Danka Lajić-Mihajlović

SVADBENI OBIČAJI I PESME CRNOGORACA U BAČKOJ

Institut za muzikologiju i etnomuzikologiju Crne Gore,Podgorica, 2004.

Poznata činjenica da svadbeni običaji u tradicionalnoj patrijarhalnoj svesti Crnogoraca i njihovom društvenom životu imaju posebno naglašen značaj (što, uostalom, važi i za drugo dinarsko stanovništvo), u dosadašnjoj istoriji srpske etnomuzikologije nije često bila izvor istraživačkog nadahnuća. Studija o kojoj je ovde reč, nastala na osnovu sopstvenih terenskih istraživanja autorke Danke Lajić-Mihajlović iz 1990. i 1991. godine, predstavlja značajan iskorak upravo u ovu tematiku, a sa formalne strane dragoceni prilog na listi monografski koncipiranih etnomuzikoloških naslova. To je ujedno plod uspešne saradnje sa Maticom srpskom iz Novog Sada, pod čijim je pokroviteljstvom rađeno terensko istraživanje, kao i sa Institutom za muzikologiju i etnomuzikologiju Crne Gore, koji se u ovom slučaju pojavljuje u ulozi dostojno reprezentovanog izdavača – zahvaljujući tvrdom povezu knjige i njenoj celokupno uzornoj grafičkoj realizaciji.

Osnovni okvir ove studije čini prikaz dva modela crnogorske svadbe – tradicionalnog i savremenog. Tok tradicionalnih, arhaičnih običaja autorka je rekonstruisala pomoću etnološke literature i sećanja Crnogoraca iz dijaspore u Bačkoj, iz sedam sela u okolini Vrbasa u kojima je vršila terenska istraživanja, a zatim je podrobno predočila model savremene svadbe i svadbenih pesama, kao posledicu raznolikih transformacija koje su se dogodile u novoj, vojvođanskoj sredini, po svemu drugačijoj od matičnog gorštačkog okruženja. Ovo je bilo moguće ostvariti budući da, po prirodi stvari, crnogorska svadba i pesme koje čine njen sastavni deo, i pored toga što još uvek čuvaju elemente velike starine, ne predstavljaju i nikada nisu bile zatvoren i oveštao sistem, već dinamična sinkretična struktura koja je odrazila brojne promene različitih nivoa i hronologije nastanka. Te transformacije su sa jedne strane posledica neumitne, polagane ali postojane evolucije koja je svojstvena svakom obrednom, odnosno muzičko-folklornom sistemu, u bilo koje vreme i bilo gde na svetu, a sa druge strane predstavljaju rezultat delovanja čitavog kompleksa intenzivnih kulturnih uticaja primljenih na području kolonizacije u razdoblju posle Drugog svetskog rata. Baveći se upravo tim novijim, dalekosežnijim promenama, ova se publikacija priključuje i manjem broju naslova koje su srpski etnomuzikolozi do sada posvetili procesima akulturacije, složenim, neponovljivim i stoga uvek intrigantnim za naučnike raznih profila.

Studija obuhvata šest poglavlja: Uvod; Naseljavanje Crnogoraca u Vojvodinu; Crnogorska svadba: tradicija i inovacije; Uloga muzike na crnogorskim svadbama; Morfološke karakteristike crnogorskih svadbenih pesama (Oblikovanje; Metroritmičke karakteristike stihova i napeva; Osobenosti melodija; Sazvučna komponenta; Varijantnost); Završna razmatranja. Za njima sledi obiman Prilog, ispunjen brojnim važnim informacijama i sačinjen od sledećih delova: Zapisi pesama (Melopoetski zapisi; Tekstovi melodijskih varijanata notiranih pesama), Fotografije; Literatura; Registar stručnih pojmova; Popis pesama prema prvom stihu; Popis pevača po naseljima; Summary.

Mnogi detalji koji podrobno ocrtavaju antropološke, sociološke i kulturološke posledice kontinuiranih migracija dinarskog stanovništva, a posebno masovne kolonizacije Crnogoraca u panonsku ravnicu posle Drugog svetskog rata, kao i slikovit opis toka svadbe sa stalnim isticanjem elemenata koji su pretrpeli promene u novoj sredini – čine pitak i osobito zanimljiv tekst prvih poglavlja, napisan visoko izgrađenim jezičkim stilom i fundiran pozivima na brojne naslove relevantne etnološke i sociološke literature. Taj deo studije odražava poseban napor i uspeh autorke u savlađivanju izvesnih zahteva nekoliko drugih naučnih oblasti (prvenstveno etnologije), koje su, uzvratno, ovom knjigom dobile pouzdan izvor informacija i vrednu građu za sopstvena istraživanja. U isto vreme, zajedno sa fotografijama i tekstovima svadbenih pesama u Prilogu, ove se stranice mogu toplo preporučiti i široj čitalačkoj publici, među kojom će se verovatno prepoznati mnogi pripadnici kako istraživanog stanovništva vojvođanske ravnice, tako i oni Crnogorci koji žive u matici ili drugim oblastima rasejanja.

