Marija Kolin Institut društvenih nauka Beograd

Pregledni naučni članak UDK: 316.624.2 Primljeno: 19. 11. 2007.

Obrasci života u siromaštvu i nove paradigme Evropske unije*

Patterns of Poverty and New Paradigms in the European Union

ABSTRACT The article reviews various definitions of poverty which describe this phenomenon on the basis of not only monthly income and material deprivation but also considering the multidimensional quality of life of the poor population. The paper analyzes the evolution of the concept, different types and levels of poverty and discusses the chief differences between opposing theoretical views. The first part of the paper focuses on culturalist approaches to poverty and presents summarized findings on family patterns and personal characteristics of the poor documented in a wide range of anthropological and sociological studies of this group. As recently the concept of social exclusion is increasingly replacing the concepts of poverty and marginalization the paper goes on to present current definitions of the new paradigm, main indicators and properties of social exclusion, as well as the meaning of this concept from the perspective of strengthening social cohesion and programs aimed at social inclusion promoted by the European Union.

KEY WORDS poverty, welfare state, social exclusion, European Union

APSTRAKT U analizi se usmeravamo na različite definicije siromaštva koje ovaj fenomen objašnjavaju ne samo sa stanovištva visine prihoda i materijalnih uslova života već i polazeći od višestrukih dimenzija zadovoljavanja potreba u različitim podsistemima Ukazujemo i na razvojne promene koncepta, različite tipove i stepene siromaštva i usmeravamo pažnju na suprotstavljene teorijske pristupe. U prvom delu rada fokusirani smo na varijante kulturalističkog pristupa siromaštvu i iznosimo sumirane rezultate istraživanja o porodičnim i individualnim osobinama siromašnih koji su evidentirani na osnovu brojnih antropoločkih i socioloških podataka koji govore o životu ove ugrožene grupe. Kako u novije vreme koncept socijalne isključenosti sve više potiskuje pojam siromaštva i marginalizacije iznosimo aktuelne definicije nove paradigme, glavne indikatore i obeležja socijalne isključenosti kao i značenje ovog pojma sa stanovišta jačanja socijalne kohezije i programa socijalne inkluzije koju promoviše Evropska unija.

KLJUČNE REČI siromaštvo, država blagostanja, socijalna isključenost, Evropska unija

Uvod

U novijim definicijama siromaštva polazi se od visine prihoda i materijalnih uslova života kao glavnih indikatora, ali se podvlači da se ovaj fenomen ne može definisati samo s obzirom na standarde fizičkog preživljavanja već i u odnosu na druge dimenzije koje se tiču kvaliteta života i zadovoljavanja raznovrsnih potreba. Moderni pristup koji je počeo da se razvija sredinom prošlog veka podrazumeva da siromaštvo ne sadrži samo materijalnu oskudicu, te se ne meri jedino visinom dohotka za fizičko preživljavanje, koji kao određujući kriterijum odvaja siromašne od ostale populacije, već i brojne druge ekonomske, socijalne, psihološke, političke i kulturne dimenzije, tako da zahvata celokupni unutrašnji i spoljašnji svet čoveka.

Moderna literatura, koja uglavnom služi za konstrukciju programa socijalne politike u cilju eliminacije i suzbijanja siromaštva, a posebno evropski autori, kao recimo Abel-Smith i Peter Townsend (1973) govore o različitim stepenima i standardima siromaštva ( „poor“ i „poorest“), a «apsolutno» siromaštvo, mereno standardima fizičkog preživljavanja, sve više se zamenjuje «relativnim» siromaštvom, koje uključuje ekonomske, socijalne indikatore i kvalitet života. Upotreba apsolutne definicije siromaštva, kažu autori nove koncepcije siromaštva, više odgovara nerazvijenim društvima, gde većina stanovnika živi u siromaštvu, i obrnuto – modernim evropskim državama blagostanja, s visokim kvalitetom života, više odgovaraju relativni standardi siromaštva, koji polaze od ekonomske nejednakosti ali podrazumevaju i spektar drugih dimenzija kao što su obrazovanje, zdravlje, stanovanje, stilovi potrošnje, način organizovanja slobodnog vremena, socijalne mreže i druge bitne determinante društvenih slojeva.

Siromaštvo se meri različitim indikatorima, a istraživači govore o pojedinim tipovima siromaštva, kao što su «siromaštvo trenutne krize», «siromaštvo dugotrajne zavisnosti», «siromaštvo životnog kruga», «depresivno područje siromaštva», «siromaštvo predgrađa», ili se pak govori o siromaštvu pojedinih društvenih grupa – «siromaštvo nezaposlenih», «siromaštvo manjinskih grupa», «siromaštvo starih», «siromaštvo žena» itd. U tipologijama se polazi od različitih socijalnih, socijalno-psiholoških, vrednosnih orijentacija siromašnih, posebnih karateristika porodice, interpersonalnih odnosa, političkih stavova itd.

U novije vreme socijalna isključenost sve više potiskuje koncept siromaštva, marginalizacije i potkulture, a važnu ulogu u institucionalizaciji ovog koncepta ima Evropska unija i dokumenti kojima se podstiče socijalna kohezija u okviru zajedničkih programa socijalne politike zemalja članica. Pravo na zaštitu od siromaštva i socijalne isključenosti uvela je Evropska socijalna povelja (1996), a programi koji polaze od Lisabonske strategije (2000) i Nove socijalne agende Evropske unije (2005) usmeravaju pažnju na holistički pristup u tumačenju višestrukih dimenzija siromaštva i primenu različitih instrumenata u suzbijanju posledica siromaštva. Opšti cilj novih evropskih strategija je da se podstakne socijalna kohezija putem novih mogućnosti zapošljavanja kao glavnog instrumenta u suzbijanju siromaštva i socijalne isključenosti, ali i unapređenje životnih i radnih uslova putem programa u lokalnoj zajednici, socijalnog rada i drugih metoda u skladu sa tekovinama moderne socijalne države. Najznačajniji dokument u ovoj oblasti – acquis communautaire- podrazumeva obavezu država članica da poštuju propise komunitarnog prava, gde su uključene i mere za suzbijanje siromaštva i socijalne isključenosti. Zemlje koje su u procesu evropskih integracija obavezuju se da svoje unutrašnje propise, ali i praksu socijalne zaštite prilagođavaju socijalnom modelu Evropske unije i predvide programe socijalnog uključivanja ranjivih grupa.

