PRIKAZI

Slavoljub Lekić

NASLUĆIVANjE DOLAZEĆEG

(Kosovo i Metohija – izazovi i odgovori, zbornik radova. Urednik – Miloš Knežević, Institut za geopolitičke studije, Beograd 1997, str. 528)

Zbornik radova Kosovo i Metohija – izazovi i odgovori nastao je kao plod istoimenog skupa održanog u Beogradu 24-25 juna 1997. godine u organizaciji Instituta za geopolitičke studije i obuhvata tekstove trideset autora. Svi tekstovi su podeljeni u tri sekcije koje obrađuju: pravne, geostrateške, geoekonomske, geopolitičke, globalne, demopolitičke, istorijske, sakralne, kulturne, mitološke i metafizičke karakteristike jednog od najopasnijih žarišta krize srpskog državnog prostora koje se nalazi na Kosovu i Metohiji. Urednik ovog zbornika je Miloš Knežević. Institut za geopolitičke studije je pored ove knjige izdao i zbornik Geopolitička stvarnost Srba, studije Brčko – makaze nad pupčanikom, i Geopolitika haosa. Glavni i odgovorni urednik izdanja ovog Instituta je Veljko B. Kadijević.

Pored obimnog sadržaja knjiga je bogato ilustrovana sa preko 170 mapa, tabela, i dr. grafičkih priloga, koje je izradio Ljubiša Gvoić. Na kraju knjige, kao prilog, data je 31 kolor fotografija kulturne baštine Kosova i Metohije.

Zbornik sadrži više predloga za rešenje krize na Kosovu i Metohiji. Prvi od njih počiva na regionalnoj reorganizacije Srbije. On je potekao od, sada pokojnog, akademika Miodraga Jovičića koji je smatrao da bi rešenje problema Kosova i Metohije trebalo da počiva na dva osnovna načela – načelu racionalne organizacije vlasti i demokratičnosti. Po Jovičićevoj zamisli na prostoru dve autonomne pokrajine u Srbiji, koje su simbol asimetričnog državnog uređenja, bilo bi uvedeno pet regiona: tri u Vojvodini i dva na Kosovu i Metohiji. Pri tom bi svih 12 regiona u Srbiji, obrazovanih uz primenu racionalnih kriterijuma, bili ravnopravni u statusu i nadležnostima. Time bi se u Srbiji postigla visoka decentralizacija a regioni bi imali široku autonomiju. Tako obrazovani regioni bi, na području Srema, Banata i Bačke kao i Kosova i Metohije, imali nešto širi krug nadležnosti i veća finansijska sredstva nego što ih sada imaju postojeće autonomne pokrajine. Naravno, to ne bi značilo da bi regoni imali elemente državnosti, kao po Ustavu iz 1974, pošto bi u raznim formama postojala kontrola centralnih vlasti. Na taj način bi bili pomireni i očuvani principi autonomije i državnosti. Ovakav pristup bi značio i uključenje kosmetskih Albanaca u centralne organe vlasti preko svojih predstavnika u Skupštini i izvršnoj vlasti. Ideja akademika Jovičića, naravno, u ovom trenutku nije realna, niti se može početi sprovoditi dok god su na Kosovu i Metohiji strane trupe.

Ključno polazište Miloša Kneževića jeste da je Kosovo Stara Srbija i sveta zemlja oličena u kosovskom predanju kao središtu srpske državne ideje. Knežević razvija široku lepezu scenarija budućnosti Kosova i Metohije, koji bi mogli da dobiju različite oblike ustavno-pravnog i geopolitičkog statusa počev od neiskorišćene autonomije – status ljuo, dela unitarne države, preko regiona, konsocijacije, autonomne jedinice, federalne jedinice, konfederalne jedinice, nezavisne države, podeljenog područja, razmenjenog područja, podeljenog i razmenjenog područja, ujedinjenog i neotcepljenog područja, otcepljenog i ujedinjenog područja, specijalnog statusa, protektorata, vojne uprave, ratišta i okupiranog područja sa različitom verovatnoćom ostvarenja svakog od navedenih rešenja.