Uže stručni etnomuzikološki zahvati, sprovedeni u obimnom centralnom poglavlju koje se bavi morfološkim karakteristikama zabeleženih pesama, predstavljaju redak primer uzorne analize, studioznosti i naučne akribije, što se u potpunosti ogleda i u Prilogu. Pođemo li od tehničkih elementata, prvo ćemo uočiti opskrbljenost transkripcija svim potrebnim informacijama, i preciznost u predstavljanju i pevanih i poetskih tekstova koji čine njihov sastavni deo. Brojne pridodate varijante tekstova, od kojih je sačinjen naredni zaseban deo Priloga, poređane su tako da ilustruju tok svadbenih običaja, dok je za redosled notnih primera uvažen sasvim drugi, muzički kriterijum, čime je postignut potpuni sklad sa ulogom koju u studiji ima najobimnije analitičko potpoglavlje, posvećeno složenim problemima melodijske varijantnosti, odnosno sa uočenim zakonomernostima koje se u njemu obrazlažu. Naime, spretno proničući u pitanja melodijskog oblikovanja, Danka Lajić-Mihajlović uočava jedanaest grupa varijantnih napeva koje u Prilogu izdvaja rimskim brojevima, datim ispred arapskih rednih brojeva notnih zapisa. Unutrašnji redosled u okviru tako formiranih grupa pesama sačinjen je na osnovu njihove bliskosti, od međusobno sličnijih ka varijantama koje upućuju na dalji stepen svoga srodstva. U samom tekstu, svaka grupa podvrgnuta je podrobnoj deskripciji (što uključuje i grafički prikaz intonacionih krivulja), zasnovanoj na prethodno objašnjenom metodološkom predlošku, koji je autorka posebno osmislila za potrebe analize u svojoj studiji. Zahvaljujući svemu tome, ovo je u okvirima dosadašnjih dostignuća naše regionalne etnomuzikologije jedan od najstudioznijih priloga o pitanjima varijantnosti. 

Nezavisno od prethodno objašnjene podele, u potpoglavlju koje sumira osobenosti melodija konstatovano je prisustvo jedanaest tonskih nizova (svedenih na tri lestvična obrasca, jedan hromatski i dva dijatonska), od kojih se apsolutnom dominacijom izdvajaju infrapentatonske strukture, pri čemu većina pripada lestvičnom obrascu sa velikom sekundom iznad finalisa. Naročita pažnja, takođe u zasebnom potpoglavlju, poklonjena je sazvučnoj komponenti prikupljenih melodija. Za iscrpnim kritičkim osvrtom na postojeće izvore koji sadrže primere crnogorskog dvoglasnog pevanja, odnosno na autore koji su ga do sada razmatrali, sledi analiza sazvučne strukture prikupljene građe sa zaključkom da je prisustvo heterofonog dvoglasa jedno od važnih svojstava istraživanog muzičko-folklornog dijalekta. U ovom kontekstu posebno je zanimljiva i rekonstrukcija procesa postepenog redukovanja vojvođanskih dvoglasnih napeva na jednoglasnu melodijsku liniju.

Obimno poglavlje o morfologiji tretira takođe metroritmičke zakonomernosti, što podrazumeva osvrt na zastupljene vrste stihova, ređe strofične tekstove i rimu, kao i izdvajanje najčešćih metroritmičkih figura i invarijantnih metroritmičkih modela za primere koji su zasnovani na simetričnom osmercu i asimetričnom desetercu. Osobenosti melopoetske strukture sagledane su iz nekoliko aspekata – kroz karakterističnu smenu solo i tutti deonica, postojeće načine upotrebe poetskog teksta za izgradnju jedne melostrofe, raspored refrena, izdvajanje najzastupljenijih formalnih obrazaca. U Završnim razmatranjima istaknut je skup najvažnijih uočenih promena u običajnoj i muzičkoj ravni, koje su u prethodnom tekstu podrobnije objašnjene na osnovu analitičko-komparativnih zahvata.

Zahvaljujući znalačkom, inventivnom, rafiniranom, i do kraja savesnom i predanom pristupu, studija Danke Lajić-Mihajlović predstavlja vredno ostvarenje savremene srpske etnomuzikologije. Mnogim razlozima zbog kojih ono zaslužuje odgovarajuću pažnju stručne i šire javnosti dodajmo još i ovaj, prepoznatljiv u završnim rečima same autorke: „Sa nadom da će apeli za aktivno učešće u očuvanju sopstvene muzičke baštine imati odjeka kod generacija Crnogoraca koje se rađaju i stasavaju u panonskoj ravnici, ova knjiga se prilaže odbrani dijalekata u univerzalnom načinu komuniciranja – muzici.“

Sanja Radinović