Pregled razvoja koncepcije siromaštva

Posle Drugog svetskog rata bilo je rasprostranjeno uverenje da će društveno- ekonomski rast eliminisati siromaštvo na skali socijalnih problema, te da će pravedna raspodela dohotka u okviru države blagostanja pružiti svima iste šanse za društvenu promociju. Siromaštvo je izgledalo kao sporedan socijalni problem koji se, prema gledištu koje iznosi Galbraith, vodeći tumač razvoja kapitalizma tog perioda, javlja sporadično u društvima koja se intenzivno ekonomski razvijaju kao rezultat individualnih karakteristika kod neprilagođenih pojedinaca (Freeman 1973). U skladu s ovim pristupom podrška države siromašnima ima rezidualnu, selektivnu ulogu, a naglasak je na odgovornosti pojedinca da sopstvenim naporima nađe izlaz iz siromaštva uz podršku porodice i dobrovoljnih organizacija. Sociološka istraživanja tog perioda više su bila usmerena na obrazac ponašanja narastajućih srednjih slojeva, čemu su pogodovala opšteprihvaćena anketna istraživanja i naklonost reprezentativnom uzorkovanju, kojima se nije otkrivalo siromaštvo kao značajna društvena pojava. Nezaintresovanost za probleme siromaštva je opstajalo, iako je postojalo naučno objašnjenje o unutrašnjim mehanizmima reprodukcije siromaštva, klasična literatura o siromaštvu (Beatrice Webb, Charles Booth, Seebohm Rowntree, La Brier i dr.), kao i izveštaji zvaničnog staranja o sirotinji koji govore o produkciji nejednakosti u tržišnom tipu proizvodnje.

Ponovno otkriće siromaštva vezuje se za kraj pedesetih i početak šezdesetih godina prošlog veka kada je, zahvaljujući pre svega socijalnim službama, javnost obaveštena o alarmantnim činjenicama u vezi s raširenošću siromaštva u razvijenim zapadnim zemljama. Polazeći od teorija srednjeg obima, šezdesetih godina XX veka raste broj socioloških i interdisciplinarnih projekata koji se bave uzrocima i posledicama siromaštva, kao i objavljeni radovi u ovoj oblasti. Ključni događaj predstavljalo je objavljivanje knjige Michaela Harringtona «Druga Amerika» (1965) koja je pokazala da jedna petina američkog stanovništva živi u bedi, a istraživačka saznanja razbila su i neka dotadašnja shvatanja o strukturi siromaštva. Američki podaci o siromaštvu, kao i otkrića evropskih istraživača (na primer, Kincaid 1973) ukazala su na neophodnost novih konceptualnih shema i metodologije skupljanja podataka o porodicama koje žive u situaciji stalne ekonomske deprivacije kako bi se formulisale strategije za preduzimanje mera i suzbijanje siromaštva. Zato je ova i druga istraživanja siromaštva trebalo da posluže praksi socijalne politike i pronalaženju rešenja za prevazilaženje siromaštva na nacionalnom i lokalnom nivou, kao i posledica siromaštva na pojavu drugih socijalnih problema.

Siromaštvo se različito postavlja u pojedinim teorijskim pristupima, naročito kada je reč o tumačenju uzroka i posledica, ali se može uspostaviti razlika između kulturalističkih teorija i teorija društvene stratifikacije. Uopšteno govoreći, u okviru prve grupe pristupa podrazumeva se postojanje nezavisne klasne kulture koja drži siromašne izolovane od šireg društva i njegovih institucija, pri čemu se formiraju osobeni obrasci porodičnog života, socijalizacija ličnosti i druge socijalno-psihološke osobine koje dalje ometaju društvenu integraciju siromašnih i prenose se porodičnim načinom života na narednu generaciju. U drugoj grupi teorijskih pristupa u proučavanju siromaštva naglasak se stavlja na dublje razumevanje uzročnosti siromaštva, pa se priroda i uzroci siromaštva tumače kao posledica društvenih nejednakosti, raslojavanja i socijalnih razlika. Ova tumačenja uglavnom stavljaju naglasak na mogućnosti prevazilaženja siromaštva u ekonomskoj i političkoj sferi, zapošljavanje siromašnih i, posebno, obrazovanje kao glavni faktor socijalne pokretljivosti i promocije.

