Aleksandar Vasić

SRPSKA MUZIČKA KRITIKA I ESEJISTIKA
XIX I PRVE POLOVINE XX VEKA KAO PREDMET MUZIKOLOŠKIH ISTRAŽIVANJA
*

Apstrakt: Početkom 2006. godine navršile su se dve decenije od smrti Stane Đurić-Klajn, prvog istoričara srpske literature o muzi­ci. Spo­ljašnji povod, udružen s činjenicom da je u novije vreme objav­ljen značajan broj naučnih radova posvećenih ovoj oblasti srpske mu­zičke istorije, stoji iza odluke da se iznesu pregled, stanje i rezultati dosadašnjih muzikoloških istraživanja srpske muzičke kritike i esejistike XIX i prve polovine XX veka. Čitaocu se daje na uvid elaboriran istorijat ovih istraživanja – glavna autorska imena, knjige, rasprave, članci – kao i prob­lemi iz ove oblasti srpske muzikologije. Na kraju rada ukazano je na pravce i zadatke budućih ispitivanja nacio­nalne muzikografije do 1945. godine.

Ključne reči: srpska muzička kritika – XIX i XX vek, srpska muzička ese­jistika – XIX i XX vek, srpska muzikologija – XX vek.

Naučna istraživanja srpske literature o muzici – muzičke kri­tike, esejistike i publicistike – započeta su pre jednog sto­le­ća, i to radom na bibliografskim poslovima.

Prvih godina XX veka, Vladimir R. Đorđević (1869–1938), pio­nir srpske etnomuzikologije, počeo je da prikuplja građu za isto­ri­ju naše muzičke umetnosti i kulture. Njegov Ogled srpske muzičke bibliografije do 1914. godine1 pre svega je vodič kroz štampane, litografisane i rukopisne muzikalije srpskih kompozitora, kao i pojedinih stranaca koji su komponovali prema našim muzičkim temama i motivima. U drugome svome delu Ogled donosi biblio­grafski pregled domaćih tekstova o muzici – rasprava, obimnijih kritika, članaka, brošura i dr. Međutim, iz autorovog predgovora jasno se može zaključiti da njegova namera nije bila da sastavi potpunu, već selektivnu muzičku bibliografiju srpskih listova, časopisa i posebnih publikacija. Zato je za današnju muzikologiju ovaj neveliki odeljak Đorđevićeve knjige više od istorijskog ne­go­li praktičnog interesa. Visoka reduciranost ponuđenog biblio­grafskog izvoda predstavlja neotklonjivu prepreku da bi ovo, inače, fundamentalno delo, moglo poslužiti kao iscrpna i time pouzda­na osnova pri izradi istorije srpske muzičke kritike i esejistike XIX veka.

Od vremena kada je zaslužni Vladimir R. Đorđević dovršio svoj pionirski rad, pa do pojave naše naredne bibliografije na­pisa o muzici, proći će sedam decenija. Godine 1984. Jugosla­venski leksikografski zavod „Miroslav Krleža“ u Zagrebu objavio je trinaesti, a dve godine kasnije i četrnaesti tom kapitalne retrospektivne bibliografije rasprava i članaka na jezicima jugoslovenskih naroda, u vremenskom rasponu od kraja XVIII veka do završetka Drugoga svetskoga rata.2 Dve knjige Leksikografskog za­voda sadrže najopsežniji repertoar bibliografskih podataka o srpskoj i jugoslovenskoj muzičkoj kritici, esejistici i publici­stici; o muzikološkim, estetičkim i etnomuzikološkim studi­ja­ma i ogledima; o polemičkim napisima, nekrolozima i raznovrs­nim beleškama o muzici. Zasebnu naučnu i praktičnu vrednost imaju dopunski registri objavljeni u četrnaestom tomu; tamo je, naime, razrešen veći broj šifara i pseudonima, rasvetljeno je autorstvo određenog broja nepotpisanih članaka o muzici. Svaka­ko, ovim dvema knjigama istoričar srpske muzikografije i muziko­logije XIX i prve polovine XX veka dobio je do danas najbolje pomoćno sredstvo za svoj naučni rad. Međutim, i ono se mora ko­ristiti oprezno.

Iz predgovora koji je uredništvo potpisalo u trinaestoj sves­ci proizlazi da je zagrebačka Bibliografija rađena in extenso. To, nažalost, nije tako. Iz neobjašnjenih i nejasnih razloga izostao je velik broj bibliografskih podataka koji vode poreklo iz korpusa srpske štampe.3 Takođe, u priručniku nije saopšten zaseban popis dnevnih i periodičnih listova, časopisa, almanaha, kalendara, zbor­nika i drugih sličnih publikacija iz kojih su muzički podaci crpeni. Naši neposredni uvidi ukazuju na to da nije konsultovana celokupna jugoslovenska dnevna i periodična štampa, kao i da iz pregledanih izvora nisu preuzete sve dostupne bibliografske rea­li­je o muzici.4

Godine 1994. pojavio se, u izdanju Muzeja pozorišne umetnosti Srbije, Letopis muzičkog života u Beogradu 1840–1941. Slobo­da­na Turlakova. Turlakovljevo delo predstavlja prvi pokušaj celovi­te rekonstrukcije muzičkog života srpske prestonice od vremena kada je Srbija bila mala vazalna kneževina, pa do trenutka kada je Kraljevina Jugoslavija stupila u svetski rat.5 Pisac je u svojoj bibliografiji sabrao činjenice o održanim koncertima, operskim i baletskim predstavama i muzičkom repertoaru, koji su tokom tih izvanredno dinamičnih, emancipatorskih stotinu godina srpske kulturne istorije pomerali horizont očekivanja ovdašnje muzičke publike. Istoričaru srpske literature o muzici od pomoći će biti i Turlakovljevi dodatni bibliografski podaci o muzičkim recenzijama objavljenim u našoj štampi povodom pojedinih konce­rata ili muzičkih pozorišnih predstava. Autor Letopisa nije smat­rao svojom obavezom da sistematično beleži sva kritička rea­govanja u vezi s određenom muzičkom manifestacijom, jer je cilj njegovog dela, kao što smo videli, bio drugačije vrste. Međutim, i ovaj izbor iz starije srpske muzičke kritike i publicistike upot­punjuje poznavanje istorije pisane reči o muzici kod Srba.

Bibliografske podatke od interesa za istoriju srpske muzičke kritike i publicistike prikupljali su i ovdašnji filolozi. Troje saradnika beogradskog Instituta za književnost i umetnost, na dugogodišnjem, izuzetno značajnom naučnoistraživačkom projektu Istorija srpske književne periodike, svoju pažnju upravili su na književne, pozorišne, likovne, muzičke i filmske rubrike vode­ćih beogradskih glasila. Najpre je, 1989. godine, Vidosava Golu­bo­vić sačinila selektivnu kulturnoistorijsku bibliografiju listo­va „Vreme“, „Politika“ i „Pravda“, i to za period od 1914. do 1925. godine. Istim metodološkim i tematskim kriterijima rukovo­di­la se Marija Cindori-Šinković koja je 1992. god. objavila bi­bliografski presek dnevnika „Politika“ i „Pravda“, za razdoblje 1904–1907. Ona će 2002. godine izdati i nastavak ovoga svog rada, sada za godine 1908, 1909, 1910. i 1911. Dugo potiskivanoj temi do­maće istoriografije i bibliografike – srpskom kulturnom životu za vreme nemačke okupacije 1941/1944 – okrenuo se u svojoj pio­nir­skoj bibliografiji Bojan Đorđević.6

Sve četiri bibliografije koje je Institut za književnost i umet­nost objavio u zajednici s Maticom srpskom sadrže drago­ce­ne, znalački odabrane primere srpske muzičke kritike i publicistike.