Knežević je detaljno varirao niz različitih mogućnosti razmene delova Kosova i Metohije. On posebno naglašava da je upravo deoba ograničena činjenicom da Kosovo i Metohija za Srbe nisu sporedni prostor bez značaja za identitet, a s druge strane su predmet pretenzija albanske strane koja ih, takođe, želi za sebe. Suštinski bi se razmena mogla ostvariti kroz zamenu delova i celine (deo KiM za deo Albanije ili celo KiM za deo Albanije). Razmena dela srpskog prostora za deo Albanije je i pre rata, a posebno posle njega, u suprotnosti s ciljevima Zapada koji je kontrolisao raspad Albanije a posle rata se duboko ukotvio u nju bez pokazivanja namere da se odrekne svog vojnog, političkog, ekonosmkog i dr. oblika prisustva u Albaniji i njenom okruženju. U scenariju razmene celog Kosova i Metohije Knežević razvija dve varijante. Prvu čini, danas skoro fantastična, mada ne i lišena smisla, varijanta razmene Kosova i Metohije za odgovarajući deo teritorije severne Albanije po principu "celo za celo", no ovakva razmena bi prepolovila Albaniju. Druga, pomalo bizarna varijanta je razmena Kosova i Metohije za odgovarajući prostor u Republici Makedoniji. U ovom slučaju bi ostao patrljak od Makedonije, a na račun srpskih prostora bi bila stvorena dvostruko veća država od današnje Albanije, a pri tome ni Srbija ni Makedonija ništa ne bi dobile. Oba scenarija razmene, ma koliko danas neverovatna, ukazuju na logiku albanskih vođa čija ambicija često prevazilazi njihove realne snage. To je belodano nakon uvida u mapu, koji pokazuje da bi anektirani delovi prostora Stare Srbije i Crne Gore kao i zapadne Makedonije prevazišli sadašnju veličinu Albanije. Ali ove neumerene i iracionalne ambicije, zasnovane na uverenju da druge države treba da se odreknu svojih teritorija u korist Albanaca, gube iz vida da se na isti način može postaviti i pitanje deobe Albanije.

Kao poslednji u nizu živopisnih i nadahnuto kreiranih scenarija pojavljuje se i okupacioni scenario za Kosovo i Metohiju kao moguća posledica srpskog i jugoslovenskog poraza u sukobu s nadmoćnijim agresorom. Na žalost ovaj scenario se i ostvario ali u kombinaciji sa nekoliko drugih, čini se najnepovoljnijih po Srbe – sa Kosovom i Metohijom kao ratištem, zatim kao prostorom vojne uprave i napokon kao prostorom uspostavljenog protektorata. Knežević smatra da bi uspostavljanje protektorata, moglo biti uzeto kao potkrepa neodgovornosti i nezrelosti srpske države i nesposobnosti da vrši vlast na južnom delu prostora Srbije. Protektorat bi istovremeno predstavljao sredstvo zaštite pobunjenika od srpskih vlasti i srpskih snaga bezbednosti koje su uklonjene sa ovog prostora na koji je, prema rečima Bžežinskog, stavljen veliki ulog (Frankfurter Allgemeine Zeitung, 14. 04. 1999. Nr. 86. S. 11). Pošto, po mišljenju Kneževića, Kosovo i Metohija za Srbiju imaju neprocenjivi značaj, Srbi ih i u slučaju okupacije, pre ili kasnije, moraju povratiti.

Sličan stav – da su Kosovo i Metohija za Srbiju od neprocenjivog geopolitičkog značaja, zastupa i general Radovan Radinović i na toj premisi razvija bitne elemente njihovog vojnostrateškog i vojnopolitičkog položaja. Po njegovom mišljenju položaj Kosova i Metohije, koji predstavlja "meki trbuh" Srbije, je određen njegovom ulogom u povezivanju ostalih glavnih delova srpskog etničkog prostora: Pomoravlja i Šumadije, Raške oblasti i Crne Gore, i dalje Podrinja i Republike Srpske. Ako bi teritorija Kosova i Metohije bila van Srbije, tvorila bi se prostrana islamska breša koja bi poslužila kao oslonac za dalje širenje islamskog činioca. Sve bi to dovelo da odbrana SRJ na južnom strategijskom frontu ne bi imala odgovarajuću dubinu. Bez Kosova i Metohije jugoslovenska federacija dve srpske države, Srbije i Crne Gore, ne bi mogla opstati, a Srbija bi kroz otvaranje pitanja položaja nacionalnih manjina bila svedena na predkumanovske granice, saglasno prognozama koje je dao Xejms Bejker, bivši državni sekretar za spoljne poslove SAD.