Teorije o kulturi siromaštva

Teorije o kulturnoj uslovljenosti siromaštva razvijale su se u okviru različitih varijanti kao što su «subkultura siromaštva», «kultura niže klase», «kultura slamova», «kultura obojenih» ili jednostavno kao «kultura bede». Zajednička ideja ovog pristupa je kultura kao zbir međusobno povezanih obrazaca porodičnih i ličnih osobenosti čiji nosioci imaju relativno homogeno socio-ekonomsko poreklo, sličan način stanovanja i uslova života, što ove društvene grupe izdvaja od institucija šireg društva. Svoju teorijsku podlogu većina pristalica kulture bede nalazi u Mertonovoj varijanti funkcionalizma, koja je omogućila promociju pojma potkulture kao odstupanja od dominantne kulture i stvaranja alternativnih vrednosnih orijentacija koje svoj odraz imaju u načinu života. Teorije o kojima govorimo najviše se vezuju za Oscara Lewisa (1959, 1970) i njegove antropološke studije u kojima je, na osnovu istraživanja u više različitih zemalja, ukazao na osoben način života u siromaštvu. Glavni nalazi njegovih istraživanja pokazali su da je kultura bede reakcija i adaptacija siromašnih na sopstveni marginalni položaj u klasno polarizovanom društvu, koja nastaje kao osoben obrazac usled nemogućnosti postizanja uspeha u skladu s opšteprihvaćenim vrednostima. Kulturni obrazac bede karakteriše više međusobno povezanih društvenih, ekonomskih, porodičnih i psiholoških osobenosti koje su grupisane u četiri bitne kategorije kao što su:

a) Nedostatak integracije siromašnih u najznačajnije institucije šireg društva kao posledica deprivacije ekonomskih resursa (niske nadnice, dugotrajna nezaposlenost, nepostojanje imovine) i hroničnog nedostatka novca za egzistencijalne potrebe;

b) Deficitarni stambeni uslovi, prenaseljenost, život u slamovima sa sebi sličnim susedima i osobenim susedskim odnosima ispomaganja, pozajmljivanja i razmene dobara i vrednosti;

c) Na nivou porodice osnovne dimenzije su autoritarnost, stalni konflikti, porodično nasilje i visoka učestanost porodičnih dezorganizacija kao glavne osobenosti obrasca života siromašnih. Navode se još i rani seksualni odnosi, slobodni brakovi, izostanak detinjstva kao relativno zaštićenog perioda života, trend ka porodičnim odnosima u kojima je žena-majka stožer održanja i funkcionisanja porodice i specifični obrasci podizanja i socijalizacije dece;

d) Na nivou individualnog ponašanja siromašnih glavne osobine su osećanje bespomoćnosti, inferiornosti, zavisnosti i marginalizacije a nedostatak kontrole impulsa, nemogućnost odlaganja zadovoljstva, usmerenost ka sadašnjosti, fatalizam i rezigniranost kao i visoka zastupljenost svih oblika psihopatologije navode se kao glavne psihološke dimenzije ovih ugroženih grupa.

Pored osobenih obrazaca života, Lewis smatra da kultura bede ima adaptabilnu funkciju jer sadrži mehanizme prilagođavanja bez kojih bi siromašni teško mogli preživljavati, te da siromaštvo ima nasledni karakter jer se putem porodičnog načina života prenosi na narednu generaciju formirajući «krug siromaštva» u kojem se često ne razlikuju uzroci i posledice. Siromaštvo konceptualizovano kao kulturni i porodični obrazac življenja ozbiljna je prepreka za izlazak iz bede, te Lewis-ova istraživanja ne pružaju proaktivne strategije za prevazilaženje siromaštva. Drugim rečima, na osnovu ovog pristupa siromaštvu teško je izvesti praktične implikacije i operacionalizovati sistem političkih mera i programa za suzbijanje siromaštva, što je glavna primedba koja se postavlja implikacijama ove teorije.

Pored Lewisa i drugi zastupnici kulture bede, kao što je Charles Valentine (1966), ističu da pripadnici nižih društvenih slojeva imaju specifičan način života i posebne kulturne vrednosti koje odstupaju od opšteprihvaćenih i time ograničavaju i sprečavaju integraciju i socijalnu mobilnost siromašnih. Čak i kada poznaju opšteprihvaćene vrednosti, siromašnim porodicama nedostaju odgovarajuće aspiracije za postignuće, što je uslovljeno porodičnim načinom života, tako da i suzbijanje siromaštva treba da krene od porodice i socijalizacije kao ključnog prenosioca siromaštva.

Rezultate istraživanja o porodičnim karakteristikama siromašnih sumirala je i Elizabeth Herzog (1966) a njene generalizacije govore o porodičnoj nestabilnosti, dezorganizacijama i specifičnoj socijalizaciji siromašnih. Ukoliko se radi o potpunoj porodici suprug je izrazito autoritaran, međutim najčešće siromašni žive u jednoroditeljskim porodicama i nepotpunoj porodičnoj strukturi u kojoj je majka stožer porodice. Naime, za porodice najsiromašnijih karakteristično je da je suprug najčešće odsutan ili neadekvatno obavlja svoju ekonomsku funkciju, tako da je proporcija samohranih majki daleko veća u ovim nego u porodicama drugih društvenih slojeva, zaključuje Herzog. Na teorije i istraživanja o kulturi bede nadovezuju se i istraživanja u okviru «sociologije manjinskih grupa» kojima je najviše doprineo Franclin Frazer (1960). Slično kao i drugi sledbenici kulture bede, Frazer govori o patološkoj strukturi porodice (nepotpuna porodica i autoritet oca ukoliko je prisutan u porodici), porodičnoj nestabilnosti, nedostatku porodičnih aspiracija u obrazovanju, devijantnom ponašanju i koherentnoj kulturi koja se prenosi posredstvom porodičnog načina života i socijalizacije i tako postaje trajni uzrok bede obojenog stanovništva. Socijalna dezorganizacija siromašne afro-američke porodice u ovim teorijskim pravcima vidi se kao uzrok a ne posledica skučenih uslova života, što je jedan od glavnih razloga za kritičan odnos teorija društvene stratifikacije u odnosu na kulturološko tumačenje siromaštva.