Najznačajniji leksikografski centar kod Srba – Matica srp­ska u Novom Sadu – izdala je bibliografije jednog broja naših starijih listova i časopisa. Tako istoričaru srpske literature o muzici stoje na raspolaganju podaci o člancima (o muzici) koje su objavili „Letopis Matice srpske“, „Sedmica“, „Matica“, „Mlada Srbadija“, „Danica“, „Zastava“, „Vila“, „Javor“ i „Stražilovo“.7

Velikim znanjem i trudom istoričara književnosti i biblio­grafa Ljubice Đorđević i Staniše Vojinovića naša kultura obo­gaćena je potpunom bibliografijom verovatno najboljeg časopisa u istoriji srpske književnosti – „Srpskog književnog glasnika“i to za obe serije, za onu do 1914. godine, kao i za onu u međuratnom periodu.8 Za muzikologa čija je istraživačka oblast starija srpska literatura o muzici, te su knjige od temeljnog značaja, jer je „Srp­ski književni glasnik“, pored dnevnika „Politika“, glavni, naj­obimniji i najbogatiji izvor za istoriju srpske muzičke kritike i esejistike prve polovine prošlog veka.

Pa ipak, kako se iz izloženog može naslutiti, muzikolog usme­ren na obuhvatno viđenje srpske muzičke kritike i esejistike XIX i prve polovine XX veka moraće preduzimati sopstvena biblio­graf­ska istraživanja. Jer, uprkos vrednim naporima pojedinaca i ustanova, ostaje neispunjena potreba za potpunom muzičko­ana­li­tič­kom bibliografijom novovekovne srpske štampe.9

* * *

Za (tek) pola stoleća organizovane, institucionalne naučno­istraživačke delatnosti, tematski i istraživački prioritet srp­ske muzikologije bili su, razumljivo, domaći kompozitori i nji­ho­va ostvarenja.10 Prva istorija srpske muzike metodološki je konci­pirana kao istorija muzičke umetnosti, a podaci o muzičkim pis­cima i tekstovima dati su elementarno, pa i nedovoljno.11 Gotovo nijedan istorijski prikaz srpske muzike ne poklanja posebnu, veću pažnju razvojnim procesima domaće muzikografije.12 Do inten­ziv­nijeg rada na tumačenju i vrednovanju srpske literature o muzici došlo je u dvema poslednjim decenijama prošlog veka.

Najznačajniji doprinos istorijskom istraživanju i proučava­nju naše pisane reči o muzici dali su Stana Đurić-Klajn, Rok­san­da Pejović i Slobodan Turlakov.

Svoje bavljenje domaćom muzikografijom Stana Đurić-Klajn (1909–1986) otpočela je u godinama neposredno pred izbijanje Dru­gog svetskog rata.13 Najpre se u „Zvuku“, muzičkom časopisu čiji je osnivač i urednik bila, javila kao kritički prikazivač tekuće jugoslovenske literature,14 da bi ubrzo istupila i sa svojim prvim prilogom istorijskom proučavanju naše pisane reči o muzici. Naime, iz godine 1940. potiče njen istorijski pregled jugo­slo­ven­skih muzičkih časopisa.15 Posle oslobođenja, ona se posvetila sa­stavljanju studija o srpskim muzičkim piscima – Petru Konjoviću, Vojislavu Vučkoviću i Isidori Sekulić;16 za štampu je priredila izabrane radove Konjovića i Vučkovića.17 Stana Đurić-Klajn je mnogo radila i na polju muzičke leksikografije i objavila, pored ostalog, niz članaka o srpskoj muzičkoj kritici, našim kriti­ča­ri­ma, esejistima, muzikolozima i muzičkim časopisima.18 Iz njenog pera potiče prva, do danas jedina, antologija srpskog eseja o muzici.19

Prošlo je dvadeset godina od smrti ovoga pionira srpske mu­zičke istoriografije. Za to vreme srpska muzikologija objavila je nove činjenice i nova tumačenja iz oblasti istorije domaće kri­tike i esejistike. Analitička aparatura savremenog muzikologa obogaćena je modernim metodologijama – kako s područja nauke o muzici, tako i iz sfere susednih disciplina. Naučni rad današ­njeg tumača nacionalnog muzičkoknjiževnog nasleđa odvija se u društvenopolitičkim okolnostima oslobođenim stega komuni­stič­ke epohe. Zato ne treba da čudi što se savremeni profesionalni či­talac knjiga i studija Stane Đurić-Klajn neće u svemu složiti sa svojom značajnom prethodnicom. Danas nećemo podržati određene činjenične, metodološke i vrednosne, katkad i ideološki motivi­sane procene prvog istoričara srpske muzike.

Tako, na primer, pišući o Stanislavu Vinaveru, Stana Đurić-Klajn, između ostaloga, kaže i sledeće: „Ako ostavimo po strani muzičke kritike koje je [Vinaver] između 1925. i 1929. pisao u Vremenu, u kojima se ogledaju čas bizarnost stava, čas neobjašnjivi uzleti oduševljenja, ponekad intuitivno duboko proniknuta ocena, a katkada duhovita dosetka – ostalo što je Vinaver pisao na temu muzike nije obimno...“.20 Iako u interpretativnom aspektu objek­tiv­na, ocena Stane Đurić-Klajn nije i dovoljno jasna, odnosno pot­puna, kada je reč o opsegu Vinaverovog muzičkokritičkog rada. Pre­ma rezultatima novijih istraživanja književnog istoričara Gojka Tešića, jednog od najboljih poznavalaca srpske književnosti prve polovine XX veka, iza Stanislava Vinavera je ostalo preko pet stotina muzičkih kritika.21

Stana Đurić-Klajn na više mesta u svojim radovima odriče Petru Konjoviću svojstva i postupak muzikologa.22 Tačno je da je Konjović, široko obrazovani umetnik – kompozitor, u svojim tek­sto­vima najčešće nastupao sa slobodne pozicije muzičkog esejiste. Ali se time ne može prenebregnuti činjenica da je svojom knjigom o Miloju Milojeviću dao muzičkoistorijsku monografiju. To što Konjović ne raspolaže uvek kompletnim bibliografskim podaci­ma, ili to što piše o svome godinu dana mlađem savremeniku, ne može suštinski uticati na procenu prirode i dometa njegovog metodološkog postupka. Uostalom, i sama Stana Đurić-Klajn je u jednoj kasnijoj prilici dovela u pitanje ove svoje poglede.23

U inače iznijansiranoj i ubedljivoj slici Vojislava Vučko­vića kao muzikologa i muzičkog pisca, Stana Đurić-Klajn izašla je i s procenama koje se jedino mogu razumeti kao danak vremenu (1955. godina), ili kao izraz ideoloških naklonosti same autorke. Teško da bi današnji muzikolog, u vezi s Vučkovićevim člankom „Savremena sovjetska muzika“, tekstom pisanim s pozicija sov­jet­skog ideološkog dogmatizma iz tridesetih godina XX veka, mogao usvojiti ocenu Stane Đurić-Klajn: „...studija je pisana sa takvom objektivnošću da joj nije danas potrebno nikakvo korigovanje niti aktuelizovanje“.24

Danas se može primetiti da u radovima Stane Đurić-Klajn ni­su uvek na odgovarajući način naglašeni obim, razuđenost, pa i značaj domaćeg muzičkoliterarnog nasleđa XIX i prve polovine XX veka. Relativno uzdržano držanje/vrednovanje je, možda, posle­dica blizine pogleda koji dolazi od delimičnog savremenika epo­he o kojoj taj savremenik piše; možda posledica straha od prece­njivanja dostignuća jedne veoma mlade i skromne muzičke kulture. Međutim, krupna je zasluga Stane Đurić-Klajn što je prva utvr­di­la temeljne, nezaobilazne podatke o starijem fondu srpske lite­rature o muzici, ocrtala liniju njene evolucije, i što je o mnogim pitanjima toga korpusa iskazala uravnotežena shvatanja koja su ostala prihvatljiva i za potonje ispitivače. Ona je u svojim stu­dijama, ogledima i člancima postavila osnovu za dalja istraži­va­nja i prou­čavanja bogatog nasleđa pisane reči o muzici kod Srba. Sa biblio­grafske iscrpnosti i delikatne čitalačke empatije, autorkin možda najbolji prilog, s ovoga područja muzikološkog rada, ostaje studija o Isidori Sekulić kao muzičkom kritičaru i esejisti.

