te poseduje samo 4 prodavnice u Mađarskoj. Ponuda kompanije obuhvata više od 200 modela obuće svake sezone. Interesantno je da čak sitniji kineski trgovci u Budimpešti kupuju od njih. Kompanija takođe sarađuje sa veleprodajnim mrežama u Češkoj, Slovačkoj, Sloveniji, Hrvatskoj, Rumuniji i Ukrajini.

Ogranci kompanije se nalaze u Beogradu i Sarajevu. Nisu bili regostrovani kao predstavništva budimpeštanske centrale zbog tadašnjih lokalnih zakona koji su onemogućili strancima da budu većinski vlasnici preduzeća. Njihovi zakonski vlasnici su pripadnici lokalnog domicilnog stanovništva, te ogranci funkcionišu kao najveći predstavnici i velikoprodajni partneri u Srbiji i Crnoj Gori i u Bosni i Hercegovini pod supervizijom zaposlenih Kineza.

Ogranak u Beogradu je osnovan 1997. g. Mogućnost za proširenje firme su signalizirali srpski trgovci na malo koji su dolazili u Budimpeštu da kupuju robu. Tada su na srpskom tržištu sportske obuće bile zastupljene samo uvozne kompanije. Nudile su uglavnom poznate strane robne marke čije su cene prevazilazile kupovnu moć prosečnih potrošača. Prema tome, struktura mogućnosti je odmah bila prepoznata, i primenjena je marketinška strategija kao u Mađarskoj. U trenutku osnivanja, firma je imala 3 zaposlena, a do kraja godine se zaposlilo još 7 radnika. Na kraju 1997, predstavnik budimpeštanske centrale je otišao u Podgoricu sa ciljem da i tamo otvori kancelariju. Dokaz o uspešnom razvoju kompanije više je nego očigledan. Zanimljiva je percepcija Wink robne marke koju je preduzeće promovisalo od samog početka. Ona se percipira kao američka marka u Mađarskoj, dok je većina mojih neformalnih sagovornika u Srbiji odgovorilo da je u pitanju mađarski proizvod.

Tokom 1999. g. srpsko preduzeće doživljava krizu jer gubi delove tržišta iz političkih razloga. Sa tržišta Kosova se povlači na početku bombardovanja. Istovremeno, crnogorski ogranak je počeo da uvozi robu direktno iz Budimpešte zbog neusklađenih tarifnih sistema između Srbije i Cne Gore koje su mogle proizvesti duplo oporezivanje. U ovom trenutku, kompanija ima 15 zaposlenih, 14 Srba i jednog Kineza. Otvorena je još jedna kompanija, Wink marketing, koja trenutno ima 3 zaposlena, jednog Srbina i 2 Kineza. Konačno, u Sarajevu je još jedan ogranak otvoren posredstvom firme u Beogradu i kroz direktan angažman njenih zaposlenih.

Kineski sagovornici u ovom preduzeću su poreklom iz južne kineske provincije Fuđen. Jedan od njih je došao u Beograd 1998. g. Ima 42 godine, sekundarno obrazovanje, oženjen je i otac dvoje dece. Svi zajedno žive u Beogradu. Ne priča srpski, za razliku od svoje dece koja idu u srpsku osnovnu školu, druže se sa domicilnom decom, čak navijaju za iste fudbalske klubove. Smatra da je politička nestabilnost najveća teškoća za život u Srbiji, ali je spreman da ostane i razvija posao. Jedna od kineskih sagovornica ima 30 godina, udata je, trudna i planira da se porodi u Beogradu. Završila je fakultet u Kini pre dolaska u Beograd 2001. Oba sagovornika su rođaci vlasnika i osnivača firme u Budimpešti i oba imaju visokoodgovorne poslove.