Porodični obrasci života u siromaštvu

Sumarni podaci istraživanja govore da porodični život siromašnih nije kompenzacija i utočište za ekonomsku nesigurnost i egzistencijalnu ugroženost, već naprotiv – socijalno ugrožene porodice naginju ka porodičnim konfliktima i poremećajima, odnosno porodice nižih društvenih slojeva formiraju posebne porodične obrasce za koje su karakteristični netrpeljivost, konflikti i učestana pojava porodičnih dezorganizacija (McKinley 1964, Chilman 1968, Miller 1970, Gecas 1979 i drugi). Prema istraživanjima porodičnih odnosa pripadnika različitih društvenih slojeva, rigidna raspodela uloga, autoritarno ponašanje muža i oca, a naročito u uslovima kada nije ispunjena njegova instrumentalna uloga (niski prihodi, nezaposlenost) dovodi do situacije u kojoj slabe emotivni odnosi u porodici što narušava porodičnu integraciju i vodi specifičnom tipu socijalizacije ličnosti. Na osnovu istraživačke građe može se zaključiti da su porodice više i srednje klase fleksibilnije i bolje se prilagođavaju društvenim promenama. Unutrašnji život ovih porodica karakteriše veći egalitarizam u raspodeli autoriteta, socijalizacija dece u skladu sa društvenim očekivanjima, veće bračno zadovoljstvo i porodična ravnoteža. S druge strane, za porodice nižih slojeva karakterističan je tradicionalizam i autoritarizam u raspodeli porodičnih uloga, neadekvatna socijalizacija, postojanje učestalih porodičnih sukoba, frustracija i tenzija koje narušavaju porodičnu ravnotežu i stabilnost, tako da su porodice siromašnih više sklone porodičnim dezorganizacijama i pojavama devijantnog ponašanja (Miller 1970).

Obrasci siromaštva formiraju i specifične odnose porodice s neposrednim okruženjem, odnosno primarnim grupama sa kojima članovi porodice stupaju u neposredne odnose, kao što su srodničke grupe, susedi ili prijatelji. U najvećem broju studija govori se o izmenjenom značaju i ulozi srodničkog povezivanja porodica različitih društvenih slojeva. Iako u savremenoj urbanoj porodici srodnički odnosi gube onaj značaj koji su imali u tradicionalnoj sredini, istraživanja su pokazala da srodnički odnosi imaju značaj za savremenu porodicu a da učestalost i vrste srodničkog povezivanja zavise od klasnih varijeteta. Prema sumiranim rezulatima koje navodi Sussman (1970) dominantna uloga srodničkog povezivanja u porodicama srednje klase svodi se na finansijsku pomoć roditelja, a roditelji se koriste za postizanje ciljeva u vanporodičnim grupama kada srodnički sistem pomaže porodici da se uključi i pospeši svoju socijalnu mobilnost. Dominantna uloga srodničke solidarnosti u nižim društvenim slojevima nije uzajamna pomoć u novcu, već u razmeni usluga (pomoć u podizanju dece, stanovanju, briga za vreme bolesti i sl.). Štaviše, za razliku od porodica srednjih i viših slojeva, porodice nižih slojeva ne pospešuju socijalnu mobilnost, već naprotiv, deluju ograničavajuće na vertikalnu pokretljivost.

Na teorije o kulturi bede nadovezuju se i saznanja o razlikama u unutrašnjim komponentama porodičnog života i specifičnim obrascima socijalizacije porodica različitih društvenih slojeva kao što se može zaključiti iz sledećeg uporednog pregleda.

Porodice se razlikuju u odnosu na zahteve prema deci, tako što se u porodicama viših i srednjih slojeva podstiče sloboda, razvoj individualnosti, kreativnosti i samoaktualizacije, a u nižoj – konformističke vrednosti i poslušnost. S druge strane, egalitarna ideologija koja karakteriše porodice srednjih i viših slojeva doprinosi uravnoteženim porodičnim odnosima, omogućava neophodno osećanje sigurnosti i pripadnosti i podsticajno deluje na porodičnu integraciju kao i na promociju ličnosti putem socijalizacije. Postoji opšta saglasnost među istraživačima da se porodice različitih društvenih slojeva razlikuju po vrednosnim orijentacijama od kojih zavisi motivacija prema obrazovanju i postignuću, briga za budućnost dece, aspiracije, očekivanja i druge komponente ličnosti. Specifični model socijalizacije ličnosti ima tendenciju da se ponavlja u sledećoj generaciji, pa se način porodične organizacije siromašnih posmatra kao činilac reprodukcije siromaštva na koji treba usmeriti programe socijalnog rada u zajednici i partnerske projekte vladinih i nevladinih organizacija.

Tabela br. 1. Uporedni pregled podizanja dece u siromašnim i porodicama srednje klase^[1]