Njena učenica Roksanda Pejović (1929), od svih se muzikologa najistrajnije bavila istraživanjem, analizom i vrednovanjem nasleđa srpske literature o muzici pretprošlog i prošlog stole­ća.25 Njen naučni rad na ovome području započeo je još šezdesetih godina XX veka, u vreme izrade magistarske teze Muzička kritika i esejistika u Beogradu između dva rata.26 Kasnije, ona će sastavljati studije, rasprave i članke o muzičkim piscima kao što su Stana Đurić-Klajn, Miloje Milojević, Branko M. Dragutinović, Stanis­lav Vinaver, Antun Dobronić, Kosta P. Manojlović, Stevan Hris­tić i Stevan Mokranjac.27 Iz pera R. Pejović izašla je i prva, do danas usamljena, monografija o jednom domaćem muzikografu i mu­zikologu – o Stani Đurić-Klajn.28 Njenu pažnju zaokupljali su i muzički časopisi „Gudalo“, „Savremeni akordi“ i „Zvuk“.29 Pro­fe­sor Roksanda Pejović pisala je i obuhvatne, pregledne i prob­lem­ske tekstove o srpskoj muzičkoj kritici, esejistici i publici­stici: pratila je ideologiju nacionalnog stila u procesu profe­sio­nalizacije napisa o muzici srpskog XIX veka; raščlanjivala je temeljne pojmove međuratne srpske kritike – pojmove muzički sa­vre­menog, modernog i avangardnog; analizirala je pristup starije srpske recenzije pitanjima muzičke interpretacije u XIX stoleću. Među njenim na široj faktografskoj ravni postavljenim prilozi­ma nalaze se i oni o muzici u srpskoj periodičnoj štampi XIX stoleća; o srpskoj muzičkoliterarnoj misli do osamdesetih godina veka romantizma, a onda još i referat o odnosu srpske publici­stike prema problemima crkvene muzičke umetnosti, od 1839. do 1914. godine.30

Roksanda Pejović je pristupala muzičkoj kritici starijeg doba i kao bogatom registru obaveštenja o drugim vidovima srpske muzičke povesti. Naime, pisanoj reči obraćala se kao izvoru za poznavanje recepcije pojedinih, stranih i domaćih, kompozitora i reproduktivnih muzičkih umetnika. I njeni istorijski pregledi vodećih ustanova beogradskog muzičkog života, ili srpskog muzič­kog izvođaštva, sazdani su, velikim delom, na izvornom materijalu čije je poreklo u listovima, časopisima i sličnim izdanjima.31

Kao i njen učitelj i prethodnik Stana Đurić-Klajn, i Roksanda Pejović je istaknuti srpski muzički leksikograf.32

U skorije vreme objavila je u dve nove a zasebne knjige, prvu sin­tezu o istoriji srpske muzičke kritike, esejistike i muzikolo­gije, od 1825. do 1941. godine.33

Nesumnjivo, naučno delo Roksande Pejović čini datum u pozna­va­nju srpske literature o muzici, od najstarijih sačuvanih tek­sto­va, pa do onih iz današnjega vremena. Ona je, na prvom mestu, vidno, proširila faktografsku osnovu koju je svojevremeno fiksirala Stana Đurić-Klajn. Novim, izvornim podacima i tumačenjima obo­gaćena su znanja o muzičkim piscima, njihovim bibliografijama, o njihovim istorijskim, estetičkim i ideološkim nazorima, ali i o razvojnom luku srpske muzikografije u celini. Uspešnim biblio­teč­kim istraživanjima koja je vršila godinama, kao i interpre­tacijama koje je na osnovu njih predložila, presudno je uticala da se u jednom delu muzičke i naučne javnosti prestane s nepozna­va­njem i potcenjivanjem gledati na starija razdoblja srpske muzičko­literarne istorije. I još je jedna njena nemala zasluga: u vreme kada je nacionalna muzikologija bila obuzeta analizom kompo­zi­cija, profesor Roksanda Pejović je svojom neprestanom i plodnom aktivnošću izborila ravnopravan status tekstovima o muzici kao naučnoj oblasti srpske muzikologije.

Ukoliko ne zastanemo kod autorkine ne uvek dovoljne fakto­grafske preciznosti; ili, počesto, kod nedovoljne brižljivosti u pogledu stilske i kompozicione strane njenih sastava; ako apstra­hujemo, jednako, izvesna shvatanja s kojima se ne možemo složiti,34 ostaje kao daleko krupniji problem odnos Roksande Pejović prema izvorima. Naime, analize i interpretacije u svojim radovima autor­ka često ne osniva na istraživanju celokupnog izvornog materijala, nego na jednom, makar i većem, ali izabranom delu toga gradiva. Pri tome se čitaocu redovno uskraćuje informacija o razlozima i kriterijima tih i takvih izbora. Ova nedoumica u značajnoj meri opterećuje naučno korišćenje i dveju istorija srpske kritike R. Pejović. U oba pomenuta toma izlaganja u osnovnom tekstu dopu­njavana su, kako to metodologija i tehnika naučnog rada nalažu, odgovarajućom faktografijom i argumentacijom u napomenama. Ta­mo se, odista, nalazi ogroman broj bibliografskih referenci o našoj kritici i esejistici, ali se čitaocu ne daje na uvid zasebna, integralna lista (ne)korišćenih i (ne)pregledanih listova, časo­pi­sa, almanaha, kalendara i monografskih publikacija o muzici. Izno­šenje tih podataka otklonilo bi mogućne nejasnoće i nespora­zume, a navedenim knjigama obezbedilo veći stepen upotrebljivosti.

