Dr Ivana Živančević-Sekeruš

RANKO MARINKOVIĆ

U OBLASTI „OZBILjNO-SMEŠNOG” RANKA MARINKOVIĆA

 

 

Jedan po jedan dohodu vlastela

u crnom lijesu nošeni od f a k i n a

na zadnje sijelo gdjeno znak propela

grbove kruni posred ruzmarina.

 

Nakon svih borba naslijeđenih strasti

i mržnje davne što ti žile pali,

i šetnja, i šala, i plandovanja, i lasti,

harno je leći gdje navijek spali

 

djedovi mrtvi, kad je K n e z još vlado.

Tu sami trunu dalje bar u miru,

dok cvijetnom travom pase krotko stado

 

što san Gospara ne budi u svom gaju.

„Reljuiem aeternam!” – čuj eolsku liru

čempresa grobnih!... možda šapću o raju.

 

Dubrovnik, 1892.

Ivo Vojnović: Na Mihajlu

 

 

Otišao je hroničar „sunčane Dalmacije” i „Zoopolisa”.

Od prvog trenutka kada su se pojavili rani tekstovi Ranka Marinkovića1 u Krležinom Pečatu, a zatim i drama Albatros (1939), te knjiga Proze (1948) i stilski izbrušena zbirka pripovedaka Ruke (1953), bilo je jasno da je na hrvatsku i južnoslovensku književnu scenu stupio rafinirani pisac pronicljivog duha, osobenog izraza i misaone zrelosti, koji je u tradiciju priobalno-ostrvske novelistike uveo jedan novi svet. No, iako izrazito mediteranski pisac i vrsni poznavalac i interpretator tog mentaliteta (zavičajno ostrvo Vis, provincijalni dalmatinski gradovi, ostrvska aristokratija u izumiranju, likovi pučana), Marinković je od samoga početka, paralelno pripovedao i o kontinentalnom, zagrebačkom životu.

Dramski mirakul Glorija (1955), ne samo kritika crkvene dogme već i svakog totalitarnog sistema i roman Kiklop (1966), priča o strahu u gradu pred ponovno kanibalsko buđenje Polifema, jednookog kiklopa, totalitarnog čudovišta u apokaliptičnom svetu i njegovim stanovnicima uhvaćenim u egzistencijalnu klopku, u zagrljaju vremena, „ubojici svega živoga”, potvrđuju visok domet i ujednačeni kvalitet Marinkovićevog opusa, a dramski vodvilj Politeia (1977) i sotija Pustinja (1980), pokazuju nam i izuzetnog poznavaoca istorije drame i dramske umetnosti. Esejističke zbirke Geste i grimase (1951) i Nevesele oči klauna (1986) govore o piščevom književnom ukusu izgrađenom na klasici, ali i o suverenom poznavanju moderne literature, a Marinkovića otkrivamo i kao istančanog dramskog kritičara i teoretičara.

Karakteristična je za Marinkovićevo delo sklonost ka finoj ili potpuno ogoljenoj ironiji, a inverzija je temelj njegovog pripovedačkog postupka. Analitička veština, erudicija, smisao za detalj,  intelektualistički unutrašnji monolog, ona suptilna zapažanja naoko nebitnih detalja koji su osvetljeni iz neobičnog ugla, psihološko poniranje, oneobičavanje, brižljivo građen stil iskaza i intonacija pripovedanja koja iz ozbiljnog lako sklizne u groteskno-komični ton, sve to određuje Marinkovićevu prozu.

Metatekstualnost je jedna od bitnih odlika Marinkovićevog opusa: u formi direktnog autorskog komentara ili iz tačke gledišta nekog od likova, Marinković (poput Vladana Desnice, na primer), preseca fikciju nekom vrstom implicitnog eseja, u kom raspravlja o Dobru i Zlu, Istini i Laži, odnosu fiction – faction, položaju umetnosti, problemu umetničkog stvaranja... U takvim fragmentima esejističkog karaktera, skloni smo da tražimo eksplicitne iskaze piščeve autopoetike.

Jedna od konstanti Marinkovićevog književnog postupka je i kombinovanje elemenata trivijalne literature sa temama i narativnim postupcima iz klasične književnosti, odnosno prožimanje takozvane visoke i trivijalne literature. U romanu Zajednička kupka (1980), neprestano se susrećemo sa smelim poigravanjem elementima trivijalizacije, ali bez one zarazne duhovitosti svojstvene Kiklopu.

Značenjsko polje Marinkovićevih tekstova proširuju različiti postupci intertekstualnosti. U njegovom delu nalazimo mnogobrojne primere direktnog citata, prikrivenog citata, analognog citata, niz asocijacija i aluzija na pojedine tekstove iz „tradicijskog korpusa” (Dostojevski ili, na primer, Šekspir, kada u romanu Kiklop, Maestro u svom kazivanju spaja crva u jabuci koji se možda odaje „samobludu”,  sa Hamletovim pitanjem „biti il’ ne biti”, što je i jedan u nizu primera koji pokazuje da je ironija bila piščev pogled na svet!). Tako i junak poslednjeg Marinkovićevog romana (Never more, 1993), sluša gavranov graktaj utapajući se u moru. A to je onaj čuveni refren iz pesme Edgara Alana Poa Gavran (The Raven): „Nevermore!” Nikad više! Kakva (marinkovićevska) ironija: zaista odgovarajući naslov za poslednji roman. Nevermore, Maestro!

 

Dr Ivana ŽIVANČEVIĆ-SEKERUŠ