Obrazac siromašnih	Obrazac srednjih slojeva
1. Nedosledno, fizičko kažnjavanje	1. Blago i dosledno kažnjavanje
2. Fatalistički personalni stavovi, magijsko mišljenje	2. Racionalno orijentisani stavovi
3. Orijentacija na sadašnjost	3. Orijentacija prema budućnosti, postavljanje ciljeva
4. Autoritarna, rigidna porodična struktura	4. Demokratska, egalitarna i fleksibilna porodična struktura
5. Otuđenost od društva, ograničeno vanporodično iskustvo	5. Pozitivan stav prema novim iskustvima
6. Ograničena verbalna komunikacija, odsustvo koncepta, stil fizičke akcije	6. Ekstenzivna verbalna komunikacija, stavovi zasnovani na saznanju, moć apstrakcije
7. Ljudsko ponašanje se doživljava kao nepredvidivo i procenjuje u smislu neposrednog doživljaja	7. Ljudsko ponašanje ima mnoge uzroke i po prirodi je razvojno
8. Nisko samopouzdanje, nizak stepen verovanja u sopstvene kapacitete, pasivan stav	8. Visoko samopouzdanje, vera u mogućnost postignuća, aktivan stav
9. Neverica u suprotni pol, osećaj iskorišćavanja, ignorisanje fiziologije reproduktivnog ponašanja i mogućnosti kontracepcije	9. Prihvatanje seksa, pozitivno seksualno izražavanje u braku, razumevanje fiziologije reproduktivnog ponašanja, efektivno korišćenje kontracepcije
10. Tendencije da se ne pravi jasna razlika između dece u pogledu njihove individualnosti	10. Svako dete se doživljava kao izdvojena individualnost i vrednuje se njegova posebnost
11. Nedostatak konzistentnog podizanja dece, ranog odvajanja i sticanja nezavisnosti	11. Konzistentno podizanje deteta, pružanje podrške i podsticaj razvoju individualnosti
12. Visoka stopa bračnog konflikta i visoka učestanost razorenih brakova	12. Harmoničan brak, uglavnom potpuna porodica
13. Roditelji imaju nizak nivo obrazovanja	13. Roditelji imaju visoko obrazovanje i uspeh u zanimanju

Izvor: Chilman prema Berardo, 1973 : 450

Kritike kulturalističkih pristupa i skretanje u koncepciji

Glavni doprinos kulturalističkih teorija i antropološko-socioloških studija koje siromaštvo objašnjavaju specifičnim kulturnim obrascima ponašanja i organizacijom porodičnog života jesu obimni empirijski podaci o ekstremno siromašnima. Ovaj pogled pružio je vrednu evidenciju o različitim aspektima porodičnog života u siromaštvu (strukturi porodice, osobenostima interpersonalnih odnosa, socijalizacije, socio-psihološkim osobinama siromašnih), što nisu osporili čak ni najoštriji kritičari kulture siromaštva. Na metodološkom planu empirijska istraživanja u okviru kulture siromaštva pokazala su da posmatranje s učestvovanjem, proučavanje životnih istorija, biografski i drugi kvalitativni metodi imaju prednost nad kvantitativnim istraživanjima jer pružaju više mogućnosti da se shvate konkretni životni uslovi, te da u proučavanju sveobuhvatnosti bede i njenih osobenosti antropološki istraživački metodi imaju prednost nad statističkim analizama koje se oslanjaju na teoriju uzoraka.

Kulturalistički pristup, iako je bio široko prihvaćen, bio je i ozbiljno osporavan, a kritičke ocene odnose se na nedovoljno uvažavanje društvenih nejednakosti kao glavnih činilaca bede, shematizovano i stereotipno razmišljanje o sirotinji. Najoštrije kritike teorijskom pristupu koji specifične kulturne obrasce siromašnih smatra presudnim činiocem nastanka i prenošenja siromaštva uputio je William Ryan u svojoj knjizi Blaming the Victim, gde navodi da siromašni dele iste kulturne vrednosti kao i drugi socijalni slojevi i optužuje kulturalističke teorije za konzervativizam koji žrtve proglašava glavnim krivcima (1976: 53). Iako ni Lewis ne zapostavlja delovanje strukturalnih činilaca na nastanak siromaštva. jer navodi da se kultura siromaštva razvija u društvima koja imaju visoku stopu nezaposlenosti i društvenog raslojavanja, Ryan i drugi kritičari mu prigovaraju da ne obrazlaže detaljnije niti dovoljno uvažava društvene činioce. Lewisov konceptualni okvir fokusiran je na opis načina života, socijalnu patologiju i dezorganizaciju siromašne porodice, pri čemu se zapostavljaju društveno generisane nejednakosti i posledice raslojavanja kao glavnih uzroka ovih negativnih pojava povezanih sa siromaštvom. Kritičari upozoravaju da se porodičnim dezorganizacijama siromašnih na kojima je zasnovan kulturalistički pristup umanjuje značaj društvenih nejednakosti, diskriminacije i segregacije i zaboravlja da je srž problema siromaštva povezana sa globalnim društvenim procesima i društvenom strukturom (nezaposlenost, niske kvalifikacije).

Kulturalistička teorija o porodičnim obrascima siromašnih i njihovom odlučujućem uticaju na nastanak i prenos siromaštva oštro je kritikovana i sa stanovišta radikalne marksističke ideologije po kojoj je suština problema siromaštva u društvenim nejednakostima i eksploataciji. Marksistički teoretičari su olako odbacivali rezultate kulturalističkih istraživanja, iako sa stanovišta marksističke perspektive nije bilo celovitih koncepcija, značajnih empirijskih proučavanja spoljašnjih i unutrašnjih dimenzija siromaštva, kao ni praktičnih implikacija i konkretnih predloga u pravcu prevazilaženja siromaštva u društvima u kojima je marksistička teorija bila polazna osnova istraživanja društvenih pojava i problema.

Glavni argumenti koji ozbiljnije osporavaju kulturalistički pristup bedi odnose se na konstataciju po kojoj siromaštvo nije individualna ili kolektivna osobina već posledica društveno-ekonomskih uslova, te se na osnovu postulata nastalih u okviru strukturalnih teorija o siromaštvu traže radikalni zahvati na suzbijanju siromaštva u okviru socijalne politike. U središtu novog pristupa bio je engleski sociolog Peter Townsend, vodeći istraživač siromaštva u Velikoj Britaniji koji, oslanjajući se na englesku tradiciju proučavanja siromaštva, postavlja osnove za širi koncept rešavanja ovog problema u oblasti kvaliteta života i postavlja standarde za «merenje» siromaštva pomoću kojih se određuju programi prevazilaženja socijalne deprivacije na planu zapošljavanja, obrazovanja, organizovanja socijalnih usluga i metoda socijalnog rada sa porodicama siromašnih. Nove koncepcije siromaštva koje polaze od Townsenda doprinele su kasnije konstrukciji evropskog modela socijalne politike koji se primenjuje u državama blagostanja.