Kosovo i Metohija su po mišljenju Radinovića glavni objekt-cilj za otpočinjanje rata na južnom, balkanskom ili jadranskom strategijskom pravcu. Pored toga oni su značajan vazdušno-desantni prostor za snage strategijskih razmera. Promišljajući moguću vojnu intervenciju general Radinović se zalagao za ofanzivnu odbranu, koja bi se izvela odlučnom i brzom vojnom intervencijom, radi poražavanja pobunjenika, i prenošenjem ratnih dejstava na teritoriju suseda koji bi vojnički podržavao šiptarsku oružanu pobunu.

Po mišljenju generala Radinovića Kosovo i Metohija nemaju cenu za strategijsku odbranu SRJ, odnosno imaju najviši strateški značaj. Stoga bi eventualni gubitak teritorije Kosova i Metohije strategijskoj odbrani SRJ, na njenom južnom strategijskom frontu, nametnuo nerešive geostrategijske probleme, pošto se s prostora Kosova i Metohije može ostvariti brz i lak upad u Rašku, zapadno Pomoravlje i Šumadiju, Ponišavlje i centralno i južno Pomoravlje. U zaključnim razmatranjima Radinović ističe da nijedan deo prostora u susedstvu Srbije i SRJ, ne bi mogao da kompenzuje posledice eventualnog gubitka Kosova i Metohije. Takav položaj Kosova i Metohije zahteva uspostavljanje svesrpskog konzensusa oko rešavanja njegove budućnosti, pošto mir na ovim prostorima ponajmanje zavisi od srpske strane.

Razmrsujući niti separatističke strategije kosmetskih Albanaca Tomislav Kresović ističe da je do 1990. godine njihova separatistička struktura delovala institucionalno, a od separatističkih izbora u maju 1992. godine deluje, kao paralelna vlast na Kosovu i Metohiji. Separatistički pokret ima podršku spoljnih činilaca, ali i albanske narkomafije, pri čemu koristi terorizam i pasivnu rezistenciju. Kresović sugeriše da Srbija treba da prihvati vraćanje misije OEBS-a na Kosovo i Metohiju, da insistira na vanrednom popisu stanovništva, da od Intepola traži posebnu evidenciju za šiptarske separatiste, i da spreči mešanje Albanije i popravi svoj medijski položaj na Kosovu i Metohiji.

Akademik Mihailo Marković razmatra geopolitički položaj Kosova i Metohije uzimajući da je on deo tzv "zelene transferzale", koja ide od Turske preko Trakije i zapadne Makedonije ka muslimanskim delovima Raške oblasti i bosanskim muslimanima.

Dragan Simić govori o upravljanju sukobom niskog intenziteta na Kosovu i Metohiji i predočava mogućnost uključivanja mehanizama i institucija tzv. upravljanja krizom iza koji stoje UN, OEBS i EU, sa mogućnošću uključenja NATO pakta što se kasnije i desilo.

U žiži razmatranja Milomira Stepića su geografske osnove geopolitičkog položaja Kosova i Metohije. Njegove orohidrografske karakteristike i političko-teritorijalna evolucija Srbije stavile su ga u položaj srpske "makrotvrđave" Balkana, a takav položaj se zadržao do današnjih dana. Demografska ekspanzija kosmetskih Albanaca je sračunata, između ostalog, na pretvaranje Kosova i Metohije u sopstvenu geopolitičku "tvrđavu" koja bi postala otskočna daska za njihovo dalje širenje.

