Nova srpska politička misao
god. VI (1999), br. 3-4, str. 185–200.
UDK 316.7:323.1 (497.115)
Originalan naučni rad
Primljen: 29. decembra 1999.
Milica Bakić-Hejden
Univerzitet u Pitsburgu
KOSOVO: VANVREMENA METAFORA SRED VREMENITOG PRIZIVANJA
Glavni zadatak ovog ogleda je da ispita mehanizme i strategije nacionalne identifikacije koji olakšavaju uključivanje književne građe, poput epskih pesama, u određenje nacionalne kulture i širu zamisao nacije.* Posebno nas zanima da ispitamo uzajmno dejstvo između naroda i njegovog pripovedanja. Ovaj odnos ponajčešće odražava ne samo kako ljudi pripovedaju o sebi tokom vremena, kakve imaju predstave o sebi i koliko svoje "drugo" projektuju u priče, nego i kako se vide u pričama određenog vremena. Ukratko, opšte pitanje koje se postavlja u okviru književne antropologije jeste pitanje kako ljudi sami sebe tumače kroz književnost,1 a u okviru toga posebno, nacionalno samorazumevanje putem epske književnosti.
Cilj ovakvog pristupa je da se poveća naše razumevanje uloge koju je Kosovo igralo, kako kao istorijska realnost tako i kao metafora, u stvaranju srpskog kulturnog i nacionalnog identiteta. Naime, ako bismo odbacili "fiktivnost" kosovske teme kao nešto što je rezervisano jedino za "predstavljanje" (epska pesma, mit) i nešto što je izolovano od "činjenice" (istorije), to bi potkopalo moć koju ta tema ima u narodu, u čemu i leži njen mobilizirajući potencijal. Stoga predlažemo da se obe ove dimenzije iskustva, fiktivna i činjenična (tj. šta Kosovo znači u mašti naroda a šta istorijski) uzmu u obzir u tekućim raspravama o Kosovu koje se odvijaju u sklopu odnosa "mi"/"oni".
Iako su se oni na koje se poziva u odnosu "mi" protiv "njih" istorijski promenili tako što "oni" više nisu Turci nego Albanci, simbolika prvobitnog istorijskog i literarnog razlikovanja, tj. "krst protiv polumeseca", ostala je ista. To znači da prvobitna retorika u kojoj se na Turke ukazuje kao na "druge" još uvek važi i da simboličko prizivanje krsta ili polumeseca stvara mogućnost povezivanja sa sadašnjošću na poznat način, što ima za rezultat ono što Bakhtin naziva "ignorisanjem sadašnje sadašnjosti i prošle prošlosti" 2
Naglasak je upravo na promenljivom identitetu kosovske teme. Od njene artikulacije, iz niza rasprostranjenih usmenih i literarnih tradicija, u obliku simbola novostvorene nacionalne književnosti (gde nacionalno ne odgovara ni jednom jedinom narodu, niti jednoj jedinoj teritoriji), do njene političke upotrebe u određenim istorijskim prilikama. Prema tome, u daljem tekstu izlažu se načini na koje se retorika koja se odnosi na fenomen Kosova vremenom spajala i mešala. Kosovo kao istorijski događaj, kao sveprisutna mitsko-religiozna stvarnost ili kao narodna epska tradicija – izgledaju kao predstave koje skoro mogu da zamene mesta. Kao rezultat toga, vidimo tačke međusobnog približavanja i presecanja različitih diskursa (literarnih, religioznih, političkih) i relativnu lakoću s kojom je tema Kosova prelazila granice ovih diskursa pokazujući da se epska prošlost ne može sprečiti da postane sada iskoristiva prošlost i da epski tekst može da postane deo političkog konteksta u određenim istorijskim prilikama.
Tako, suprotno većini analiza problematike Kosova, koje nastoje da naprave razliku između "prave" istorije Kosova i kosovskog "mita", ovde se dokazuje da bi razumevanje uzajamnog delovanja obeju strana dalo bolje rezultate. Pretpostavljena objektivnost istorijskih događaja isuviše je često zavisila od pisanih zapisa, opaski i opažanja koji bi se teško mogli uzeti kao neutralni, jednako kao što postoji dovoljno zadešenih okolnosti, ugrađenih u mnoštvo imaginativnih tekstova (usmenih ili pisanih) da bi se mogli posmatrati kao objektiviziranje značajnih kodeksa vladanja pomoću kojih se dela i ponašanje ljudi mogu tumačiti i meriti.3 Otuda se na jednoj ravni analize pravi razlika između Kosova kao nacionalnog simbola i njegovog simboličkog značenja kao književnog umetničkog dela, dok se na drugom nivou priznaje da ove dve stvari nisu razdvojene u široj nacionalnoj kulturi i imaginaciji – činjenica koju izgleda nacionalni i nacionalistički lideri bolje razumeju od naučnika.
Iako su prvobitno bile začete u jednom poetskom sklopu, mnoge epske predstave o "nama" i "njima" i stavovi prema "nama" i "njima" stavljani su u politički kontekst nacionalističkih diskursa devetnaestog i dvadesetog veka. Ovi novi, van-literarni sklopovi otkrili su određene strane epske priče i heroje koji su izgleda najneposrednije "govorili" o problemima naroda u datom istorijskom trenutku. U tom smislu, političko prisvajanje epskih tema i heroja utemeljeno je na semantičkim mogućnostima ili dvosmislenostima ugrađenim u narativnu strukturu epske priče koje predstavljaju epski način suprotstavljanja ukonačenju bilo kog od značenja. Sadašnje usredsređivanje na razumevanje ovih predstava i stavova u epskoj prozi neophodno je ne samo zbog poimanja njihovog političkog prisvajanja nego i zato što ove predstave i priče same po sebi postaju sklop bez kog je teško shvatiti izničuće "štivo" kasnijih istorijskih i političkih okolnosti. Prema tome, kontekstualizacija je uzajamna.