Posebno i veoma značajno mesto među istraživačima i tumači­ma nasleđa srpske muzičke kritike i esejistike XIX i prve polo­vine XX veka pripada i Slobodanu Turlakovu (1929), istoričaru srpske muzike, teatrologu, muzičkom kritičaru, pozorišnom redi­telju i književniku, penzionisanom profesoru glume na Katedri za solo pevanje beogradskog Fakulteta muzičke umetnosti. Turlakov je ponajviše ispitivao recepciju velikih stvaralaca evropske muzi­ke u Srbiji: Mocarta (Wolfgang Amadeus Mozart), Verdija (Giuseppe Verdi), Čajkovskog (Petr Ilʼič Čajkovskij), Betovena (Ludwig van Beethoven), Pučinija (Giacomo Puccini) i verista i Šopena (Fré­déric-François Chopin). Pri tome se velikim delom oslanjao na po­datke koji se mogu iščitati iz starih kritika, polemika i eseja. Pažnje je vredna i njegova rekonstrukcija i analiza ideoloških i kulturoloških aspekata recepcije Štrausove (Richard Strauss) mu­zičke drame Saloma u Beogradu, početkom tridesetih godina minu­log veka. I najnovija sinteza profesora Turlakova, kruna njegovog dugogodišnjeg muzikološkog i teatrološkog rada – voluminozna Istorija Opere i Baleta Narodnog pozorišta u Beogradu (do 1941) uglavnom je zasnovana na građi međuratne muzičke kritike i kao takva predstavlja krupno i nezaobilazno delo za istoričara srpske muzikografije. Direktan, duhovit, sklon paradoksu i sar­kaz­mu, neretko provokativnom, pa i problematičnom jeziku i sti­lu, Slobodan Turlakov je prišao srpskoj muzičkoj kritici ranijih vremena kao pasioniran istraživač, ali i kao pisac nekonvencio­nalnih, svežih i upečatljivih pogleda.35

I drugi muzikolozi i muzički pisci, pripadnici različitih generacija, davali su priloge proučavanju srpske literature o mu­zi­ci XIX i XX veka. Najstariji među njima, Petar Konjović (1883–1970), objavio je 1954. g. fundamentalnu monografiju o Miloju Mi­lojeviću, jednom od najznačajnijih srpskih kompozitora i muzič­kih pisaca prve polovine prošlog stoleća. Premda Konjović nije raspolagao kompletnom bibliografijom Milojevićevih spisa, nje­go­va monografija je očuvala aktualnost do današnjeg vremena. Po­nuđena tumačenja i vrednovanja Milojevićevog muzikografskog i muzikološkog opusa ne samo što imaju pionirski karakter, nego najvećim delom ne traže istorijske, estetičke ili ideološke ko­rekcije savremene muzikologije.36

Dugogodišnji profesor Opšte istorije muzike na beogradskoj Muzičkoj akademiji, kompozitor i muzikolog Nikola Hercigonja (1911–2000), proučavao je muzikološki opus Vojislava Vučkovića, našeg istaknutog muzičkog pisca međuratne epohe i marksističke orijentacije. Hercigonjina studija, međutim, pisana je jedno­stra­no, ideološki pristrasno, i ona danas ima značaj više kao sve­do­čan­stvo o svome autoru i vremenu kada je napisana, nego što bi bila meto­dološki i hermeneutički relevantna za savremene prou­čavaoce Vučkovićevih spisa.37 Vučkovićem se dugo bavio i Dušan Plavša (1924); on je za štampu pripremio izbor njegovih studija i ogleda iz oblasti muzičke estetike i sociologije muzike. Napisao je i ras­pra­vu Aktuelnost estetičko-socioloških teorija Vojis­la­va Vuč­ko­vića, gde je ukazao na Vučkovićevu ideju o relativnoj samo­stal­no­sti raz­voja umetnosti od unutrašnjeg razvoja njenih izra­žajnih sredstava.38

Mirka Pavlović-Sovrlić (1924) istražila je odnos srpske kri­ti­ke prema delima Stevana Mokranjca.39 Jelena Milojković-Đu­rić (1931), muzikolog i slavista, nastavnik univerziteta u SAD, u svojoj doktorskoj disertaciji Muzika kao deo srpske kulture između dva rata bavila se i Milojem Milojevićem i Vojislavom Vuč­ko­vićem kao muzičkim piscima.40

Danica Petrović (1945) dala je sliku zastupljenosti muzičke te­matike u „Serbskom narodnom listu“ Teodora Pavlovića i u „Srb­sko-dalmatinskom magazinu“.41 Kompozitor Vlastimir Trajko­vić (1947) izneo je sugestivna zapažanja o svojstvima muziko­graf­skog opusa Miloja Milojevića.42 Melita Milin (1953) istražila je recepciju avangarde u srpskim muzičkim časopisima između dva svetska rata. Njen najnoviji prilog proučavanju domaće muziko­gra­fije predstavlja studija o do sada muzikološki neobrađenom časo­pisu naše avangarde – o „Zenitu“ (1921–1926) Ljubomira Micića.43 Svoju magistarsku raspravu Sonja Marinković (1954) posvetila je tzv. praškoj grupi srpskih kompozitora, pa se zato bavila i mu­zič­koideološkim nazorima Vojislava Vučkovića.44

Najmlađa generacija muzikologa nije zaobišla srpsku litera­turu o muzici u svojim naučnim istraživanjima i proučavanjima. Tako je Katarina Tomašević (1960) odredila odnos između tradi­cionalnog i modernog pogleda na muzičku umetnost na stranicama „Letopisa Matice srpske“ od 1895. do 1914. godine. Pitanjima na­še kritike i periodike delimično se obratila i u preglednoj stu­diji Problemi proučavanja srpske muzike između dva svetska ra­ta.45 Tijana Popović (1962) oslikala je portret Petra Bingulca kao muzičkog pisca;46 Jelena Gligorijević (1964) bibliografski je i etnomuzikološki obradila časopis „Karadžić“ (1899–1901, 1903).47 Potpisnik ovih redova (1965) svoja istraživanja je usmerio na „Srp­ski književni glasnik“, ovde već pominjani časopis, bogat izvor obaveštenja o srpskoj muzičkoj kritici i esejistici između 1901. i 1941. godine. Pored monografske studije o „Glasnikovoj“ muzikografiji, napisao je studije i rasprave o Miloju Milojeviću, Vojislavu Vučkoviću, Gustavu Mihelu i drugim našim muzičkim piscima.48 Pominjemo još i muzičkog pedagoga Nedu Vekić (1965), autorku pri­loga o muzici u mostarskoj „Zori“, od 1891. do 1901. godine, kao i Bogdana Đakovića (1966), koji je dao bibliografsku i muzičko­istorijsku studiju o dnevniku „Novi Sad“, za razdoblje 1924–1941. god. Dragana Stojanović-Novičić (1968) objavila je vi­še radova u kojima ispituje muzičkoliterarno i muzikološko na­sleđe srpskih pisaca i listova s kraja XIX i iz XX veka.49

Srpski filozofi, sociolozi i estetičari nisu ni rado ni čes­to stupali na područje naše muzikografske i muzikološke misli. Razloge verovatno valja tražiti u nedovoljnoj upućenosti u poj­mov­ni jezik muzičke teorije. Ipak, Dragan M. Jeremić (1925–1986), Milan Ranković (1932), Sreten Petrović (1940) i Miodrag Šuva­ković (1954) raspravljali su o muzičkim piscima Srbije (najviše o Vojislavu Vučkoviću), o njihovim estetičkim i ideološkim po­gle­dima i dr.50

Pomenućemo i autore ostalih studijskih obrazovanja, odnosno struka, koji su se priključili povorci proučavalaca naših muzič­kih pisaca i časopisa. Teatrolog Borivoje S. Stojković je u svome životnom delu – Istoriji srpskog pozorišta od srednjeg veka do mo­der­nog doba (drama i opera)pružio uvid i u pitanja naše muzičke, odnosno operske kritike, jer se njegovo delo osniva i na ovoj vrsti izvorne građe.51 Istoričar književnosti, bibliograf i biblio­te­kar Milana Bikicki (1925–2005) pisala je, pored ostalog, o našoj muzičkoj periodici: o „Srpskom muzičkom listu“ Isidora Bajića, zatim o muzičkom glasilu „Gudalo“, a takođe i o muzičkim šti­vi­ma u listu „Jedinstvo“ Petra Konjovića. Milana Bikicki je ispi­tala stariju vojvođansku štampu kao izvor za poznavanje života i rada Kornelija Stankovića, prvog srpskog obrazovanog muzičara u novom veku.52 Istoričar umetnosti i teatrolog Veroslava Petro­vić (1936) dokumentovano je prikazala odnos međuratne beogradske kritike prema operskoj umetnosti ruskih emigranata. Kao i Slo­bo­dan Turlakov, zanimala se za osobenosti recepcije Štrausove mu­zičke drame Saloma u Beogradu, tokom četvrte decenije XX veka.53