Socijalna isključenost i koncept Evropske unije

I u novijim studijama o siromaštvu govori se o multidimenzionalnom karakteru ovog fenomena, a socijalna isključenost sve više zamenjuje klasičnu koncepciju u istraživanjima i strateškim dokumentima Evropske unije. Koncept socijalne isključenosti je analitički instrument za istraživanje i suzbijanje siromaštva koji više pogoduje novom, postindustrijskom društvu jer pruža širi pogled na deprivaciju koja proizlazi iz siromaštva i pokazuje kako socijalne strukture generišu siromaštvo. Evropska unija je prihvatila ovu paradigmu iz terminologije francuskog zakonodavstva (socijalna deprivacija je više britanska terminologija), a za razliku od siromaštva koje se meri materijalnim indikatorima ili izvorima prihoda, socijalna isključenost podrazumeva holistički koncept u čijem su središtu vrednosni obrasci koji se formiraju na osnovu siromaštva i ometaju integraciju ovih grupa kao ključni uzroci koji dovode do spirale socijalnog propadanja (Kolin 1997).

Neki analitičari osporavaju koncept socijalne isključenosti kao nedovoljno jasan i kontroverzan a posebno ukoliko se izjednačava sa siromaštvom ili potpuno zamenjuje taj pojam, koji sada sve više postaje terminologija karakteristična za američku literaturu. Najveći problemi nastaju kada se primenjuju različite definicijama socijalne isključenosti u kojima je akcenat na jednoj ili drugoj dimenziji složenog spleta okolnosti. Najčešće se u definicijama navodi da su nisko obrazovno postignuće, kao posledica neadekvatne socijalizacije u porodici i nedostatak obrazovnog sistema da se uskladi sa tržištem rada, odnosno manjak veština koje su neophodne na savremenom tržištu radne snage, najsnažnije odrednice ugroženog socijalnog položaja koji dovodi do stanja socijalnog ugrožavanja (Silver 2003). U drugim definicijama se pored materijalnih uskraćenosti i specifičnog modela socijalizacije ličnosti u porodicama ugroženih navodi da su kumulativni problemi koji deluju lančano i smanjuju šanse ovih grupa u različitim oblastima života povezani sa pasivizacijom korisnika i preteranim vezivanjem ovih grupa za socijalne službe, što se prenosi generacijama, te i rešenja za prevazilaženje isključenosti treba tražiti u prekidanju lanca zavisnosti (Barnes 2002). Ipak, jedinstven je stav istraživača i kreatora socijalne politike da se radi o složenijem pojmu od siromaštva i dinamičnoj kategoriji koja deluje u dužem vremenskom periodu, odnosno o konceptu koji zahteva dublju rekonstrukciju socijalne politike. Shodno tome, programi koji se zasnivaju na multidimenzionalnom konceptu socijalne isključenosti nude višestruka rešenja kako bi se prekinuo lanac nepovoljnih društvenih, porodičnih i individualnih situacija koji rezultiraju u socijalnoj izolaciji.

Razlike u terminologiji i koncepciji između siromaštva i socijalne isključenosti povezane su i s razlikama u programima i strategijama za ublažavanje i uklanjanje posledica ovih pojava u okviru evropske socijalne politike, kao što se vidi iz sledeće tabele:

Tabela br. 2. Konceptualizacija siromaštva i socijalne isključenosti

	Siromaštvo	Socijalna isključenost
Glavne pretpostavke	Niski dohoci kao nelegitimni oblik nejednakosti	Ograničene šanse u realizaciji formalne socijalne participacije koje ugrožavaju socijalnu stabilnost
Referentni okvir	Jednakost-nejednakost Distribucija resursa Minimalni dohodak	Socijalna integracija ili izolacija Socijalna participacija Socijalna prava
Obeležja	Jednodimenzionalnost Stanje Strukturalni faktori	Multidimenzionalnost Kumulativni procesi Odnosi se na strukturalne faktore Individualna percepcija
Dimenzije socijalne nejednakosti	Vertikalna Distributivna	Polarizovana Distributivna i participativna
Indikatori	Dohodak	Različiti: ekonomski, socijalni, kulturni, politički

Izvor: Bohnke, 2001:11

Modeli socijalne politike prema siromašnima čije se učešće u zemljama Evropske unije kreće u intervalu od 10-20 procenata[2] razlikuju se u zemljama članicama, ali se pored novčanih transfera programi usmeravaju na različite strategije koje se predlažu u okviru Evropske mreže za suzbijanje siromaštva. Novi pristup podrazumeva aktivno uključivanje socijalnog rada u promenu vrednosti, popravljanje samopoštovanja putem uključivanja u društvene procese, a pre svega u sferi zapošljavanja i političke participacije. Tu su prvenstveno različiti programi za zapošljavanje, obuku i prekvalifikaciju, programi za pomoć školskoj deci, opismenjavanje, učenje jezika (za migrante), programi zdravstvene i socijalne zaštite, zaštite starih, kao i unapređenja infrastrukture u nerazvijenim područjima.