Na središnji značaj kosovskih epskih pesama za strukturu srpske nacionalne kulture ukazao je, prilikom njihovog sakupljanja, objavljivanja i evropskog predstavljanja, Vuk Stefanović Karadžić u Beču, početkom XIX veka, što je istovremeno i vreme srpskih ustanaka protiv otomanske vladavine. Ističemo da su različite istorijske okolnosti (kao što je jačanje turske moći posle Kosovske bitke 1389. godine i pogoršanje prilika u Otomanskom carstvu na Balkanu u osamnaestom veku) istakle dve različite ideje i ideala Kosova. Prvobitnu, koja je naglašavala duhovnu stranu samožrtvovanja, i kasniju, u vreme ustanaka, koja je podvlačila junačko delo smaknuća. Posmatrajući kako se istorijske bitke, poput nacionalne borbe za oslobođenje, zazivaju kao epske pesme, isto tako vidimo i kako se same epske bitke prizivaju i opisuju kao kosmičke, dajući istorijskim bitkama religiozno/mitološke dimenzije. Tako, sa znatnom populističkom privlačnošću (dok istovremeno uspešno ugrađuju značajne religiozne i mitološke strukture), epske pesme unose ne samo religioznu simboliku nego i njene protivurečnosti i dvosmislenosti u tekuću nacionalističku retoriku.
Kosovo: "Cela naša tužna prošlost"
Svako od nas je u sebi stvorio sliku Kosova dok smo još u kolevci bili. Naše majke su nas uspavljivale sa pesmama o Kosovu, a u našim školama učitelji nikada nisu prestajali da pričaju o Lazaru i Milošu…
Samo zvuk te reči – Kosovo – izazivao je neopisivo uzbuđenje. Ova jedna reč ukazivala je na crnu prošlost – pet vekova. U njoj je sadržana cela naša tužna prošlost – tragedija kneza Lazara i celog srpskog naroda…
Bože, šta nas je čekalo! Videti oslobođeno Kosovo.
Duše Lazara, Miloša i svih kosovskih mučenika nas gledaju. Osećamo se snažnim i ponositim jer smo mi pokolenje koje će ostvariti vekovni san celog naroda: mačem povratiti slobodu koja je od mača izgubljena.4
Vreme na koje se odnose ova sećanja mladog učesnika u konačnom oslobađanju Kosova jeste Balkanski rat 1912-1913. godine. Tada su zajedničke snage balkanskih naroda konačno uspele da oslobode poluostrvo od vekovne turske vladavine. Međutim, pripreme za ovaj trijumfalni napor počele su više od jednog veka ranije, srpskim ustancima 1804. godine, pod vođstvom Đorđa Petrovića (Karađorđa) i 1815. pod Milošem Obrenovićem. Oni su doveli do niza sporazuma, od kojih je poslednji bio onaj u Berlinu 1878. godine, koji su Srbiji obezbedili političku nezavisnost od otomanske vladavine.5 Međutim, južna pokrajina Kosovo ostala je pod turskom vlašću još nekoliko desetleća. Ova činjenica postala je moćan psihološki činilac u kasnijoj borbi za njeno oslobađanje i delatni sastojak ne samo u očuvanju jedinstvene baštine već i u stvaranju i daljem oblikovanju nacionalne svesti.
Kosovsko predanje, u kome je usmena epska poezija – koju su najvećim delom stvorili nepismeni pevači – postala najuticajnije sredstvo,6 ušlo je u novu fazu u prvim decenijama devetnaestog veka. Događaj koji ju je obeležio bilo je objavljivanje zbirke usmenih epskih pesama Vuka Karadžića Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica, u Beču 1814. godine. Odmah posle ove zbirke sledilo je drugo izdanje narodnih pesama u četiri knjige, pod naslovom Srpske narodne pjesme 1841, 1845, 1846. i 1862. godine. Do tog vremena, dobro poznata zbirka narodnih pesama J. G fon Herdera Volkslieder,7 koja je objavljena 1778-9. godine, i koja je uključivala i prevod na nemački dve južnoslovenske pesme ("Pesma o Milošu Kobiliću" i "Hasanaginica") postala je čuvena u celoj zapadnoj Evropi. Weno pojavljivanje je ukazivalo na opšte zanimanje i potražnju za "prirodnom", "nacionalnom" ili "narodnom" poezijom, zajedno sa oživljavanjem zanimanja naučnika za pitanja kompozicije epskih pesama.8 Naime, romantičarska Evropa, koja je iz Prosvetiteljstva baštinila obeležavanje njenog rođaka sa Istoka kao egzotičnog9, otkrivala je "male" narode kao svoju kulturnu periferiju koja je, zbog vekovne strane prevlasti prespavala "rascvetalu književnost Renesanse i velike zablude doba Prosvećenosti". Umesto toga, ovi narodi su negovali folklor koji je vekovima upijao skoro celokupnu raspoloživu nacionalnu darovitost, igrajući u osnovi ulogu "književnog" izraza.10
S obzirom na tako povoljno stanje prilika u zapadnoj Evropi, nije čudo da je Vukova zbirka srpskih "narodnih pesama" imala ogroman odjek.11 Za Vuka, međutim, sakupljanje srpskih epskih pesama nije bilo značajno samo zbog tadašnje književne potražnje u zapadnoj Evropi. Smatrao je da je njihovo zapisivanje nacionalni zadatak s obzirom na borbu koja se vodila u njegovoj otadžbini za političku nezavisnost od otomanskih Turaka. Po njemu, književne i političke reforme trebalo je da se odvijaju uporedo, a njegovo poznavanje ratova za nacionalno oslobođenje bilo je kao ono iz epske tradicije – iz prve ruke. Ono što je Evropa u doba Romantizma morala da zamišlja izdaleka, Vuk je saznavao prilično neromantično iznutra. Pre no što je otišao u izgnanstvo u Beč (1813-14), Vuk Stefanović Karadžić je sam bio vatreni pristalica Prvog srpskog ustanka 1804. godine. Ovaj događaj je, sa svoje strane, vezao u čvor kolektivne svesti mnoge labave niti dugog epskog pamćenja o istoriji srpskog naroda. Nužno odabiračko, epsko pamćenje je stvorilo sopstvenu podelu istorije sastavljenu od događaja i ličnosti koji su smatrani prekretnicom u istoriji naroda.12 Ako je postojalo više od jedne takve prekretnice u epskom pamćenju srpskog naroda, ostale su svakako izbledele u blistavom sećanju na Kosovski boj.