Sasvim retko, nasleđem srpske literature o muzici bavili su se i stručnjaci iz drugih nacionalnih i akademskih sredina. Hrvat­ski muzikolog Dubravka Franković (1950) pružila je akri­bič­ne studije o kritičarima Miloju Milojeviću i Petru Konjo­vi­ću koji su pisali o hrvatskim umetnicima i u hrvatskim časopisima.54

* * *

Teško je i nezahvalno, u današnjim, veoma složenim, kad­rov­skim, finansijskim, ali i sveukupnim prilikama i okolnostima, govoriti o perspektivama budućih istraživanja srpske literature o muzici XIX i prve polovine XX veka. Kao što se na osnovu ovde izloženog pregleda obavljenih ispitivanja moglo zaključiti, srp­ska muzikologija je do sada učinila značajan, hvale vredan napor na upoznavanju, tumačenju i vrednovanju ovoga dela nacionalnog mu­zič­kog i literarnog nasleđa. Taj napor došao je više od pojedi­na­ca nego od organizovanog rada iza kojega bi stajale naučne i struč­ne usta­nove sa svojim kolektivnim istraživačkim timovima i projek­tima.

Kada se kaže da je učinjen značajan napor, to ne znači da je ura­đeno potrebno i dovoljno, a najmanje znači da je urađeno „sve“. Prob­lemi koji prate istraživanje srpske muzičke kritike, eseji­stike i publicistike novoga veka mogu se označiti kao opšti i specijalni.

Osnovni problem koji opterećuje proučavanje naše pisane re­či o muzici jeste isti onaj problem koji u velikoj meri usporava rad i drugim našim nacionalnim, kulturnoistorijskim naukama. Reč je o nacionalnoj istorijskoj bibliografiji.55 S mnogih razloga nepopularan i nezahvalan, ali preko potreban i fundamentalan, jeste rad na analitičkoj bibliografiji naše štampe. Koliko nam je poznato, o pokretanju takvog projekta u ovom času niko ne raz­mišlja. Za postojanja druge Jugoslavije, za tu vrstu istraživanja bio je zadužen Jugoslavenski leksikografski zavod u Zagrebu; on je taj posao obavljao najprilježnije i izdao četrnaest enciklo­pe­dij­skih bibliografskih priručnika za različite oblasti nacio­nal­nih humanističkih struka.56 Kako se pokazalo, a to smo ovde već razmatrali, muzička struka urađena je s mnogobrojnim lakunama, pa se zato zagrebačka Bibliografija ne može smatrati pouzdanim, a sva­kako ne konačnim priručnikom u ovoj oblasti.

Pre Drugog svetskog rata u Srbiji nije objavljen velik broj knji­ga o muzici. Daleko najveći deo muzikografske aktivnosti srpskih muzičkih pisaca odvijao se u ono doba u dnevnoj i periodičnoj štampi, i zato se rad na analitičkoj bibliografiji srpske perio­dike nikako ne može zaobići. Ukoliko imamo na umu i potrebe i zadatke graničnih disciplina – istorije srpske književnosti, upo­redne književnosti, teatrologije, istorije umetnosti, nacionalne istorije i dr. – onda bi trebalo razmišljati o kapitalnom na­cio­nalnom projektu, s velikim brojem angažovanih stručnjaka razli­či­tih profila, koji bi bio okrenut potpunoj analitičkoj biblio­grafiji srpske štampe. Ako bi se istraživanje postavilo na taj način, multidisciplinarno i ekstenzivno, zapravo bi se uštedeli i vreme i finansijska sredstva, jer onda ne bi svaka struka ne­za­visno i u razna vremena, bez sinhronizacije, savlađivala celo­kup­nu štampu, nego bi se odmah, integralno i simultano pristupalo obradi svakog glasila ponaosob i na kraju bi se dobila analitička bibliografija priloga u celokupnom korpusu naše periodike. U ovom trenutku, ova ideja zasigurno bi pobudila nevericu, pa i du­boku sumnju. Ali nadvladaju li svest i opredeljenje da je to naj­bolji način rešavanja ovoga dalekosežnog pitanja naše nauke i kul­ture, onda bi to već bio znak izvesnosti. Uostalom, nedavno usvo­jeni Zakon o srpskoj enciklopediji govori o volji države da stane iza krupnih nacionalnih potreba.57

Ovako postavljen rad na bibliografiji srpske štampe omo­gu­ćio bi na pouzdanoj osnovi i ono što je, takođe, retko preduzimano u srpskoj muzikologiji. Reč je o izdavanju spisa naših muzi­ko­gra­fa i muzikologa. Na taj, opet fundamentalan zadatak, srpska muzi­kologija se nije odazivala ni često ni s prevelikim elanom. Uko­liko se izuzme izdanje skupljenih spisa Vojislava Vučkovića iz 1968. godine, nijedan srpski muzički pisac nije dobio izdanje sab­ranih ili izabranih dela. To u određenoj meri umanjuje emisionu snagu savremenih muzikoloških tekstova u kojima se pretresaju napisi i ideje pomenutih starijih pisaca. Lišena mogućnosti naj­brže demonstracije pred čitaocima – a ona se obezbeđuje upući­vanjem na izdanja skupljenih napisa toliko rasutih u ovdašnjoj razuđenoj štampi – srpska muzikologija ostaje bez oslonca koji bi njene rezultate učinio vidljivijima i komunikativnijima. Muzi­kološka, ali i šira naučna publika – filološka, filozofska, isto­riografska, teatrološka – lakše bi u svoja proučavanja i inter­pretacije ugrađivala rezultate savremene nacionalne muzi­ko­lo­gije kada bi mogla da se osloni i na prikupljene i izdate izvore. Uvek je lakše pokloniti svoje poverenje nečijem tumačenju ili vred­nos­noj oceni ako i sami imamo mogućnosti da neposredno i bez mnogo dodatnog napora razgledamo faktografsku osnovu, in extenso.

Postoje i posebni problemi, oni se odnose na sadašnje stanje u srpskoj muzikologiji. To su nedovoljna finansijska sredstva, ali, što je možda i teži problem, premali broj stručnjaka.