Specifičnost ovog migrantskog preduzeća se ogleda u njegovim sportskim i kulturnim programima. Wink sponzoriše brojne sportske aktivnosti u Mađarskoj i Srbiji i Crnoj Gori. Podržava maratone, košarkaške turnire, putovanja sportskih timova zemalja prijema u inostranstvo, kao što organizuje i putovanja u Kinu za svoje zaposlene u obe zemlje. Kompanija je uvrstila i kulturnu misiju u svoju agendu ne bi li promovisala Kinu na moderan i popularan način. S tim ciljem je 2004. g. u Pekingu osnovana kompanija Wink Culture za filmsku produkciju koja ima preko 30 zaposlenih. Ovo je transnacionalno medijsko preduzeće u potpunosti jer je orijentisano podjednako ka kineskoj i evropskoj publici. Temelji se na neposrednom stranom ulaganju, preciznije profitu ostvarenom od trgovine u transnacionalnom društvenom prostoru koji na jednom polu ima proizvodnu liniju u Kini, a na drugom tržišta više evropskih zemalja. Kompanija je snimila dve TV serije – „ Jednog dana, jednog meseca, jedne godine“ od 20 epizoda i „Nezaboravni“ od 24 epizode. Obe su emitovane u Pekingu i gradovima drugih provincija, kao i u Mađarskoj i Srbiji i Crnoj Gori. Osim ove produkcijske kuće, vlasnik poseduje i deonice u kompaniji za mobilnu telefoniju i komunikacije.

Wink kao obrazac uspešnog kineskog transnacionalnog preduzeća

Egzemplarno istraživanje o kineskim transnacionalnim praksama izveli su Ong i Nonini, i to u regionu Jugoistočne Azije (1997: 4, 323). Prema njihovom mišljenju, tu postoje dve glavne varijante kapitalizma koje su povezane sa kineskim transnacionalizmom. U jednoj, kineski kapitalisti izvode fleksibilne strategije akumulacije u mrežama koje prekoračuju političke granice. Ong i Nonini tvrde da se ove preklapajuće poslovne, socijalne i krvne mreže pridružuju dinamičnim proizvodnim, finansijskim i marketing regionima koji nisu sadržani u pojedinačnim nacionalnim državama ili nisu podređeni njihovom uticaju. U drugoj varijanti, kineski transnacionalni kapitalisti prosperiraju udruženi sa ne-kineskim državnim birokratskim elitama u zajedničkim ulaganjima sa državnim kapitalom. Bez sumnje, prvi obrazac se može videti i u Centralnoj i Jugoistočnoj Evropi gde su kineski preduzetnici u potpunosti razvili strategije fleksibilne akumulacije u kasnom kapitalizmu.

Očigledno je da su kineski preduzetnici krajnje prilagodljivi zahtevima i uslovima lokalnih tržišta. Ova fleksibilnost je ukorenjena i pomognuta njihovim transnacionalnim, dvojnim pripadanjem zemlji porekla i zemljama prijema. Razmatrajući preduzetništvo kineskih migranata, moramo uočiti njihovu sposobnost da upotrebe transnacionalni društveni prostor i transancionalne veze da bi kupili ili proizveli u Kini ona dobra za kojima postoji potražnja na tržištima zemalja prijema. Ostajući povezani sa zemljom porekla i koristeći prednosti njenog ekonomskog rasta, kineski transnacionalni preduzetnici su u mogućnosti da popune nedostatak u snabdevanju zemalja prijema i da izdube svoj prostor, „nišu“ na tim tržištima. Može se reći da je Kina postala centralni element ekonomskog uspeha novih migranata koji streme da iskoriste poslovne mogućnosti u njoj (Nyiri 1998). Ponuđen je čak i termin „fleksibilno državljanstvo“ da bi se opisale strategije mobilnih menadžera i profesionalaca koji „teže da zaobiđu i iskoriste različite režime nacionalnih država odabirajući različita mesta za investicije, posao i preseljenje porodice“ (Ong 1999: 112). Prema mišljenju Ong, internacionalni menadžeri i profesionalci, više nego ostali migranti i putnici, imaju materijalne i simboličke izvore da upravljaju globalnim šemama kulturnih razlika i državljanstava. Svet u kojem živimo implicira fleksibilnost u poslu, industriji, tržištima rada i finansija, uz pomoć modernih komunikacionih tehnologija. Vešti u manevrisanju ekonomskim strategijama, internacionalni menadžeri zaista koriste prednosti ovakvog sveta. Ne treba zaboraviti da i oni žive unutar i između nacionalnih država koje, ipak, postavljaju i kontrolišu granice njihovih operacija.