Sam Vuk je govorio o središnjem mestu kosovske teme u tradiciji herojskog epskog pevanja:
Ja mislim da su Srbi imali tradiciju herojskog epskog pjevanja i prije Kosova ali su promjene u to doba toliko uticale na narod da je praktično zaboravio sve prije toga i samo su o događajima poslije toga opet počeli da izmišljaju priče i pjesme.13
Namerno ili nenamerno, u Vukovom radu je kosovska baština postavljena u samo središte života njegovog naroda, posmatrajući je, u svetlosti tadašnjeg zapadnog i srednjoevropskog Zeitgeist-a, kao živi izraz njegovog "nacionalnog duha".14 U sklopu društava koja imaju ograničenu pisanu istoriju, epsko stvaralaštvo, sada određeno i kao društveno i kolektivno iskustvo uz ono estetsko, obezbedilo je pripovest o istorijskim događajima, nešto što je istovremeno "naše sopstveno" ali je isto tako u skladu sa opšte prihvaćenim gledištem o epskoj poeziji na Zapadu kao dokazom ili merom starosti naroda i njihovih kultura.
Povezivanje epskog stvaralaštva i predaka u glavni sastojak nacionalne veličine vuče svoje korene, u slučaju nekih evropskih naroda i njihovog traganja za "poželjnim precima"15, još od šesnaestog i sedamnaestog veka. Uznoseći prošle događaje i junake, epsko stvaralaštvo se pojavilo kao prirodan izvor ponosa i uzdizanja pre-nacionalnih naroda koji bili u potrazi za svojim "pravim" identitetom, tragajući pre svega u prošlosti koja je predhodila njihovim sadašnjim vladarima-strancima. Za Južne Slovene kojima je vladalo Otomansko carstvo, uobličavanje savremenih nacionalnih kultura značilo je određivanje ovih kultura kao korenito različitih od kulture otomanskog carstva. Međutim, to je za njih isto tako značilo i gledanje na sebe kao na nekog ko je u sve većoj meri poistovetljiv sa zapadnoevropskim svetom, onim istim svetom koji ih je inače razlikovao kao "druge" u preotomanskom, vizantijskom, vremenu.
Tako, sa stanovišta ponovnog obrazovanja identiteta postoji protivurečan tok. S jedne strane, tu je svesno razlučivanje od Turaka kao nametnutih "drugih" a, sa druge strane, pokušaj poistovećivanja sa Zapadnom Evropom. Ovo je stvorilo jedan unutrašnji sukob sa baštinom tako da su, dok je suverenitet nad "sopstvenim", "unutrašnjim", "duhovnim" posedom (religije i kulture) očuvan, merila procene tog "sopstvenog" usvojena iz ne baš tako spojivog zapadno-evropskog intelektualnog projekta zvanog Prosvetiteljstvo i njegovog kasnijeg sastavnog ko-projekta, Romantizma. Može se dokazivati, na primer, da je u delovima Evrope kojima su vladali Turci, odvojenost od drugih delova kontinenta nametnuta carskom azijskom kulturom negovala i jačala sliku Evrope u smislu jednog idealizovanog merila koje treba dosegnuti kroz nacionalno oslobođenje. Ova odvojenost je jačala osećaj pripadnosti evropskom hrišćanstvu uprkos predhodnoj različitosti Vizantije i podeli hrišćanske crkve na zapadnu i istočnu, 1054. godine. U oblastima Evrope koje su potpale pod tursku vladavinu, neprijateljska slika "latinskog Zapada" ili "katoličkog Zapada", koja je odražavala rascep u hrišćanstvu, bila je zamenjena, naročito u doba Prosvećenosti, slikom "prosvećene Evrope" i "civilizovane Evrope".16
Međutim, uobrazilja nacionalne ideologije koja je, u svetovnom prikazivanju savremene zapadne Evrope, bila očišćena od metafizičkih i crkvenih značenja, ovde pravi neočekivani zaokret. Tokovi posvetovljavanja zapadnog sveta otpočeti i pojačani idejama Renesanse, rađanje naučnih metoda sedamnaestog i osamnaestog veka i odgovarajuća ispitivanja sveta bez premca u ranijoj istoriji, urbanizacija i industrijalizacija društava devetnaestog veka nikada nisu stvarno i u potpunosti bili deo iskustva naroda istočno od Zapadne Evrope. Jedino su odjeci ovih tokova i iskustava stizali, neposredno ili preko posrednika, do pokrajina Otomanskog carstva.
U ovom sklopu, valjalo bi ukazati na još jednu razliku. Naime, u vreme stvaranja nacionalnih kultura, epska baština među Južnim Slovenima bila je živa tradicija, narodna tradicija u pravom smislu te reči. Tako nije bilo u Francuskoj, Španiji ili Nemačkoj gde u tom času epsko pevanje više nije bilo živa tradicija.17 Epovi nisu mogli da imaju politički mobilišuću sposobnost žive tradicije kao što je to bio slučaj na Balkanu i u mnogim azijskim kulturama.18 Retorička snaga herojske epske ideologije, na odgovarajući način uspešna u narativnoj ravni, zajedno sa dubokim poznavanjem naroda epskih priča i junaka, prokrčila je put u druge diskurse, kao što su nacionalistički, gde je postala svojevrsna politička prednost. Pomogla je da se urede viđenja novih prilika preko poznatih predstava i asocijacija, oblikujući idiom unutar različitih kulturnih ideologija i diskursa kroz sjedinjavanje prošlosti i sadašnjosti, metaforičkog i literalnog. Uključivanje epskog u izgrađeni korpus nacionalne prošlosti tako je dalo epskoj književnosti novi legitimitet i ulogu.
U narodnom poimanju Kosovo je postalo paradigma pravedne borbe, samo-žrtvovanja i umiranja za "krst časni" i "slobodu zlatnu". Šta više, ono je postalo paradigma kolektivnog samorazumevanja, glavna metafora u kasnijim tumačenjima ključnih istorijskih događaja u devetnaestom i dvadesetom veku. Kosovo je postalo tesno vezano za život celog jednog naroda koji je postepeno postajao svestan sebe kao nacije u sklopu drugih evropskih nacija i koji je težio da sebe odredi kao naciju, za razliku od bedne "raje" iz Otomanskog carstva.
Sve ovo ukazuje na činjenicu da se kosovska mitska tema može bolje razumeti u smislu Peter van der Veer-ovog religioznog nacionalizma,19 koji izražava diskurs o religioznoj zajednici i o naciji i, kao takav, ima veću objašnjavalačku moć od raširenih gledišta o nacionalizmu kao funkcionalnom zahtevu jedne vrste sekularizovanih i industrijalizovanih društava.20 Dalje, i religiozni i nacionalistički diskursi dele određenu fatalističku retoriku ali dok se religija koristi pojmovima ontološke fatalnosti (smrt/besmrtnost), nacionalizam se služi onima koji pripadaju istorijskoj fatalnosti (rat/ponovno rađanje nacije). U sledećem ćemo odeljku razmotriti neke načine na koje ovi diskursi uzajmno deluju jedni na druge.