Iako bavljenje srpskom muzikografijom nije jedini zadatak nacionalne muzičke istoriografije, ipak treba primetiti da u ovom času na Katedri za muzikologiju Fakul­teta muzičke umet­no­sti u Beogradu, kao i na istoimenoj Katedri Akademije umetnosti u Novom Sadu, ne postoji nijedan stručnjak čija bi najuža spe­ci­jalnost bila istorija pisane reči o muzici kod Srba. (To, naravno, ne znači da se specijalisti za druge muzi­kološke grane i teme po­vre­meno ne ogledaju i na materijalu i prob­lemima srpske muziko­grafije.) U Muzikološkom institutu Srp­ske akademije nauka i umetnosti deluje samo jedan istraživač, specijalista za ovu nauč­nu oblast. U poslednjih petnaest godina evidentno je sve veće inte­resovanje nastavnika, saradnika, pa onda i studenata u Odseku za muzikologiju FMU za savremenu, i za naj­savremeniju muziku. Ko­liko nam je poznato, u temama za diplomske, magistarske i doktor­ske radove na ovoj ustanovi, u navedenom periodu, nije se javio nijedan naslov koji bi se bavio isključivo srpskom muzikogra­fi­jom pre 1945. godine.58 Na relativno mladoj Katedri za muziko­lo­giju i etnomuzikologiju novosadske Akademije umetnosti, Mari­jana Kokanović (1975) diplomirala je na temi iz istorije srpske muzikografije – Napisi o muzici u „Bosanskoj vili“ (1885–1914).59

Još jedan naročit problem prati srpsku muzikologiju u vezi s ovom naučnom oblašću, a to je pitanje formiranja samih struč­nja­ka. Po prirodi stvari, pisana reč o muzici ne može biti težišni deo univerzitetske nastave u sferi opšte i nacionalne muzičke istorije; kompozicije i stilovi, muzički rodovi, vrste i postupci (jezikom nauke o književnosti: unutrašnja muzička istorija), jesu i moraju biti jezgro te nastave. Docnije, ako se diplomirani mu­zikolog opredeli za bavljenje istorijom muzikografije, javljaju se mnogo­broj­ni problemi. Muzikologu koji se odluči za ovu vrstu naučnog rada potrebno je dodatno obrazovanje koje se ne stiče na Fakultetu muzičke umetnosti. U značajnoj meri interdisci­pli­nar­nog karak­te­ra, istraživanja pisane reči o muzici, istraživanja nje­ne isto­ri­je, teorijskih, metodoloških, estetičkih i ideo­loš­kih aspeka­ta, zahtevaju široka i precizna filološka i istorijska znanja, ona iz oblasti istorije srpske i opšte književnosti, meto­dologije nau­ke o književnosti, nauke o srpskom jeziku, nacionalne društve­nopolitičke, kulturne, pozorišne istorije, iz istorije estetič­kih teorija i nacionalne bibliografije. Zato bi posle­diplomska nastava morala da se otvori prema ustanovama koje tu vrstu znanja i sadržaja nude – pre svega prema Filološkom i Filozofskom fa­kul­tetu i tamošnjim stručnjacima.

Paralelno s ovim poslovima – dugotrajnom radu na analitič­koj bibliografiji srpske štampe, kao i formiranju, motivisanju i angažovanju većeg broja kompetentnih stručnjaka – mogu se i moraju obavljati oni zadaci koje obezbeđuje mera sadašnjih snaga i sred­stava. Svakako valja pristupati pojedinačnoj i sistematskoj, bi­blio­grafskoj i muzikološkoj obradi srpskih listova, časopisa, zbor­nika i ostalih sličnih publikacija. Ne zaboravimo da čak ni tako značajan list kao što je beogradska „Politika“, koja je u me­đu­rat­nom razdoblju imala izuzetno razvijenu muzičku kritiku, do danas nije integralno – ni bibliografski ni muzikološki – obrađena.

U aktualnim prilikama, pojedinačna i sukcesivna istraži­va­nja srpskih dnevnih i periodičnih publikacija, s prezentiranim uvidom u kompletnu muzičku bibliografiju svakog istraženog naslova, ostaju najrealnija desiderata naučnog rada u ovoj oblasti srpske muzikologije.

 

Napomene

1        Završen 1908, dopunjavan do 1914, objavljen je posthumno: Vladimir R. Đor­đe­vić, Ogled srpske muzičke bibliografije do 1914. godine, za štampu priredila Ksenija B. Lazić, Narodna biblioteka SR Srbije – Nolit, Beograd 1969.

2     Bibliografija rasprava i članaka, knj. 13: Muzika, Struka VI, A – R, Jugoslavenski leksikografski zavod Miroslav Krleža“, Zagreb 1984; Isto, knj. 14: Muzika, Struka VI, S – Ž, Indeksi, Zagreb 1986.

3        U predgovoru za XIII tom stoji: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrže bibliografiju članaka i rasprava o muzičkim zbivanjima u nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih početaka do 1945. godine“. Opredelivši se, na izvestan način, za neutralnu i nedorečenu formulaciju, uredništvo je zapravo odbilo da položi računa o metodologiji i kriterijima svoga rada. Inače, nismo u mogućnosti da procenimo jesu li valjano predstavljeni muzički pisci i članci iz drugih republika bivše jugoslovenske federacije.

4     Dodajmo još i to da je naročito reduktivno obrađen period Drugog svetskog rata. To se lako može zapaziti kada se zagrebački manual uporedi s podacima koje nudi knjiga Bojana Đorđevića, Letopis kulturnog života Srbije pod okupacijom 1941–1944, Matica srpska – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne periodike, 12), Novi Sad – Beograd 2001. Pretpostavljamo da se u ovom segmentu zagrebački Zavod suočio s ograniče­njima političke i ideološke (auto)cenzure koja je bila svojstvena političkom uređenju druge Jugoslavije.

5        Prema usmenom saopštenju autora, Letopisom je obuhvaćeno između 70 i 75% izvornog materijala. Ozbiljan je nedostatak ovoga izdanja to što ne sadrži registar imena i muzičkih dela, kao ni predmetni indeks.

6     Videti: Vidosava Golubović, Letopis kulturnog života 1919–1925: „Vreme“ – „Politika“ – „Pravda“, Matica srpska (Odeljenje za književnost i jezik) – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne periodike, 2), Novi Sad – Beograd 1989; Marija Cindori-Šinković, Letopis kulturnog života 1904–1907: „Politika“ – „Pravda“, isti izdavači (ista serija, 5), Novi Sad – Beograd 1992; Ista, Letopis kulturnog života 1908–1911: „Politika“ – „Pravda“, isti izdavači (ista serija, 13), Novi Sad – Beograd 2002; Bojan Đorđević, v. bibliografski podatak u nap. 4. Inače, go­dine 2002. navedeni projekat Instituta za književnost i umetnost preime­no­van je u Srpska književna periodika XX veka.

7        Videti: Marko Maletin, Sadržaj Letopisa Matice srpske 1825–1950, I deo: sadržaj po piscima, 1968; Vida Zeremski – Đurđevka Ljubibratić – Marija Čurčić, Sedmica: sadržaj i predmetni registar, 1972; Đurđevka Ljubi­bra­tić, Matica: sadržaj i predmetni registar, 1976; Marko Maletin – Svetislav Marić – Duško Vrtunski, Sadržaj Letopisa Matice srpske 1825–1950, II deo: sadržaj po strukama, 1976; Stojan Trećakov, Sadržaj Letopisa Matice srpske 1951–1960, 1977; Đurđevka Ljubibratić, Mlada Srbadija: sa­dr­žaj i predmetni registar, 1982; Ivanka Veselinov, Danica: sadržaj i predmetni registar, 1984; Stojan Trećakov, Sadržaj Letopisa Matice srpske 1961–1970, 1984; Triva Militar, Sadržaj Zastave 1871–1875, u redak­ciji Duška Vrtunskog, 1985; Ankica Vasić, Vila: sadržaj i predmetni registar, 1987; Ivanka Veselinov, Javor: sadržaj po autorima, I, 1987; Đur­đevka Ljubibratić, Stražilovo: sadržaj po autorima, I, 1989; Ivanka Vese­linov, Javor: predmetni registar, II, 1989; Đurđevka Ljubibratić, Stra­žilovo: predmetni registar, II, 1991. Na predlog prof. dr Danice Petrović u Matici je u novije vreme započet rad na projektu Muzika u srpskoj štampi XIX i prve polovine XX veka. U okviru ovoga naučnoistraživačkog projekta temeljno su urađeni bibliografski popisi muzikografskih priloga u dvade­setak naših listova i časopisa. Prikupljena bibliografska građa čuva se u Matici srpskoj u Novom Sadu, a iz jednoga dela te građe proizašle su studije objavljene u „Zborniku Matice srpske za scenske umetnosti i muziku“. Autori tih priloga su Jelena Gligorijević [=Jovanović] (1993), Neda Vekić (1995) i Bog­dan Đaković (1996). (Videti niže, u ovom radu.) Zbog nedostatka finan­sij­skih sredstava ovaj projekat je ugašen sredinom devedesetih godina prošlog veka.