Istraživanje obavljeno u Budimpešti i Beogradu dokazuje da su kineski transnacionalni preduzetnici, pogotovo oni iz južnih kineskih provincija, integrisani u globalni protok ljudi, robe i kapitala, kao i fleksibilnu akumulaciju kapitala. Preduzetništvo jeste povezano sa inovacijama i rizikom, a oni su u slučaju poslovanja migranata pogotovo izraženi. Fleksibilnost i adaptabilnost kineskih transnacionalnih preduzetnika prema ovim izazovima povezani su sa i omogućeni novim načinima proizvodnje u Kini, zatim njihovim ekonomskim transakcijama, kao i socijalnim mrežama kojima pripadaju.

Ako podrobnije pogledamo vreme osnivanja firmi u Mađarskoj i Beogradu, možemo doći do veoma zanimljivog zaključka. U vreme osnivanja kompanije, Mađarska je bila u ekonomskoj tranziciji i vlasnik kompanije je počeo da razvija posao usklađujući ga i prateći reforme. Posle četiri godine, proširuje poslovanje i u Jugoslaviji koja je upravo tada ponovo ulazila u svetske ekonomske tokove i čija je ekonomska situacija bila daleko od stabilne. Drugim rečima, iz zemlje prijema koja je dostigla stabilnost posle političko-ekonomskih tranzicija posao je pokrenut u još jednoj zemlji u kojoj su se odvijale ekonomske reforme.

Intrigira pitanje zašto kineski transnacionalni preduzetnici odlučuju da dođu u države kojima nedostaje ekonomska i politička stabilnost, i ne pokušaju da migriraju samo u zemlje Evropske unije. Šta kineske transnacionlne preduzetnike privlači zemljama jugoistoka Evrope, kao što je Srbija i Crna Gora, u kojima još traju procesi ekonomskih tranzicija?

Imajući u vidu pojam mešovite utemeljenosti, može se reći da se kineski preduzetnici apsolutno rukovode strukturom mogućnosti, kao i da u tranzicionim ekonomijama vide više prilika da zauzmu prazan prostor prouzrokovan državnom decentralizacijom, privatizacijom ili drugim političkim i ekonomskim merama. Sigurno je da su svesni teškoća i nepogodnosti koje nosi poslovanje u takvim privredama. Međutim, izgleda su spremni na rizik i istrajno stvaranje uslova za učešće u snabdevanju nepokrivenih segmenata tržišta Centralne i Jugoistočne Evrope. Osim toga, znaju da bi im za približan ekonomski uspeh u stabilnim privredama zemalja Zapadne Evrope bilo potrebno daleko više vremena.

Klosterman i Rat pokazuju da migranti preduzetnici kreiraju sopstvena radna mesta, izbegavajući tako barijere u zemljama prijema (2003: 1). Ako postignu uspeh, mogu i drugima obezbediti radna mesta. Analiziran slučaj otkriva da kineski migranti, stvarajući poslove za sebe i svoje rođake, mogu istovremeno time preskočiti ograničenja nametnuta zakonskim regulativama zemlje prijema. Dokaz je ogranak Winka u Beogradu, koji je registrovao lokalni menadžer, ali koji ima bliske srodnike vlasnika na vodećim funkcijama.

Istraživanje pokazuje da kineski transnacionalni migranti u Centralnoj i Jugoistočnoj Evropi, pod uslovom da postanu prva uspešna generacija migranata, mogu brže dostići uzlaznu socijalnu mobilnost nego u zemljama Zapadne Evrope sa dugom tradicijom kineskih migracija. Wink je jedino kinesko trgovačko preduzeće u ovim regionima koje poseduje produkcijsku kuću u zemlji porekla. Na taj način se paralelno bavi kulturnom industrijom promovišući kinesku popularnu kulturu u Mađarskoj i Srbiji i Crnoj Gori. Sasvim je sigurno da uspeh u trgovini, praćen uspehom u trenutno najnaprednijim sektorima Kine – medijima i telekomunikacionim tehnologijama – omogućuju transmigrantu-preduzetniku da dostigne mobilnost u zemljama porekla i prijema, kao i da eventualno konvertuje svoj ekonomski kapital u društveni.