U svom razmatranju kosovskometohijskog problema Dušan Bataković daje istorijsku genezu srpsko-albanskog sukoba od 19. veka, koju završava osvrtom na savremene prilike odnosa srpske politike prema Arbanasima. Bataković smatra da je pokušaj da se u Srbiji obnovi posustala komunistička partija, na novim nacionalnim idealima, kad je u Istočnoj Evropi i samom SSSR-u započeo nepovratni proces rušenja komunizma, posredstvom nacionalizma označio početak kompromitacije ukupnih interesa Srba u Jugoslaviji. Tako je politika jačanja komunizma preko nacionalizma, po mišljenju Batakovića, dovela do toga da su se Srbi našli na pogrešnoj strani istorije. On istovremeno smatra da rešenje statusa Kosova i Metohije, treba tražiti u srpskim inicijativama o regionalizaciji, što bi bilo zasnovano na promeni dosadašnje politike i strateške reorijentacije ka dominantnoj vojnoj alijansi čijim sistemom su zahvaćene zemlje iz susedstva SRJ. U Batakovićevom istorijskom razmatranju posebno se uvažava geopolitička realnost srpskih poraza u ratovima u Sloveniji, Hrvatskoj i privremenog primirja u Bosni i Hercegovini i izražava sumnja da bi međunarodna zajednica, pod vođstvom NATO pakta i Evropske unije, tolerisala eventualno novo žarište na Kosovu i Metohiji.

Đorđe Borozan daje istorijsku dimenziju velikoalbanske ideologije, strategije i propagande sračunatih na uvlačenje Kosova i Metohije u prostor Velike Albanije. U svojim zahtevima upućenim britanskom predstavniku na Berlinskom kongresu, potpisnici Skadarskog memoranduma, nagoveštavaju da autonomna Albanija ne bi dovela u pitanje teritorijalni integritet Otomanskog carstva i posebno naglašavaju da bi Albanija bila bedem od najezde panslavizma. U takvoj viziji arbanaških vođa, Albanija bi igrala ulogu isturene zone Zapada, preko koje bi se ugrožavala konsolidacija hrišćanskih slovenskih naroda, i moguća penetracija Rusije na Balkan, preko Crne Gore (Jadran) i Bugarske (Bosfor i Dardaneli). Takva autonomna Albanija bi morala biti, po mišljenju tadanjih vođa Arbanasa, stavljena pod zaštitu velikih sila. Ova ideja, u nešto izmenjenoj formi, je ostvarena na iskraju veka stavljanjem Albanije pod protektorat NATO pakta i SAD, i potiskivanjem Rusije, čiju vojsku u kontigentu UN na Kosovu i Metohiji, kosmetski i zagranični Albanci 1999. godine doživljavaju kao okupatorsku, za razliku od NATO snaga Zapada koje prihvataju kao oslobodilačke.

Analizujući međuverske odnose na Kosovu i Metohiji Miroljub Jevtić ističe zabludu o tome da su kosmetski Albanci uspeli da prevaziđu verske podele u ime jedinstvene nacije. Po njegovoj oceni religijske razlike između Srba i Albanaca na Kosovu i Metohiji će se stalno povećavati. Uslovi u kojima islam jača u celom svetu ne idu u prilog njegovog slabljenja kod kosmetskih Albanaca. Pored toga, Jevtić upozorava na mogućnost da SRJ, u kojoj živi 62% Srba, može biti pretvorena u pravu višeetničku državu, bez dominacije bilo koje nacije, u kojoj bi vremenom muslimani postali apsolutna većina. Takođe, Jevtić je smatrao, a vreme ga nije demantovalo, da su predlozi o podeli Kosova i Metohije nerealni, pošto takvu podelu ne bi prihvatila Albanija, budući da islam zadobijanjem Kosova i Metohije, ojačava svoj položaj za dalje napredovanje prema severu.