 Novije rekonstrukcije države blagostanja podstiču partnerstvo između države i civilnog društva, a saradnja države sa neprofitnim sektorom koja je poprimila različite oblike u poslednjoj dekadi prošlog veka menja dominantne modele u pravcu pluralizma blagostanja i partnerstva sa civilnim akterima. U novoj konceptualizaciji socijalne politike država nije jedini regulator socijalnog obezbeđenja i socijalnih usluga, a skretanje u koncepciji podrazumeva da u dobro razvijenom javnom sistemu postoji više različitih mogućnosti, ne samo za one koji primaju pomoć već i za one koji pružaju, da preuzimaju odgovornost za programe društvenog poboljšanja.

Posle sastanka Veća Evrope 2000. u Lisabonu socijalna politika je postala ravnopravna sa ekonomskom, monetanom i finansijskom politikom Evropske unije i utvrđeno je zajedničko nastojanje da se evropski socijalni model očuva i prilagođava novim izazovima. Lisabonska strategija 2000 daje novi podstrek suzbijanju socijalne isključenosti a savremena transformacija modela države blagostanja koja polazi od koncepcije danskog sociologa Esping-Andersena (2002) usmerava se prvenstveno ka preventivnim strategijama društvenog ulaganja u obrazovanje mladih. Kako je detinjstvo provedeno u siromaštvu najsnažniji uzrok lošeg kognitivnog razvoja i faktor obrazovnog neuspeha, programi socijalne integracije usmereni su posebno na obrazovni razvoj dece ranjivih društvenih grupa (siromašni,deca ruralnih područja, nekih manjinskih grupa). U procesu intervencije na obrazovni deficit koji u najvećoj meri utiče na srozavanje socijalnog položaja i gubitak socijalne sigurnosti, strategija usklađivanja obrazovanja sa tržištem rada koja se promoviše dokumentima Evropske unije postavlja se kao antipod socijalnoj isključenosti. Socijalna reintegracija, podsticaj socijalnoj participaciji i izgradnja socijalnog kapitala predviđa se ne samo u detinjstvu, već i u svim životnim fazama Holistička perspektiva životnog toka i nužnost obrazovanja tokom celog životnog ciklusa (life-long learning) postavlja se kao preventivna strategija socijalne isključenosti i nužna zaštita od marginalizacije na tržištu rada, a naročito kada se posmatra iz perspektive sve dužeg trajanja radnog veka i sve većih nesigurnosti na tržištu rada.

Značajna pažnja u suzbijanju siromaštva i socijalne isključenosti usmerava se na probleme nezaposlenosti, budući da je to najznačajniji pokazatelj socijalne isključenosti a stope nezaposlenosti u zemljama Evropske unije koje su u proseku 8,1% u 2003. godini predstavljaju najveću brigu kreatorima socijalnih programa. Korisnici socijalnih programa zaštitite nezaposlenih više nisu samo marginalizovane društvene grupe već i (nekadašnja) srednja klasa koja gubi svoje pozicije u najrazvijenijim društvima Evrope, pa se evropski socijalni model neprestano prilagođava novim izazovima savremenog sveta. Novi problemi naročito se povezuju sa tzv. post-fordističkim trendom zapošljavanja, odnosno s povećanim socijalnim nesigurnostima koje nastaju kao posledica promena u zapošljavanju. Radni vek više nije pravolinijski i standardizovan, kao u prethodnoj, fordističkoj fazi, kada se radni vek ostvarivao u jednoj relativno stabilnoj radnoj sredini koja pokriva gotove sve proizvodne i razvoje procese (tipičan model šezdesetih i sedamdesetih je Fordov model velikih, stabilnih preduzeća). U novim postindustrijskim trendovima zapošljavanja gube se postojeći stereotipi stabilnog posla, a predviđeni model zaštite nezaposlenih više nije usklađen sa brzim i čestim promenama u strukturi zaposlenosti. S druge strane, u modernim društvima ni zaposlenost nije dovoljna odbrana od siromaštva, s obzirom na velike nejednakosti dohotka i veliko učešće slabo plaćenih zanimanja na tržištu rada u kojima zarade ne pokrivaju minimum egzistencije. Dokumenti Evropske unije usmeravaju se na širi koncept socijalnih programa, a u skladu sa zajednički prihvaćenim Izveštajem o ostavrivanju socijalne inkluzije (2001) podstiču se četiri najznačajnija cilja borbe protiv socijalne isključenosti:

1. Zapošljavanje ili omogućavanje socijalnih transfera za sve građane, pri čemu se ne misli samo na ostvarivanje dohotka putem uključivanja na tržište rada već i na područje socijalne zaštite, stanovanja, zdravstva, obrazovanja, kulture i drugih dostignuća društva;

2. Prevencija rizika od socijalne isključenosti pomoću očuvanja porodične solidarnosti, izbegavanja prezaduženosti i skitničenja i promocija inkluzije;

3. Razne usluge socijalnog rada kojima se podstiče inkluzija ranjivih grupa kao što su trajno siromašni, deca i područja u kojima je većina socijalno isključenih;

4. Mobilizacija odgovarajućih institucija, promocija participacije korisnika i partnerskih programa vladinih i nevladinih organizacija u cilju ublažavanja posledica socijalne isključenosti.

Na osnovu zajedničkog dokumenta zemlje članice se pozivaju da formulišu ciljeve borbe protiv siromaštva i akcione planove u kojima će se zalagati za značajno smanjivanje proporcije siromašnih do kraja 2010. godine a u skladu sa specifičnom situacijom u pojedinim zemljama. Tako na primer, na osnovu zajedničke strategije Švedska predviđa ublažavanje dugotrajne zavisnosti porodica socijalno isključenih od transfera socijalne pomoći i podsticanje zapošljavanja siromašnih, Velika Britanija predviđa druge aktivnosti, kao što su iskorenjivanje siromaštva dece, dok Holandija predviđa mere koje će se preduzimati kako deca migranata ne bi napuštala redovno školovanje i programe za suzbijanje nepismenosti. Na osnovu različitih programa postižu se zajednički ciljevi usmereni da se poveća socijalna kohezija i integracija koji su postavljeni kao najznačajniji vrednosni ciljevi Evropske unije.