Pored toga, Wink se čini indikativnim za opšti obrazac kineske ekonomske utemeljenosti u više od jedne zemlje prijema. Analitički okvir koji podrazumeva pojedinačne zemlje prijema više nije dovoljan. Kineske ekonomske aktivnosti se moraju posmatrati na regionalnom nivou jer je očigledno da lančano umrežavaju nekoliko zemalja prijema. Beogradski ogranak izgleda kao pod-centar za dalje proširenje poslovanja. Wink je planirao da otvori kancelariju i u Makedoniji, ali je strah od etničkih makedonsko-albanskih sukoba prekinuo realizaciju.

Konačno, možemo zaključiti da su Srbija i Crna Gora poprište novog kineskog migratornog trenda. Percepcija o ovom regionu kao isključivo tranzitnoj zoni za dalje napredovanje Kineza ka zemljama Zapadne Evrope nije održiva. Slučaj Wink preduzeća, koje je iz Mađarske prodrlo na nekoliko tržišta Jugoistočne Evrope, jasno pokazuje da je broj kineskih transnacionalnih preduzetnika koji ovde žive i rade relativno mali, ali stabilan. Spremni su da dođu u zemlje u kojima se odvijaju ekonomske tranzicije – zahvaljujući raznovrsnosti, obimu i načinu proizvodnje u Kini, kineski transmigranti su u mogućnosti da visokom fleksibilnošću i prilagodljivošću ublaže nedovoljnu snabdevenost određenog segmenta tržišta i da čak brže napreduju nego u stabilnim ekonomijama Evropske unije.

Literatura

Appadurai, Arjun (1990), “Disjuncture and Difference in the global Cultural Economy”, Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity (ed. by Mike Featherstone), Sage Publications, London, pp. 295-310.

Aldrich, Howard E. and Roger Waldinger (1990), “Ethnicity and Entrepreneurship”, Annual Review of Sociology, no. 16, pp. 111-135.

Basch, Linda, Nina Glick Schiller and Cristina Blanc-Szanton (1994), Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments, and Deterritorialized Nation-States, Routledge, London.

Brettell, Caroline B. (2003), Anthropology and Migration: Essays on Transnationalism, Ethnicity, and Identity, Altamira Press, Walnut Creek, CA.

Chaliand, Gerard and Jean-Pierre Rageau (1997), The Penguin Atlas of Diasporas, translated by A. M. Berrett, Penguin Books, New York.

Cohen, Robin (1997), Global Diasporas: An Introduction, University of Washington Press, Seattle.

Council of Europe (2000), “Transit Migration in Central and Eastern Europe”, Report of Committee on Migration, Refugees and Demography, Document no. 8904, http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc00/EDOC8904.htm.

Faist, Thomas (2000), The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational Social Spaces, Oxford University Press, Oxford.

Glick Schiller, Nina, Linda Basch, and Cristina Blanc-Szanton (1992), “Transnationalism: “A New Analytic Framework for Understanding Migration”, Towards a Transnational Perspective on Migration: Race, Class, Ethnicity, and Nationalism Reconsidered (ed. by N. Glick Schiler, L. Basch and C. Blanc-Szanton), The New York Academy of Sciences, New York, pp. 1-24.

Glick Schiller, Nina, Linda Basch, and Cristina Blanc-Szanton (1995), “From Immigrant to Transmigrant: Theorizing Transnational Migration”, Anthropological Quarterly, no. 68, vol 1, pp. 48-63.

Harvey, David (1990), The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins Of Cultural Changes, Blackwell, Oxford.