8        Up. Ljubica Đorđević, Bibliografija Srpskog književnog glasnika 1901–1914, Narodna biblioteka Srbije, Beograd 1982; Staniša Vojinović, Srpski knji­žev­ni glasnik 1920–1941: Bibliografija nove serije, Matica srpska (Odelje­nje za književnost i jezik) – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne periodike, 15), Novi Sad – Beograd 2005.

9     Srpska nauka i kultura još uvek ne raspolažu kompletnim popisom svoje štampe. Zaslužni bibliografi i bibliotekari Milica Kisić i Branka Bula­tović objavile su do sada najširi izbor naslova iz srpske dnevne i perio­dične štampe, od Slaveno-serbskog magazina iz sredine XVIII veka, pa do 1995. godine, ali je i to selektivna bibliografija; up. Milica Kisić – Bran­ka Bulatović, Srpska štampa 1768–1995: istorijsko-bibliografski pregled, Medija centar (Biblioteka „Press dokumenti“, 1), Beograd 1996. I drugi poz­nati bibliografi radili su na ovim poslovima; v. npr. Milana Bikicki – Ana Kaćanski, Bibliografija novosadske štampe 1824–1918, Biblioteka Matice srpske (Bibliografije Vojvodine), Novi Sad 1977.

10    Godine 1948. otvorena je Katedra za istoriju muzike i muzički folklor na Mu­zičkoj akademiji u Beogradu (današnji Odsek za muzikologiju i etno­muzi­kologiju Fakulteta muzičke umetnosti). Iste godine formiran je i Muzi­kološki institut Srpske akademije nauka. Pre Drugog svetskog rata u Srbiji nije bilo institucionalnog rada na području nauke o muzici, iako je između 1922. i 1939. god. naš prvi doktor muzikologije, Miloje Milojević, predavao istoriju i teoriju muzike na Filozofskom fakultetu Beogradskog univerzi­teta. Milojević, naime, nije imao samostalne muzikološke katedre, već je njegova disciplina izučavana kao pomoćni predmet, u trajanju od četiri se­mestra, i to na studijskim grupama za Opštu istoriju i Uporednu književnost i teoriju književnosti. Svoju akademsku karijeru na Filozofskom fakultetu Milojević je započeo kao član Seminara za klasičnu arheologiju i istoriju umetnosti Vladimira R. Petkovića, produžio u Seminaru za uporednu knji­ževnost i teoriju književnosti Bogdana Popovića, a kada se ovaj povukao u penziju, završio u Srpskom seminaru Pavla Popovića; up. Đorđe Živanović, Napomene o jednoj spomenici: Dvadeset pet godina od izlaska spomenice „Sto godina Filozofskog fakulteta“, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor, Beograd 1989, knj. 53–54, sv. 1–4 (1987–1988), str. 230–234; Isti, Mi­loje Milojević – profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu, Zbornik Mati­ce srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 1990, br. 6–7, str. 325–348. Videti takođe: Sto godina Filozofskog fakulteta, Narodna knjiga, Beograd 1963, str. 95, 266. i 838.

11    Up. Stana Đurić-Klajn, Razvoj muzičke umetnosti u Srbiji“, [u:] Josip Andreis – Dragotin Cvetko – Stana Đurić-Klajn, Historijski razvoj muzičke kulture u Jugo­slaviji, Školska knjiga, Zagreb 1962, str. 529–709. Ista koncepcija zadržana je u drugom i trećem (engleskom) izdanju ovoga dela; up. Ista, Istorijski razvoj muzičke kulture u Srbiji, Pro musica (Edicija „Pro musica“, 1), Beograd 1971; Ista, A Survey of Serbian Music through the Ages (translated by Nada Ćurčija-Pro­danović), Association of Composers of Serbia, Belgrade 1972.

12    To se odnosi na sledeća dela: Stana Đurić-Klajn, Uvod u istoriju jugosloven­ske muzike, [Beograd] 1959; Isto, drugo, dopunjeno izdanje, Umetnička akademija, Beograd 1963. Videti i: Sonja Marinković, Istorija srpske muzike (za srednje muzičke škole), Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 2000. Izuzetak predstavlja knjiga Roksande Pejović, Srpska muzika 19. veka: izvođaštvo – članci i kritike – muzička pedagogija, Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 2001. Ali ova knjiga nije upravljena na srpsku muziku u celini, već je ogra­ničena na XIX stoleće, i to na određene vidove muzičke kulture toga veka.

13      Najpotpuniji uvid u bibliografiju Stane Đurić-Klajn dugujemo monografiji Roksande Pejović, Muzikolog Stana Đurić-Klajn: istoriografska, esejistič­ka i kritičarska delatnost, Srpska akademija nauka i umetnosti [do kraja našeg rada: SANU] (Posebna izdanja, knj. DCXXVII, Odeljenje likovne i mu­zič­ke umetnosti, knj. 9) – Muzikološki institut SANU – Udruženje kompo­zitora Srbije, Beograd 1994, str. 173–201. Videti, u pogledu (ne)potpunosti bibliografije, ograđujuću napomenu prof. Pejović na str. VII–VIII.

14      Up. Stana Ribnikar [Stana Đurić-Klajn], Dr. Vojislav Vučković: Materialistička fi­lo­zofija umetnosti (Izdanje knjižare Napredak, Beograd 1935), Zvuk, Beograd, jun 1935, god. III, br. 6, str. 243–244. (ponovo u: Vojislav Vučković, umetnik i bo­rac: lik – sećanja – svedočanstva, redaktor Vlastimir Peričić, Nolit, Beo­grad 1968, str. 255–256).

15    Ista, Deset godina Muzičkog Glasnika“: „Muzički Glasniki jugoslovenski muzički časopisi, Muzički glasnik, Beograd, januar – februar 1940, god. X, br. 1, str. 7–17; u izmenjenom obliku, a pod naslovom „Istoriski pregled jugoslovenskih muzičkih časopisa“, objavljeno u autorkinoj knjizi Muzika i muzičari, izbor članaka i studija, Prosveta, Beograd 1956, str. 79–93.

