Borislav Đukanović, Jovan Bukelić, Ivan Dimitrijević, Zlatko Stojanović, Jasmina Knežević-Tasić, Miloš Bešić: Iluzija stvarnosti: alkohol i droge, Podgorica: CID; SoCEN, 2001.

Ova monografska studija sadrži 525 stranica, od kojih 39 predstavljaju priloge – dva upitnika za istraživanje raširenosti upotrebe, zloupotreba i tendencija prema zavisnosti od psihoaktivnih supstanci mladih Crne Gore od 19 do 30 godina, kao i faktora

rizika za nastanak i razvoj zloupotrebe i zavisnosti.

Prvi, opšti dio sačinjavaju tri priloga: »Koncepcija zavisnosti – razvoj teorijskih modela« i »Etiologija zavisnosti« autorke Jasmine Knežević-Tasić i »Mentalni poremećaji i poremećaji ponašanja zbog zloupotrebe psihoaktivnih supstanci« Jovana Bukelića.

Jasmina Knežević-Tasić prezentuje dominantne teorijske modele iz kojih su proizašle brojne teorijske struje kojima se pokušava objasniti epidemiologija, etiologija zloupotrebe i zavisnosti mladih od psihoaktivnih supstanci, priklanjajući se sistemskom pristupu i kognitivno-bihevioralnom teorijskom nasleđu.

Jovan Bukelić analizira psihofarmako-dinamska svojstva najčešće upotrebljavanih i zloupotrebljavanih psiho-aktivnih supstan-ci među mladima, opisujući i kriteriologiju ICD-10 za generalnu i specifičnu dijagnostiku zavisnosti od psihoaktivnih supstanci.

U drugom delu se analiziraju individualni (psihološki), psihosocijalni (bihevioralni) i socio-demografski faktori rizika za nastanak i razvoj zloupotrebe i zavisnosti mladih Crne Gore od psihoaktivnih supstanci i programi primarne prevencije.

Istraživanje je sprovedeno na reprezentativnom, troetapnom, stratifikova-nom kvotnom uzorku od 1246 učenika crnogorskih osnovnih i srednjih škola i 571 ispitanika starosti od 19 do 30 godina.

U knjizi su detaljno prezentovani epidemiološki podaci o upotrebi, zloupotrebi i zavisnosti mladih Crne Gore od sledećih psihoaktivnih supstanci: duvana, alkohola, marihuane, lekova za smirenje i spavanje, heroina, Trodona, ekstazija, kokaina, amfetamina, efedrina i inhalansa, a analizirane su i najčešće višestruke zloupotrebe i zavisnosti.

Generalno uzevši, rasprostranjenost upotrebe, zloupotrebe i zavisnosti mladih u Crnoj Gori od psihoaktivnih supstanci nalazi se ispod proseka, u poređenju većinom evropskih zemalja i SAD, iako je za neke psihoaktivne supstance (lekove za smirenje i spavanje, alkohol i duvan) oko proseka. U odnosu na mlade u Srbiji nisu uočene izrazite razlike, izuzev što mladi u Srbiji značajno češće pokazuju simptome zloupotrebe i zavisnosti od alkohola, duvana, a donekle i marihuane.

Najznačajniji epidemiološki nalaz je da svaka nova generacija mladih u Crnoj Gori počinje sa upotrebom psihoaktivnih supstanci sve ranije, da se u svakoj novoj generaciji smanjuju razlike po polu u pogledu učestalosti i količine upotrebe psihoaktivnih supstanci i da svaka nova generacija značajno »skraćuje« vreme između upotrebe, s jedne strane, i zloupotrebe i zavisnosti, s druge. Takođe je značajno istaći favorizovanje psihostimula-tivnih supstanci, kao i brojne kombinacije psiho-stimulansa sa drugim psihoaktivnim supstancama.