Kloosterman, Robert and Jan Rath (2001), “Immigrant Entrepreneurs in Advanced Economies: Mixed Embeddedness Further Explored”, Journal of Ethnic and Migration Studies, no. 27, vol. 2, pp. 189-202.

Kloosterman, Robert and Jan Rath (2003), “Introduction”, Immigrant Entrepreneurs: Venturing Abroad in the Age of Globalization (ed. by R. Kloosterman and J. Rath), Berg, Oxford, pp. 1-16.

Landolt, Patricia (2001), “Salvadoran Economic Transnationalism: Embedded Strategies for Household Maintenance, Immigrant Incorporation, and Entrepreneurial Expansion”, Global Networks no. 1, vol. 3, pp. 217-241.

Laczko, Frank (2003), “Europe Attracts More Migrants from China”, Migration Policy Institute, Washington DC, http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm? ID=144

Nyiri, Pal (1998), “The Impact of New Chinese Migration on Established Overseas Chinese Communities: politics and Identity”, http://www.ceu.hu/sun/SUN%202001/Downloads/ Nyirisample.doc

Nyiri, Pal (1999), New Chinese Migrants in Europe: The Case of the Chinese Community in Hungary, Ashgate, Aldershot.

Organization for Economic Co-operation and Development (2003), Trends in International Migration: Annual Report 2002, OECD Publications, Paris.

Ong, Aihwa (1999), Flexible Citizenship: the Cultural Logics of Transnationality, Duke University Press, Durham North Carolina.

Ong, Aihwa and Donald M. Nonini (1997), “Chinese Transnationalism as an Alternative Modernity”, Ungrounded Empires: the Cultural Politics of Modern Chinese Transnationalism, (ed. by A. Ong and D. M. Nonini), Routledge, New York, pp. 3-33.

Ong, Aihwa and Donald M. Nonini (1997), “Toward a Cultural Politics of Diaspora and Transantionalism,” Ungrounded Empires: the Cultural Politics of Modern Chinese Transnationalism, (ed. by A. Ong and D. M. Nonini), Routledge, New York, pp. 323-332.

Pieke, Frank (1996), European Chinese and Chinese Domestic Migrants: Common Themes in International and Internal Migration, http://www.iias.nl/iiasn/iiasn6/esf/migrant.html

Pieke, Frank N. (2002), Recent Trends in Chinese Migration to Europe: Fujianese Migration in Perspective, IOM Migration Research Series, Geneva.

Pieke, Frank N. (2005), “At the margins of the Chinese World System: The Fuzhou Diaspora in Europe”, New Approaches to Migration, Transnational Communities Program, Oxford University, http://transcomm.ox.ac.uk

Portes, Alejandro, William Haller and Luis E. Guarnizo (2001), “Transnational Entrepreneurs: the Emergence and Determinants of an Alternative Form of Immigrant Economic Adaptation”, Working paper of Comparative Immigrant Enterprise Project (CIEP) in the CEU Transnational Migration Reader (ed. by A. Caglar)

Pries, Ludger (2001a), “The Approach of Transnational Social Spaces: Responding to New Configurations of the Social and the Spatial”, New Transnational Social Spaces: International Migration and Transnational Companies in the Early Twenty-first Century (ed. by L. Pries), Routledge, London, pp. 3-33.

Pries, Ludger (2001b), “The Disruption of Social and Geographical Space: Mexican-US Migration and the Emergence of Transnational Social Spaces”, International Sociology no. 16, vol. 1, pp. 55-74.

Rath, Jan and Robert Kloosterman (2002), “The Economic Context, Embeddednes and Immigrant Entrepreneurs”, Editorial in International Journal of Entrepreneurial Behaviour and Research, no. 8, vol. 1/2.

Skeldon, Ronald (2004), “China: From Exceptional Case to Global Participant”, Migration Information Source. Migration Policy Institute, Washington DC, http://www. migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=219

Widgren, Jonas (1999), “Southeast Europe as a Key Area for Illegal Migration”, International Centre for Migration Policy Development, Vienna, http:// www.icmpd.org /default.asp?nav=results&folderid= -1&id=153&alltext=Widgren