U tekstu akademika Koste Mihailovića, posvećenom međunarodnim uticajima koji se ukrštaju na Kosovu i Metohiji, brojna mišljenja o načinima za rešavanje pitanja Kosova i Metohije svedena su na tri mogućnosti: očuvanje Kosova i Metohije, njegova podela ili pak prepuštanje Albancima. Na opredeljenje za neku od ovih mogućnosti poseban uticaj mogu imati ne samo njihov politički, vojnostrateški ili ekonomski značaj već i njihova posebna nacionalna koheziona dimenzija, iz čega Kosovo i Metohija predstavljaju merilo srpske vitalnosti. Kroz nedoumicu o mogućem savezništvu, koje bi Srbe spasilo od propasti na Kosovu, Mihailović odbacuje sugestiju da SRJ treba da postane član EU i NATO pakta. Takvo stanovište on obrazlaže činjenicom da SRJ nije u položaju da samostalno odluči o svom članstvu u najmoćnijim međunarodnim savezima i da se države ne učlanjuju u EU i NATO po svom nahođenju već onda kada dobiju poziv za učlanjenje. Pored toga, Mihailović izražava mišljenje da o vodećim ličnostima naše savremene spoljne politike sud treba prepustiti budućim generacijama, uz napomenu da je u prošlosti Srbije bilo malo državničkog a mnogo nedržavničkog ponašanja, u kritičnim međunarodnim situacijama. Ovaj stav potkrepljuje primerom Milovanovićeve politike kompenzacija, koja ga je, na Zapadu, za vreme aneksione krize, svrstala u red "najvećih Evropljana od svih Balkanaca".

Željko Poznanović Kosovo i Metohiju doživljava kao centralnu zemlju, i kao svojevrsni prostorni sistem sakralno-geografskih tačaka koje se nalaze na osi pravoslavne duhovnosti, koja kao jezgro nacije može očuvati srpsku državnost i kosovski zavet. Komplemantarna Poznanovićevom sakralno-geografskom diskursu je etno-psihološka analiza mentaliteta karaktera i sudbine Srba u tekstu Bojana Jovanovića, u kome on promatra srpski nacionalni arhetip u kontekstu Kosova i Metohije. Po njegovom mišljenju, sudbina Srba na Kosovu i Metohiji je neodvojivi deo njihove dosadašnje istorijske uloge, potvrđene nacionalnim identitetom i odbranom sopstvene države, koja je bila garant opstanka tog identiteta na Kosovu i Metohiji kao svetoj zemlji, duhovnom središtu i faktoru kohezije nacionalnog idnentiteta.

* * *

Ratom severnoatlantske alijanse protiv SRJ, potom vojno-tehničkim sporazumom NATO-SRJ, koji je sklopljen nakon odluke srpske skupštine i Vlade SRJ u junu 1999. godine, kao da je udaren kamen temeljac zdanja Velike Albanije. Uspostavljeno stanje na Kosovu i Metohiji, koje je svojevrsna pat pozicija, proizvodi i stvarni i psihološki utisak o političkoj beznačajnosti država sa jugoistoka Evrope. Treće srpsko "ne" u ovom veku došlo je u trenutku preispitivanja geopolitičkih odnosa u regionu i u svetu. Čečenski primer je rečit, ali on je već, izvesno, početak sukoba većih razmera čije gabarite "merkantilna geopolitika" meri hiljadama milijardi dolara. Da li će projektovani, masni zalogaj moći da proguta velika tehnotronička aždaja ostaje da se vidi. Ali sasvim je izvesno da to prostoru Kosova i Metohije daje poseban položaj probnog balona, na kome će i srpska i američka ali i ruska geopolitika doživeti svoju valorizaciju.

Sam čin uspostavljanja strane uprave na Kosovu i Metohiji, prostoru simboličkog značaja za Srbe, raspršio je iluzije onih koji su bili skloni njegovoj podeli. Ne samo zbog novostvorene situacije, po mnogo čemu gore od stanja za vreme okupacije 1941-1944, koja je ovaj prostor izmestila iz Srbije, već i zato što je sada sasvim jasno da Srbiji više nije data mogućnost izbora, osim da se vrati na Kosovo i Metohiju gde je i bila do juna 1999. godine, makar to trenutno izgledalo kao uobraženje nerealnog duha.

Upravo zbornik Kosovo i Metohija – izazovi i odgovori, kao knjiga originalne geopolitičke orijentacije, predstavlja sofisticirani pokušaj razjašnjavanja mesta i uloge srpske (geo)politike u razuđenom i misterioznom prostranstvu "novog svetskog poretka" koji ima posla i sa Srbima i njihovim prostorom. Istovremeno, Zbornik ostaje trajan izvor, koji će biti nezaobilazan u svim budućim analizama odnosa Srba s kosmetskim i zagraničnim Albancima.