Dragana Jeremić-Molnar, Aleksandar Molnar

MIT, IDEOLOGIJA I MISTERIJA U TETRALOGIJI RIHARDA VAGNERA – PRSTEN NIBELUNGA I PARSIFAL,

Beograd, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, 2004.

Na 476 stranica koje uključuju kratki predgovor autora, sam tekst, podeljen na tri dela, sa uvodom, dodatke 1 i 2, popis literature i ilustracija (28), 8 notnih primera kao i tri vrste registra (imenski, mitološki i predmetni), dobili smo novo i dragoceno delo, prvu knjigu ovakve vrste, što je naglašeno i u autorskom predgovoru, prvu knjigu o Rihardu Vagneru na našim prostorima.

Delo bračnog i naučničkog para Jeremić-Molnar nije samo prva knjiga o Vagneru u Srbiji, već jedna zamašna, i po kvantitetu i po kvalitetu sveobuhvatna sociološko-psihološko-filozofsko-religijsko-literarno-muzička studija koja se zasniva na novim postavkama kao i na vrlo impozantnoj po broju naslova literaturi (oko 600 bibliografskih jedinica).

Multidisciplinarnost pristupa uslovljena je već i samom ličnošću i delom Riharda Vagnera, čije ključne opere Prsten Nibelunga i Parsifal, glavne eksponente kompozitorovog pogleda na svet, autori prikazuju u drugom svetlu, smatrajući da Vagnerova ideja preobražaja čovečanstva izložena u ovim scenskim delima, nije dosada na zadovoljavajući način problematizovana.

Bez obzira na napomenu u Predgovoru da su „o fenomenu Vagner“ izbegavali pisanje „ezoteričnog štiva i stvaranja još jedne u nizu knjiga bogatih opštim mestima i trivijalnim biografskim pikanterijama“ (str. 8), studija Molnarovih čita se tečno, kao zanimljiv i uzbudljiv roman koji nam nudi objektivno, onovremeno i savremeno viđenje Vagnerove ideje obnove sveta kroz umetničko i muzičko preobličavanje grčke tetraloške postavke.

U Uvodu autori iznose Vagnerova razmišljanja o odrednici njegovog ciklusa, kada se kolebao između trilogije (tri opere Prstena sa predigrom) i tetralogije, imajući pri tom ideju o spajanju Prstena Nibelunga (trilogija) sa Parsifalom (str.18,19). Računajući prvobitno da je Prsten njegovo poslednje delo, Vagner kasnije poseže za Parsifalom, kako bi izrazio do kraja (takođe u operi Majstori pevači) sve ideološke promene kroz koje je njegova politička i filozofska priroda prolazila tokom spoljašnjeg (i unutrašnjeg) burnog, nesređenog i spektakularnog života.

Molnarovi u Uvodu takođe najavljuju (str. 21) u prvom delu knjige (Tetraloška obrada mita) razmatranje odnosa Vagnerovih poslednjih opera i grčke mitologije i tradicije. U uvodnoj najavi (str.23) za drugi deo knjige (Ideološke metamorfoze Vagnerove tetralogije) oni se unapred ograđuju povodom svog prikaza sadržaja tetralogije (Prstena i Parsifala), „koji ne može pretendovati na ekskluzivnu ispravnost i potpunost“, naglašavajući kako je Vagner nastojao da „muzičkim sredstvima nadoknadi gubitak jasnoće mitološko-ideološkog sadržaja tetralogije.“ Treći deo knjige (Muzika misterije) čini analitičko „rasvetljavanje“ problema kroz Vagnerovu genijalnu majstoriju tonske umetnosti, koja čini glavnu misteriju njegove mitološko-hrišćanske tvorevine i bitnu odgonetku „tajne zavodljivosti“ njegovog epohalnog dela.

U prvom delu studije izneti su tekstualni izvori Vagnerove „kvadrilogije“, sa kompozitorovim uvidom u grčko dramsko stvaralaštvo, sa posebnim naslanjanjem na dionisijsku tetralogiju, kao i njegovim korišćenjem najrazličitijih obrazaca nordijskih mitologija. Autori spretno i stručno izbegavaju zamku (kojoj nisu umakli mnogi pre njih) gubitka jasnoće sadržaja sopstvenih tvrdnji u vezi sa višeznačnim mitskim fabulama i simbolima, kao i sa libretima Vagnerovih diskutovanih muzičkih drama u drugom delu knjige.    

Ovde stoje na putu „umetničke zavodljivosti“ Vagnerovih kasnih tvorevina njegovi ideološki pristupi preobražavanju različitih mitova u operske tekstove, koje su autori hronološki i slojevito razvrstali u optimistički vitalizam, anarhistički nihilizam, pesimistički kvijetizam i militantni antisemitizam (to su i naslovi potpoglavlja drugog dela), uz koje ide i vrlo izraženi nemački nacionalizam.

Jedan od glavnih punktova trećeg dela studije, posvećenog muzici (sa poglavljima o horovima u grčkoj drami i operi 19. veka, o apsolutnoj muzici i misterijama Vagnerove tetralogije), predstavlja pokušaj da se nađe rešenje mističnog (i misterioznog?) finala Sumraka bogova. Muzikološki (analitički) i kompozitorski (stvaralački) već je sam Vagner svojim Parsifalom dao donekle odgovor na pitanje kojim se zanimaju mnogobrojni tumači Prstena do današnjih dana. Autori „srpskog Vagnera“ zadržavaju se na ponuđenoj u svetu postavci „muzičke zagonetke“ sa rezervom prema kompozitorovoj ideji spasenja kroz ljubav, zbog čega je on uveo na kraj i Sumraka bogova i celog Prstena lajtmotiv Siglinde iz Valkire. Dokumentovano i na neki način nenametljivo stavili su do znanja i da zamršeni sadržaj Parsifala spasava muzika koja treba da izvede slušaoce (i gledaoce) iz dileme o ne uvek logičnoj uzročnoj vezi koja treba da postoji između prokletog Nibelunškog zlata i uzvišenog Grala.

Srpska knjiga o Vagneru nije od interesa samo u domaćem krugu stručnjaka i poštovalaca grandioznog nemačkog stvaraoca. Ona bi, prevedena, zauzela svakako počasno mesto u najnovijoj svetskoj vagnerijanskoj muzikologiji. Tim povodom treba ponovo naglasiti, u završnici prikaza briljantnog poduhvata Dragane Jeremić i Aleksandra Molnara, da je njihovo delo rezime i ogromne literature napisane o jednom velikom umetniku i neprihvatljivom uređivaču sveta, koji je obeležio dvovekovnu egzistenciju evropske civilizacije.

Nadežda Mosusova