Istorijske bitke, epske bitke, kosmičke bitke
Qudski sukob Srba i Turaka opevan u kosovskim pesmama ne samo da predstavlja viđenje određene istorijske bitke nego i njenu hiperbolizaciju do kosmičkih razmera. Tako maštovito uređeno predstavljanje bitke s Turcima kao sa "sasvim drugačijima" pokazalo se i značajnim po društvenim posledicama. Simbolika i mitsko izražavanje ove teme pojačano je istorijskim iskustvom koje je nadalje obeležilo celokupnu docniju duhovnost. Određenje neprijatelja saopšteno kroz gledište religiozne tradicije "mi" (ili "oni") igra u ovom slučaju naročito zanimljivu ulogu.
Ono što je nesumnjivo iz ranih rukopisa, kratkih biografija ili autobiografija, hronika i epskih pesama, kako sa srpske tako i s turske strane, od kojih su neke zapisane u decenijama posle Kosovske bitke, jeste da se kosmička strana prisutna u religijskim tumačenjima (hrišćanskim, muslimanskim) konačno uklapa kao moralna sastojnica u identitet grupe. "Mi" postaje narod koji je na Božijoj strani pa mu je otuda povereno da pobedi u smislu "našeg" verskog pojma pobede. Na primer, ako uporedimo srpske i turske opise smrti kneza Lazara i sultana Murata na bojnom polju Kosova, otprilike iz istog razdoblja tj. iz prve polovine petnaestog veka, zapanjuje nas sličnost retorike u hrišćanskim i islamskim opisima njihove smrti kao mučenika.
"… jer Bog je dozvolio da se to desi da Plemeniti (Lazar) i oni koji su se borili sa njim umru sa vencima mučeništva. (Lazar) je postigao blagoslovenu smrt kada mu je odsečena glava, dok su se njegovi dragi prijatelji samo molili da umru pre njega i da ne budu svedoci njegove smrti."
i
"Obe vojske su se sukobile i žestoko borile ubijajući jedni druge. Mnogi muslimani su ubijeni i mnogi nevernici su umrli… Onda se jedan nevernik približio padišahu koji je bio na konju i sa mačem oštrim i svetlucavim kao voda probo ga… Gazi Murat Khan je na tom mestu postao mučenik za svoju veru." 21
Ovi opisi otkrivaju rašireno verovanje tog vremena, kako u hrišćanstvu tako i u islamu, da su istorijski događaji ponavljanja i otelotvorenja odgovarajućih kosmičkih događaja. Iza svakog opisa stoji moć ubeđenja da su u bici ulozi večiti, za Turke koji su odlučili da pokore Srbe "nevernike", i za Srbe koji hoće da odbrane ne samo sebe nego i ispravnost svoje vere (pravoslavlje) od Turaka "nevernika". U tako zamišljenoj bici ne može da bude pravih gubitnika jer se svaki vladalac smatra pobednikom budući da je umro smrću mučenika. Ovo se slaže sa istraživanjem Đorđa Trifunovića koje pokazuje da se Lazar pojavljuje kao pobednik u svim srpskim ranim rukopisima koji govore o boju. Lazareva pobeda je, veli on, neprestano vezivana za pridev svetla, ukazujući na taj način pre na duhovnu nego na istoriografsku usmerenost pisca. Sam događaj savremenici opisuju u njegovom religioznom značenju a ne kao istorijski događaj.22 Pravila verskog jezika zahtevaju izražavanje toga "kako se to desilo" u smislu "šta je postignuto", a to je duhovna pobeda.
Biblijske posledice takve ideologije borbe i umiranja veoma su oblikovale ne samo pisanu baštinu o Kosovu nego i usmenu (epske pesme, priče, poslovice, zagonetke) sa kojima su bile u međudejstvu na različite načine. Ove dve tradicije, bez obzira na žanr, crple su i delile predstave iz istog izvora hrišćanske mitologije. Pošto je Lazar pobedio "naoružavši se Hristom", on je kao David savladao "onoga Golijata sa mnoštvom jezika", itd.23 Ove slike pokazuju sličnost sa opisima iz epskih pesama "čestitoga cara" Lazara i njegovih vitezova koji umiru za "krst časni" i "veru hrišćansku", boreći se sa "prokletom aždajom" koja pljuje otrovne strele na Srbe ("siplje na nas strijele otrovane").24
Duhovna pobeda Lazara i njegovih vitezova odigrava se u stvarnosti masovnog pokolja, dok preživeli učesnici boja gacaju kroz lokve krvi, prekrivene telima junaka i njihovih konja. Isprepletane sa ovim krvavim slikama javljaju se i slike žena, posebno Kosovke devojke, obučenih u čiste, bele lanene bluze koje će se uskoro natopiti krvlju ranjenika što ih previjaju. Povezane, ove apokaliptične slike bude biblijske asocijacije na Otkrovenje i na Onog koji je veran i pravi i koji u svojoj kreposti "sudi i ratuje" na belom konju sa svojom belom odorom "zamočenom u krv", dok mač koji izlazi iz njegovih usta ubija "zvijer".25 Ova vrsta apokaliptičnog scenarija, piše Elaine Pagels, prizivana je još u ranim danima da bi se opisali sukobi između sledbenika Hrista i raznih grupa koje su po piscima Jevanđelja smatrani njegovim protivnicima.26 Ustvari, ona ukazuje da je kroz celu istoriju hrišćanstva ova vizija kosmičke bitke između sila dobra i zla, koja potiče iz starih jevrejskih apokaliptičnih izvora, "nadahnjivala bezbrojne ljude da se suprotstave nesavladivim okolnostima u ime onoga što veruju da je ispravno i da izvrše dela koja bi, da nije vere, izgledala kao isprazan bravado."27
Ovo zapažanje je izgleda naročito na mestu kada je reč o Kosovu, kao istorijskom i kulturnom fenomenu, pošto je prvenstveno verska strana događaja ta koja mu daje značenje pa, otuda, ono nije samo isprazni bravado. Za kosovski sindrom, "slava" je ono što se računa, a ne "poraz". Ovo drugo ima veze sa istorijskom stvarnošću dok prvo stavlja i tumači istoriju u širem, kosmičkom sklopu u kome umreti za Hrista znači da je odlučujuća bitka već dobijena. Odrubljivanje glave Lazaru na bojnom polju Kosova uzima se kao dokaz ovog značenja jer se kaže da su "duše onih koji su obezglavljeni za Hrista i za reč božju" živeli i vladali sa Wim hiljadu godina.28