Autori zaključuju da su upotreba, zloupotreba i tendencija zavisnosti od psihoaktivnih supstanci među mladima Crne Gore pre dve decenije bili retkost i da naglo povećanje upotrebe, zloupotrebe i tendencije prema zavisnosti mladih veoma zabrinjava.

Zatim se analiziraju faktori rizika za nastanak i razvoj zloupotrebe i tendencija prema zavisnosti mladih od psihoaktivnih supstanci, uz primenu faktorske i kanoničke diskriminacione analize, te korelacione analize.

Rezultati istraživanja su pokazali da je upotreba, a naročito zloupotreba psihoaktivnih supstanci od strane članova roditeljskih porodica najznačajnija pojedi-načna grupa faktora rizika za zloupotrebu i tendencije prema zavisnosti mladih i sa najvećom prediktivnom vrednošću.

Potom dolazi grupa psihosocijalnih faktora rizika od kojih su najvažniji poremećaji ponašanja u detinjstvu i mladosti (izražena hipermotoričnost i hiperaktivnost), te poremećaji u učenju (osećanje dosade i smanjena koncentracija), kao i  nezadovo-ljavajući i loš školski uspeh. Gotovo jednako važni faktori rizika su i oni vezani za neadekvatne emocionalne i vaspitne relacije između roditelja i mladih koji zloupotrebljavaju psihoaktivne supstance koje se iskazuju ili agresivnošću roditelja prema njima ili zaštićivanjem od strane majki, a odbacivanjem od strane očeva, kao i prisustvo socijalno-patoloških pojava među članovima roditeljskih porodica ispitanika. Sociološki i socio-demografski faktori rizika su daleko slabije prediktivne vrednosti od psiholoških i psihosocijalnih, ako se izuzme pol.

Poslednja dva poglavlja odnose se na prevenciju zloupotrebe i zavisnosti mladih od psihoaktivnih supstanci. Ivan Dimitrijević analizira savremene preven-tivne modele i njima inspirisane programe primarne prevencije, stavljajući opravdano akcenat na komunalne programe i na integraciju različitih programskih modela i programa. Jasmina Knežević-Tasić iznosi dominantne teorijske modele iz kojih proističu kognitivno-bihevioralne preven-tivne strategije za sprovođenje preventivnih programa među školskom omladinom.

U završnim razmatranjima, Borislav Đukanović skicira osnovne elemente jednog nacionalnog programa prevencije zloupotrebe psihoaktivnih supstanci među mladima Crne Gore, uzimajući u obzir aktuelne organizacione, kadrovske i finansijske mogućnosti.

Osim toga što je zasnovano na solidnoj teorijskoj osnovi, ovo kompleksno epidemiološko istraživanje je i jedno od najobimnijih dosada sprovedenih u Srbiji i Crnoj Gori u ovoj oblasti. Pored prikazivanja vrlo detaljne epidemiološke slike upotrebe, zloupotrebe i tendencija prema zavisnosti mladih Crne Gore od psihoaktivnih supstanci, vrlo su iscrpno analizirane grupe faktora rizika (psihološki, psihosocijalni i demografsko-sociološki) za nastanak i razvoj zloupotrebe i tendencije prema zavisnosti, kao i mnogobrojne konstelacije ovih faktora, što je od posebnog značaja za planiranje preventivnih strategija i programa.

Ova obimna studija pre svega je nezaobilazna osnova za izbor i izradu programa prevencije za mlade Crne Gore pod rizikom za razvoj zloupotrebe i zavisnosti od psihoaktivnih supstanci. Ona može poslužiti i kao dobro teorijsko-metodološko polazište za istraživače ovih problema najrazličitijih disciplinarnih usmerenja, ali i kao vredna edukativna knjiga za poslediplomce i specijalizante iz medicine, psihologije, pedagogije, sociologije i socijalnog rada, koji su usmereni na izučavanje ovih problema. Ona je, takođe, važna i u edukaciji mnogo šireg kruga profesionalnih i paraprofesionalnih kadrova u ovoj oblasti.

Jovan Marić