Na kraju, neophodno je ukazati da i pored fiskalnih problema koji nastaju usled povećanih napetosti izazvanih demografskim problemima, promenama u strukturi i funkcijama porodice i drugim posledicama modernog načina života, država blagostanja, kao najpotpuniji oblik socijalne politike savremenog sveta, ostaje poželjan model za postizanje jednakosti, suzbijanje siromaštva i socijalne isključenosti za društva koja izvode reforme ka novoj konceptualizaciji socijalne politike. Najveći problem zemalja u tranziciji je to što prelaz na tržišnu ekonomiju dovodi do povećane stope nezaposlenosti i pogoduje pojavi novih oblika siromaštva i socijalnog isključivanja različitih društvenih grupa pogođenih tranzicijom, u isto vreme dok približavanje Evropskoj uniji nameće nove programe prema siromašnima i reformu u oblasti socijalne politike. Pored materijalne pomoći i novčanih transfera, kao prava siromašnih koja su uglavnom nasleđena iz prethodnog perioda, nove mere podrazumevaju aktivnu politiku zapošljavanja, socijalne usluge i metode razvoja zajednice u kojima se primenjuju partnerski programi vladinih i nevladinih organizacija. Ciljevi Lisabonske strategije relevantni su i za zemlje Zapadnog Balkana, pa se podrazumeva da rekonceptualizacija socijalne politike u Srbiji koja je u toku postepeno prihvata postavljene ciljeve koji su usmereni ka povećanju zaposlenosti, borbi protiv diskriminacije i modernizaciji sistema socijalne zaštite kao najznačajnijih dimenzija u borbi protiv siromaštva i socijalne isključenosti.

Literatura

Abel-Smith, B., Townsend, P. (1973) The Poor and the Poorest, in: Roach J. and J. (ed.) (1972) Poverty, Penguin Books

Atkinson, R. (2000) Combating Social Exclusion in Europe, The New Urban Policy Challenge, Urban Studies, vol. 37 pp. 1037-55

Abrahanson, P., Hansen, F.K. (1995) Poverty in the European Union, European Parliament Report, Luxemburg

Barnes, M. (2002) Social Exclusion and the Life Course, in: Barnes at al. (eds), Poverty and Social Exclusion in Europe, Edward Elgar

Berardo, M.F. (1973) The Family Its Structure and Interaction, Macmillan, New York

Bohnke, P (2001) Nothing Left to Lose? Poverty and Social Exclusion in Comparison. Empirical Evidence on Germany, Social Science Research Centre, Berlin

Gans, H. (1979) The Negro Family, u: Burr et al. (eds.) Contemporary Theories about the Family, Vol.1,The Free Press, Macmillan, New York

Esping-Andersen et al. (2002) Why we need a new Welfare State, Oxford University Press, Oxford

Franklin, F. (1960) The Impact of Urban Civilization upon Negro Family Life, in: Bell and Vogel (eds.) The Family, Routledge and Kegan Paul, London, pp. 101-112

Freeman, E. u Jones, W.C. (1973) Social Problems, Causes and Control, Rand McNally College Publishing.

Gecas, V. (1979) The Influence of Social Class on Socialization, in: Burr et al. (eds.) Contemporary Theories about the Family, Vol.1,The Free Press, Macmillan, New York

Harrington, M. (1965) Druga Amerika, Prosveta, Beograd

Herzog, E. (1966) Is there a Culture of Poverty? in: Meissner H. H. (ed.) Poverty in the Affluent, Harper and Row, New York

Kincaid, J.C. (1973) Poverty and Equality in Britain, Penguin Books

Kolin, M. (1997) Siromaštvo i socijalna isključenost, Sociološki pregled, Vol. XXXI, No. 2, str. 169-183.

Kolin, M (2005) Neprofitne organizacije – novi socijalni partneri, Argument, Beograd

Lewis, O. (1959) The Culture of Poverty - The Children of Sanchez, Random House, New York

Lewis, O. (1970) Anthropological Essays, Random House, New York

McKinley, D.G. (1964) Social Class and Family Life, Macmillan, New York

Miller, S.M. (1970) The American Lower Class: A Typological Approach, in: Families in Crisis, ed. Glasser and Glasser, Harper and Row

Ryan, W. (1976) Blaming the Victim, Vintage Books

Silver, H., S.M. Miller (2003) Social Exclusion: The Europe Approach to Social Disadvantages, Indication Vol. 2, No 2, Spring 2003

Sussman, M. (1970) The Urban Kin Network in the Formulation of Family Therapy, in: Hill and Konig (ed.) Families in East and West, Mouton, Paris

Townsend, P. (1970) The Concept of Poverty, Heinemann, London

Valentine, C. (1966) Poverty and Culture, in: Hanna U. Meissner (ed.) Poverty in the Affluent, Harper and Row, New York

---

* Tekst je nastao kao rezultat rada na projektu br. 149017D, koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.

[1] Uporedni pregled sačinila je Catherine Chilman u: Poor Families and Their Patterns of Child Care – Some Implications for Service Programs in Dittman (ed.) Early Child Care (1968) New York, a navedeno je prema Berardo, M.F. (1973) The Family Its Structure and Interaction, Macmillan, New York.

[2] Evropska unija je prihvatila 60 procenata od proseka prihoda u zemlji kao prag siromaštva Udeo siromašnih u zemlji sačinjava populacija koja ima ispod 60 procenata od prosečnog dohotka.