Epski pevači su jasno protumačili obezglavljivanje Lazara kao znak čudesnog.29 Pesma Obretenije glave kneza Lazara govori kako se u vreme odsecanja glave kneza Lazara tamo zadesio mladi Turčin koga je rodila neka srpska robinja. On dobija dozvolu od svojih sunarodnika Turaka da se postara za kneževu glavu i nosi je do obližnjeg izvora. Glava ostaje potopljena u vodi četrdeset godina kada je nalazi grupa trgovaca koji su u tom kraju logorovali. Pošto je primetio nešto "što sija kao Mesec" u vodi, jedan od ljudi zakorači u izvor i izvadi Lazarevu glavu. Kada ju je stavio na travu, Lazareva glava se sama otkotrljala preko polja u pravcu manastira Gračanica gde je telo bilo sahranjeno posle boja. Sledećeg jutra trgovci ispričaju nekom starom svešteniku šta su videli i on brzo sazove kaluđere, vladike i patrijarha. Praćeno njihovim pojanjem i molitvama, Lazarevo telo je, konačno "sjedinjeno" sa glavom, prebačeno i ponovo sahranjeno u njegovoj zadužbini – Ravanici.30
Da je versko tumačenje ove pesme preživelo nestanak mnogih institucionalnih i teoloških izraza srpskog pravoslavlja31 i ugrađeno u opšti pogled na život i istoriju, dobro oslikava odgovor jedne seljanke koji je dala objašnjavajući čuda u pesmi. Ona priznaje da je prema proročanstvu "trebalo da izgubimo bitku ali bi nas onda Bog nagradio duhovno za ovaj gubitak. Čudo u ovoj pesmi je ispunjenje Božjeg obećanja."32
Isto kao što je istorijsko odsecanje glave kneza Lazara simbolički izjednačeno sa političkim i društvenim uništenjem, čudesno ponovno sjedinjenje njegovog razdvojenog tela simbolizuje ponovno rađanje srpske nacije.33
Upitan zašto se Vuk Branković smatra izdajnikom čak iako su Srbi bili osuđeni da izgube bitku, jedan čovek iz sela pored Kragujevca je rekao: "Bilo je zapisano da ćemo izgubiti bitku zbog izdajnika ali to ne čini izdajnika nevinim. Zbog zla u srcima ljudi dolazi do tragedija". Wegov zaključak ima dve posledice: jedna je da "pošto je bilo zapisano, tako mora i da bude" i, drugo, da "oruđe" "onoga što mora da bude" može da bude samo iskvarena osoba koja je odgovorna za nesreće koje se posle toga dešavaju. U drugom primeru, govoreći o značenju pesme o odsecanju Lazareve glave, jedna seljanka je tvrdila da je to pesma o velikom čudu "koje nam pokazuje da je car Lazar bio svet", dok je njen muž izjednačio Lazarevu smrt sa "smrću srpske nacije", u telesnom smislu, i njenom opstanku "u duhovnom". Pesma, kaže on, "priča kako Lazarev duh nije umro."34
Ove slike o tome kako narod shvata pesme pokazuju da on istovremeno spaja značenja koja se javljaju na različitim ravnima (tj. shvata metaforu kao stvarnost i stvarnost kao metaforu), tumačeći tako, ako ih već ne rešava, protivurečne strane pesme. Dalje, takav jedan celoviti pristup pesmama rešava postojanje sukobljenih sastojaka, koji postoje kako u zapletu tako i u onom što je izmaštano, putem imaginativnog nadopunjavanja. Ovo drugo se postiže preko religiozne strane hrišćanske etike i estetike na taj način što se Lazareva smrt ukrašava blistavom lepotom i hvali nadmoćna vrednost njegovog izbora. Kod Kneza, i kao istorijske ličnosti i kao epskog junaka, snažno se oseća nesklad između njegovih istorijskih patnji i verskog radovanja, između konačnog shvatanja smrti (koja simbolički odgovara porobljavanju njegovog naroda) i nade da žrtva ima više značenje. Kulturne, a naročito intelektualne posledice takvog razumevanja i tumačenja, otkrivaju opštu logiku naroda. Pod "opštom" logikom mislimo na logiku koja je najvećim delom korelaciona jer teži da tumači iskustvo stvarnih događaja preko njihovih društveno-političkih, verskih ili prirodnih homologa, uz određenu meru "prirodnosti" u prisvajanju i uključivanju niza simbola iz jednog diskursa u drugi, praksa koja inače izgleda neprihvatljiva za one koji ne dele takvu logiku.
Ovo je dalje potvrđeno predstavom o epskom bojnom polju kao mestu na kome se religiozno poimanje pobede odigrava metaforički. Bojno polje je metaforično zamišljeno kao telesno, zemaljsko i samrtno. Telesni (tj. istorijski) gubitak slobode i samouprave je prihvaćen kao spojiv sa hrišćanskim verskim učenjem, tumačenjem dugotrajne istorijske pokorenosti i porobljavanja kao simbolične smrti prolaznog tela, a konačno oslobođenje Kosova simbolizovalo je duhovni trijumf vaskrsenja. Tako se u srpskom nacionalnom pokretu devetnaestog veka Lazarova žrtva tumači kao žrtva za dobro društva i kao takva je nadahnjivala spremnost i stalno žrtvovanje u borbi protiv Turaka. Štaviše, izgleda da se i sam Lazar shvata kao simbol srpskog fizičkog identiteta. Wegovo telo otelotvoruje samu naciju, a njegova glava duh njegovog naroda. Čudesno je da ni njegovo telo ni njegova odsečena glava nisu istrulili za četrdeset godina, baš kao što ni srpski narod nije "propao" pod običajima i verom njegovih islamskih gospodara tokom više od četiri stotine godina. I baš se zbog toga glava, narodna "duša", na kraju čudesno ponovo sjedinjuje sa svojim "telom",35 označavajući simbolično ispunjenje Božijeg obećanja koje, zamišljeno ne kao statički ideal ili apstrakcija nego kao objektivna istorijska stvarnost, stoga dovodi do istorijskog oporavka i političkog ujedinjenja srpskog naroda. Na taj način su izmirene u glavama naroda unutrašnje tenzije, koje pesme odražavaju, između fatalizma "onoga što je moralo da se desi" i idealizma "onoga što se nadamo i verujemo da znači", a sve usred stvarnih posledica jedne istorijske bitke.
Konačno, tamo gde se ukrštaju religiozni i nacionalistički diskursi otkrivene su neke kako upečatljive tako i uznemiravajuće strane i jedne i druge ideologije. Posredstvom naširoko poznate epske priče o Kosovu, koja nanovo tumači strane religioznih ideologija koje su u njihovoj osnovi, narod(i) su nadahnuti i ojačani u svojoj istorijskoj borbi. Međutim, ista priča može jednako dovesti i do uništenja. Ma koliko bilo neprivlačno, ovo ulaženje života u priču može da bude način na koji sama priča ponovo uspostavlja vezu između sveta koji je u njoj predstavljen i uvek promenjivog slušalaštva, ili to može biti, kao što neki naučnici misle, ogrešenje i o umetnost i o život36 U svakom slučaju, važno je priznati da do takvog prekršaja dolazi kada se, da analogiju izrazimo književnim pojmovima, tema, jedna nevremenska kategorija, koristi za isključenje zapleta koji se, pak, mora odvijati u vremenu. Kosovo se stvarno može posmatrati kao "večita" tema ali su njen razvoj i značenje uvek istorijski uslovljeni. Da bi se produžio sled teme u njenom značenju trebalo bi da ona postane suštastvena, da se učini da naoko odgovara za sve sklopove, dok se ustvari unapred isključuju druge mogućnosti njenog odvijanja. Međutim, ako bi se isključili iz svakog određenog sklopa, u kome se tema Kosova pojavljuje, prizvuci svih drugih sklopova, to bi uništilo antitezu između stvarnog i metaforičkog na čemu književnost, pa i sama stvarnost, počiva.
Prevedeno u sklop sadašnjeg srpsko/albanskog dijaloga, to znači da Albanci treba da priznaju da u srpskom samoodređenju kulturnog, verskog i nacionalnog identiteta Kosovo nije zanemarljiva stvar, samo "mit" kao bilo koja priča, nego posebna vrsta stvarnosti. Kao što Sudipta Kaviraj primećuje u pogledu indijskog iskustva, "upravo pričanjem ovih priča, tim građenjem prošlosti, ova zajednica, tačno u ovom izgledu i obliku, opstaje. Ova narativna svest je to što delimično određuje biće jedne nacije."37 S druge strane, podjednako je važno za srpsku stranu da razume i da prihvati, u ovom istorijskom času, potrebu da se Kosovo preobrazi od istorijskog mesta, u kome se odlučujući trenutak njenog kasnijeg razvoja kao naroda već odigrao, u duhovni prostor koji nije uslovljen postotkom albanskog i srpskog stanovništva koji naseljava spornu pokrajinu. Kao što je teško zamisliti da bi Srbi mogli postati u doglednoj budućnosti većinsko stanovništvo na mestu koje nazivamo Kosovo, podjednako je teško zamisliti da će Kosovo kao simbol prestati da određuje Srbe kao narod ili da bude značajna strana njihovog identiteta. Još jednom, telesni gubitak Kosova ne podrazumeva njegov gubitak "u duhu". Ironično je, ali Srbi moraju doslovno da prihvate, tj. u istorijskoj stvarnosti, simboličko značenje svojih epskih pesama koje su prenosili kroz vekove. Naime, da bi se spasili duhovno oni moraju da izgube Kosovo telesno.
Preveli: Dušanka Vujić i Slobodan Antonić
Milica Bakić-Hayden
University of Pitsburg
KOSOVO: A TIMELESS METAPHOR AMID TIMED INVOCATIONS
(Summary)
The central concern of this essay is to explore the mechanisms and strategies of national identification that facilitate incorporation of literary material, such as epic, into a definition of national culture and into the popular imagination of the nation. Our specific interest lies in exploring the interplay between people and their narratives. This relationship generally reflects not only how peoples narrate themselves through time, what images of themselves and what of their "other" they project in narrative, but also how they read themselves from their narratives at specific times. In short, the general question raised within literary anthropology is that of human self-interpretation through literature, and here, specifically, national self-interpretation through epic literature.
Translated into the context of the current Serbian/Albanian dialogue, that means for Albanians to acknowledge that in Serbian self-definition of cultural, religious and national identity Kosovo is not a negligible thing, a mere "myth" like any story-telling, but a special kind of reality. On the other hand, it is equally important for the Serbian side to understand and accept at this hstorical juncture the necessity of the transformation of Kosovo from a historical place, in which a defining moment of their subsequent development as a people took place, into a spiritual space, which is not contingent on the percenteges of Albanian and Serbian population that inhabit the contested province. Just as it is difficult to imagine that the Serbs could become in foreseeable future a majority population of the place we call Kosovo, it is equally difficult to imagine that Kosovo as a symbol will cease to define Serbs as a people or an important aspect of their identity. Physical loss of Kosovo does not imply its loss "in spirit." Ironically, the Serbs have to accept literally i.e., in historical reality, the symbolic meaning of their epic poems which they carried down through the centuries, namely that in order for them to be spiritually redeemed they have to lose Kosovo physically.
Key words: Kosovo, Myth, National Identification, Literary Anthropology.
* Rad je napisan i izložen u okviru projekta Anatomija kosovske krize, koji je 1998. godine organizovao Forum za etničke odnose iz Beograda.
1 Iser, Fictive and Imaginary, ix-xix.
2 Mikhail M. Bakhtin, "Epic and Novel," in The Dialogic Imagination, ed. M. Holquist; trans. C. Emerson and M. Holquist (Austin: University of Texas Press, 1992), 14.
3 Stock, Listening to the Text, 16-29.
4 Anonimni učesnik u konačnom oslobađanju Kosova za vreme drugog Balkanskog rata 1912-13. Citirano iz Vojničkog glasnika, 13 (28. juni 1932): 186-87, u knjizi Thomasa Emmeta Serbian Golgotha: Kosovo, 1389 (New York:Columbia University Press, 1990), 133-34. Poslednje reči ovog komentara su neposredan odjek epskih reči sultana Murata koji je izazvao kneza Lazara da dođe na kosovsko bojište i podele zemlju "mačem" (videti Vuk Stefanović Karadžić, Srpske narodne pjesme, knjiga 2 (Beograd: Nolit, 1972), 195. U daljem tekstu, pozivanje na ovu zbirku biće označeno sa VUK, s tim što će rimskim brojem biti označena knjiga, arapskim brojem pesma, a malim rimskim brojevima delovi pesme; tako bi bilo: VUK, II. 49. i.
5 Srbija je obezbedila delimičnu autonomiju Sporazumom iz Bukurešta 1812. godine, punu autonomiju Sporazumom iz Andreanopolja iz 1829. i, konačno, nezavisnost od otomanske imperije u uskim okvirima Berlinskog sporazuma 1878. godine. Ovo je bio period kada su jedna za drugom pokrajine bivših hrišćanskih podanika Otomanske imperije počele da se pojavljuju kao nezavisne države: Grčka, Bugarska, Crna Gora i Rumunija (videti Vučinić, Otomanska imperija, 85-7; Jelavić, Balkan, 171-229).
6 Svetozar Koljević dokazuje da su epske pesme negovane i na srednjovekovnim srpskim dvorovima i da su delile sudbinu srpskih seoba, stižući do gradova na jadranskoj obali i udaljenih oblasti Dinarskog planinskog lanca. Najranije zabeležene bugarštice, epske pesme od 12 do 16 slogova, kao što su one koje je zapisao poznati hrvatski renesansni pesnik Petar Hektorović, iz sredine 16. veka, otkrivaju "duboku jezičku, oblikovnu i kulturnu srodnost sa kasnijim epskim konvencijama". U svojoj dugačkoj poemi Ribanje i ribarsko prigovaranje, koja je objavljena u Veneciji 1568. godine, Hektorović beleži razgovor ribara o tome kako se razveseljavaju jednom epskom pesmom:
Da nam prođe vreme, neka svaki od nas kaže
lepu bugarščicu, da ne bi osećali napor,
na srpski način, moj dragi druže,
kako smo uvek radili među našim prijateljima.
(Videti Koljević, Epska poezija u stvaranju, 11 – 30, 31 – 66 )
7 Ustvari, ova zbirka je bolje poznata po naslovu drugog izdanja, Stimmen der Volker ili Glasovi naroda (videti Duncan Wilson, "'National Poetry' and Romantic Europe," in The Life and Times of Vuk Stefanović Karadžić 1787-1864 (Oksford: Clarendon Press, 1970), 190-207; Miroslav Pantić, "Srpska narodna pesma i Evropa krajem XVIII i početkom XIX veka", u Srbi u evropskoj civilizaciji (Beograd: Nova i SANU, Balkanološki institut, 1993), 147-155; Svetozar Koljević, Ka poetici narodnog pesništva (Beograd: Prosveta, 1982), 7-45.
8 Oživljavanje je bilo naročito jako u Nemačkoj, obeleženo otkrićem Nibelungenlied 1782. godine i povećanjem interesovanja za ranu poeziju i epove. Pojavio se i određen broj studija o grčkoj epskoj poeziji, od kojih je najznačajnija Prolegomena ad Homerum F.A Wolfa iz 1795. godine, koja je možda uticala i na samog Vuka Karadžića (videti Wison, Life and Times, 190-207).
9 Videti Wollf-ovo delo Inventing Eastern Europe.
10 Svetozar Koljević, "The Battle of Kosovo in its Epic Mosaic," in Kosovo: Legacy of a Medieval Battle, ed. W. S. Vucinich and T. Emmert (Minneapolis: University of Minnesota, 1991), 123.
11 Treba se potsetiti celokupnog evropskog konteksta u kome je romantična moda za stare pesme, narodne pesme i egzotične udaljene zemlje i narode neprestano rasla od druge polovine osamnaestog veka. Objavljivanje zbirke Fragments of Ancient Poetry James Macpherson-a 1760. godine, koja je uključivala određen broj prilagođenih starih irskih pesama prenetih u Škotsku između osmog i devetog veka, označilo je početak te mode. Pokazalo se da je jedan od najuticajnijih spisa tog vremena bio Ossian 1773. godine, koji je dobio ime po legendarnom škotskom ratniku-pesniku iz trećeg veka. Nije sigurno u kojoj meri je Ossian, prilično veštačka kombinacija dve ranije objavljene pesme Macpherson-a, Finqal (1762) i Tenore (1763), bio autentičan. Wena privlačnost u narodu i književnosti je, međutim, nesumnjiva – čak i za Geteovog mladog Vertera, Homera je istisnuo "božanstveni Ossian" (videti Wilson-a, Life and Times, 192-3). Omiljenost Ossiana je posredno doprinela povećanom zanimanju za južno-slovenske zemlje i narode. Italijanski prevodilac Ossiana, Alberto Fortis, koji je putovao u Dalmaciju 1770. godine, objavio je svoju knjigu Viaggio in Dalmazia (Putovanje u Dalmaciju) nekoliko godina kasnije. Ona je uskoro prevedena na sve glavne evropske jezike. Fortis je u svoju knjigu uključio južno-slovensku pesmu koja je postala najpoznatija na zapadu, Hasanaginicu, kao i neke druge "herojske pesme Morlaka", posebno "Pesmu o Milošu Kobiliću i Vuku Brankoviću" iz kosovskog ciklusa. Fortisov izvor za većinu ovih pesama bila je knjiga lokalnog dalmatinskog franjevačkog kaluđera i svirača gusala Andrije Kažića Razgovor ugodni naroda slovinskoga (1756, 1759).
12 Mirča Eliade je primetio da je do takvih percepcija došlo zahvaljujući činjenici da je narodnom pamćenju teško da zadrži pojedinačne događaje i lica kao takve nego teži da ih izjednači sa određenim mitskim modelima (junak) ili mitskim delima (borba sa čudovištem, neprijateljski brat, itd.); videti The Myth of the Eternal Return, (Princeton: Princeton University Press, 1974), 43.
14 Treba se samo setiti Hegelovih esencijalističkih gledišta o nacionalnom epskom stvaralaštvu kao literarnom poduhvatu koji je tesno isprepletan sa životom cele nacije. Za Hegela, epske pesme daju viziju "sadržaja duhovne svesti jedne nacije" koja se manifestuje u religiji, porodici i društvenom životu, u celom načinu razmišljanja. G. W. F. Hegel, Aesthetics, vol. 2, trans. T. M. Knox (Oxford: The clarendon Press, 1975), 1045.
15 Na primer, postoje dokazi da su se francuski srednjovekovni pisci, kojima je bila bliska pripovest Eneide, iz Vergilijevog speva dobili nadahnuće za mit o trojanskom poreklu Francuza. Legenda o poreklu Franaka od Trojanaca imala je i svoju varijantu među Britancima i nekim germanskim narodima. Šta više, bilo je opšte prihvaćeno među Francuzima tog doba da ni jedna književnost nije vredna svog imena ukoliko nema ep sličan Ilijadi ili Eneidi. Međutim, u devetnaestom veku ova nastojanja da se Francuskoj obezbedi jedan ep po uzoru na Homerove ili Vergilijeve epove postala su nepotrebna jer je pažnja skrenuta na zanemarene francuske srednjevekovne epove, što je našlo svoj odraz u "La Chanson de Roland est notre Iliade" (Pesma o Rolandu je naša Ilijada). Videti R. E. Asher, National Myth in Renaissance France (Edinburg: Edinburgh University Press, 1993), 9 – 43 i 119 – 22.
16 Pojam civilzacije, sam po sebi jedan neologizam iz osamnaestog veka i proizvod doba prosvećenosti, predstavlja konstitutivnu metaforu istočne "nazadnosti" ili "varvarstva" (videti Larry Wolff, Inventing Eastern Europe (Stanford: Stanford University Press, 1994), 4). Ovo je samo pojačalo mračne konotacije i različitost "turskog jarma", na primer, u narodnoj mašti Balkana, ili "azijskih hordi" u ruskoj. Ove suprotstavljene slike i opažanja igrali su dvosmislenu ulogu u izgradnji nacionalnog samo-identiteta na Balkanu. Pogledajte, na primer, rad Katherine Verdery, "Is Romania in Europe? Interstitial Elites and the Politics of Identity" (rad izložen na godišnjem sastanku Udruženja američkih antropologa, Feniks, AZ, novembar 1988); Alexandru Dutu, "Small Countries and Persistent Stereotypes", Revue des etudes sud-est europeennes (Academie Roumaine) 31 (1993): 5-10; Susan Gal, "Bartok's Funeral: Representations of Europe in Hungarian Political Rhetoric," American Ethnologist 18 (1991): 440-458; Milica Bakić-Hayden i Robert M. Hayden, "Orientalist Variations on the Theme 'Balkans': Symbolic Geography in Recent Yugoslav Cultural Politics," Slavic Review 51 (Spring 1992): 1-15.
17 U ovim zemljama epska literatura je bila i izvor nacionalnog ponosa i dodeljena joj je ideološka funkcija tako da je Chanson de Roland (Pesma o Rolandu), na primer, bila poštovani deo nacionalnog literarnog kanona jer je bila Gesta Dei per Francos koja slavi vojno junaštvo u službi la doulce France.
18 Dobra paralela problematike Kosova u južno-azijskom kontekstu je slučaj hindu epa Ramajana. Uporedi Sheldon Pollock, "Ramayana and Political Imagination in India", The Journal of Asian Studies 52 (May 1993): 261-98.
19 Peter van der Veer, Religious Nationalism (Berkley: University of California Press, 1994).
20 Uporedite, na primer, opšte argumente u Benedict Anderson, Imagined Communities (London: Verso, 1991); Ernest Gellner, Nations and Nationalism (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1983); Eric Hobsbawm, Nation and Nationalism since 1789 (Cambridge: Cambridge University Press, 1991).
21 Srpski izvor je "Život despota Stefana Lazarevića", dok je turski pisac hronike Urudz-bin Adil, citiran iz Glasnika srpskog naučnog društva (knjiga 14, str. 65-66) u knjizi Miodraga Popovića, Vidovdan i časni krst (Beograd: Slovo Qubve, 1976), 144-46 i Đorđa Trifunovića Srpski srednjovekovni spisi o knezu Lazaru i kosovskom boju (Kruševac: Bagdala, 1968), 355-65.
22 Trifunović, Srednjovekovni spisi, 366.
24 Opis Turaka kao "proklete aždaje" koja se Ivanu Kosančiću javlja u snu postaće uobičajeniji u kasnijoj epskoj poeziji. Videti Vukašin Stanisavljević, izdanje Kosovski ep (Gornji Milanovac: Dečje Novine i Priština: Jedinstvo), 70.
25 Uporedi Rev. 19:11-15; 20:2.
26 Elaine Pagels, The Origin of Satan (New York: Vintage Books, 1995), 179.
28 Uporedi Rev. 20:4.
29 Videti VUK, II. 52 i Stanisavljević, Kosovski ep, 231-233.
30 Posle Kosovske bitke, Lazareva žena Milica je sahranila njegovo telo u manastiru Gračanica odakle je kasnije prebačeno u manastir Ravanica koji je on izgradio za života.
31 Od 1219. godine, kada je Sveti Sava izborio autokefalnost srpskoj pravoslavnoj crkvi, do 1466. godine, kada je ukinuta, srpska patrijaršija je radila neprekidno. Patrijaršija je povraćena 1557. godine zahvaljući velikom veziru Mehmedu Sokoloviću (poznatom kao Mehmed Paša Sokolović u epskim pesmama), koji je bio srpskog porekla i koji je postavio svog brata (ili bratanca) za prvog patrijarha (koji se zvao Makarije) u obnovljenoj crkvi.
32 Zora Devrnja-Zimmerman, Serbian Folk Poetry: Ancient Legends, Romantic Songs (Columbus, Ohio: Kosovo Publishing House, 1986), 204.
34 Videti Devrnja-Zimmerman, Folk Poetry, 190-191 i 203-205.
35 Etimološki odnos između tela i tla može da objasni nešto u ovom pogledu.
36 Videti Boris Uspensky, A Poetics of Composition, trans. V. Zavarin i S. Witting (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1973), 138-40.
37 Sudipta Kaviraj, "On the Structure of Nationalistic Discourse," u State and Nation in the Context of Social Change, ed. T.V. Sathyamurthy (Delhi: Oxford University Press, 1994), 320.