16    Ista, „Predgovor“ [za:] Petar Konjović, Knjiga o muzici, srpskoj i slavenskoj (s predgovorom i u redakciji Stane Đurić-Klajn), Matica srpska, Novi Sad 1947, str. 3–12. (Ponovo u autorkinoj knjizi Akordi prošlosti, Prosveta, Beograd 1981, str. 157–164.) Petar Konjović – Povodom osamdesetogodišnjice rođenja, Po­zo­rišni život, Beograd, septembar 1963, god. VII, br. 22, str. 25–26. (Ponovo u autorkinoj knjizi Akordi prošlosti, str. 261–266.) Uloga Petra Konjovića u našoj kulturi, Pro musica, Beograd 1968, br. 37, str. 12–13. (Ponovo u autor­kinoj knjizi Akordi prošlosti, str. 266–270.) Petar Konjović – osnivač Muzikološkog instituta i muzički pisac, Zvuk, Sarajevo 1970, br. 108, str. 341–343. (Objavljeno još dva puta: Spomenica posvećena preminulom akademiku Petru Konjoviću, SANU /Posebna izdanja, knj. CDXLVII, Spomenica, knj. 53/, Beograd 1971, str. 37–39; S. Đurić-Klajn, Akordi prošlosti, str. 270–273.) „Esejistički rad Vojislava Vučkovića“, [predgovor za:] Vojislav Vučković, Izbor eseja, Srpska akademija nauka (Posebna izdanja, knj. CCXXXIII, Muzikološki institut, knj. 7) – Izda­vačko preduzeće „Naučna knjiga“, Beograd 1955, str. 1–10. (Drugi put štampano u kolektivnoj zbirci Vojislav Vučković, umetnik i borac: lik – sećanja – svedočanstva, redaktor Vlastimir Peričić, Nolit, Beograd 1968, str. 371–379. Treći put u autorkinoj knjizi Akordi prošlosti, str. 169–179.) Muzičke teme Isidore Sekulić, Zbornik istorije književnosti SANU, Beograd 1986, knj. 11, str. 23–35; ponovo u autorkinoj knjizi Muzički zapisi, Kulturno-prosvetna za­jednica Srbije – Muzikološki institut SANU – „Vuk Karadžić“ (Biblioteka „Kultura i društvo“), Beograd 1986, str. 77–93.

17    Petar Konjović, Knjiga o muzici, srpskoj i slavenskoj (s predgovorom i u re­dak­ciji Stane Đurić-Klajn), Matica srpska, Novi Sad 1947; Vojislav Vučković, Izbor eseja, urednik Stana Đurić-Klajn, Srpska akademija nauka (Posebna izda­nja, knj. CCXXXIII, Muzikološki institut, knj. 7) – Izdavačko preduzeće „Naučna knjiga“, Beograd 1955.

18    S. Đ. K. [Stana Đurić-Klajn], „Dragutinović, Branko, Muzička enciklopedija, knj. 1, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb MCMLVIII, str. 383; Vinaver, Stanislav, Isto, knj. 2, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb MCMLXIII, str. 766; Ko­njović, Petar, Isto, str. 47; Muzička kritika u Jugoslaviji. Srbija, Isto, str. 245–246; Muzički glasnik, Isto, str. 274; Muzički časopisi u Jugoslaviji. Srbija, Isto, str. 255. (Sve su ove jedinice ponovljene u drugom, dopunjenom izdanju Muzičke enciklopedije, Zagreb 1971–1977.) S. Đ. K. [Stana Đurić-Klajn], „Konjović Pe­tar“, Enciklopedija Jugoslavije, knj. 5, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb MCMLXII, str. 305; Milojević Miloje, Enciklopedija Jugoslavije, knj. 6, Jugoslavenski leksi­ko­grafski zavod, Zagreb MCMLXV, str. 115.

19      Eseji o umetnosti, za štampu pripremili: Jovan Ćirilov (Dramska umet­nost), Stana Đurić-Klajn (Muzička umetnost) i Lazar Trifunović (Likovna umetnost), Matica srpska – Srpska književna zadruga (Biblioteka „Srpska književnost u sto knjiga“, knj. 91), Novi Sad – Beograd 1966, str. 175–327. Za ovo izdanje Stana Đurić-Klajn sastavila je i obiman predgovor „Muzička esejistika i publicistika u Srba“, str. 175–201, a ta je uvodna studija pre­štampana u autorkinoj već citiranoj zbirci muzikoloških studija i članaka Akordi prošlosti, str. 189–209. Inače, u drugom izdanju kolekcije „Srpska književnost u sto knjiga“ (1969–1972), tom Eseji o umetnosti nije ponovljen.

20    Videti: Stana Đurić-Klajn, „Muzička esejistika i publicistika u Srba“, [predgovor za:] Eseji o umetnosti.... str. 199; isto u: Akordi prošlosti... str. 208.

21      Up. Urednik [Gojko Tešić], „Hronika naučnog skupa“, Književno delo Sta­nis­lava Vinavera: teorija – esej, kritika i polemike – poezija – versi­fika­cija – proza – jezik i stil – prevodilaštvo – komparativne teme – razno, zbornik radova, Institut za književnost i umetnost (Posebna izdanja, knj. XI) – „Braničevo“, Beograd – Požarevac 1990, str. 484.

22      Up. Stana Đurić-Klajn, Razvoj muzičke umetnosti u Srbiji“, [u:] Josip Andreis – Dragotin Cvetko – S. Đurić-Klajn, Historijski razvoj muzičke kulture u Jugoslaviji, Školska knjiga, Zagreb 1962, str. 661; Ista, Petar Konjović – povodom osam­de­setogodišnjice rođenja, Akordi prošlosti, Prosveta, Beograd 1981, str. 264; Ista, Post mortem, Isto, str. 273.

23      Up. Stana Đurić-Klajn, Glasbena esejistika in muzikologija pri Srbih, Muzikološki zbornik, Ljubljana 1966, zvezek II, str. 96. Ovde Stana Đurić-Klajn govori o Konjoviću kao piscu koji se u svojoj knjizi o Milojeviću „u znatnoj meri služi naučnim metodama“. Drugo je, naravno, pitanje: može li se o umetničkoj istoriografiji uopšte govoriti kao naučnoj disciplini sensu stricto? O tom problemu, i to s obzirom na metodološka pitanja nauke o književnosti, pisao je u svojoj veoma uticajnoj knjizi nedavno preminuli akademik Svetozar Pet­rović; up. Sv. Petrović, Priroda kritike, Samizdat B92 (Edicija „Reč“), Beograd 2003.[2]

24    Up. Stana Đurić-Klajn, „Esejistički rad Vojislava Vučkovića“, [predgovor za:] Vojislav Vučković, Izbor eseja, Srpska akademija nauka (Posebna izdanja, knj. CCXXXIII, Muzikološki institut, knj. 7), Beograd 1955, str. 9. Ni posle dvadeset šest godina, pripremajući zbirku svojih ogleda i studija, autorka nije smatrala da ova tvrdnja potrebuje reviziju; up. S. Đurić-Klajn, Akordi proš­losti... str. 179. O ovim muzikološki neubedljivim ocenama pisala je u najno­vije vreme Sonja Marinković, Vojislav Vučković i novi realizam, Novi Zvuk, Beograd 1993, br. 2, str. 26–29; v. i englesko izdanje ovoga članka: S. Marin­ković, Vojislav Vučković and new realism, New Sound, Belgrade 1993, No. 2, pp. 23–32.

25    Bibliografija Roksande Pejović saopštena je u njenoj nedavno publikovanoj knjizi: Pisana reč o muzici u Srbiji: knjige i članci (1945–2003), Fakultet muzičke umetnosti – „Signature“, Beograd 2005, str. 298–303. Videti i tekst Katarine Tomašević o naučnom radu R. Pejović, Nav. delo, str. 84–94.

26    Urađena pod rukovodstvom prof. Stane Đurić-Klajn, a odbranjena 1965. godine na Katedri za istoriju muzike i muzički folklor beogradske Muzičke aka­de­mije, teza nije publikovana i nije nam bila dostupna.

27    Muzikološka delatnost Stane Đurić-Klajn (Povodom 60-godišnjice rođenja), Zvuk, Sarajevo 1968, br. 85–86, str. 188–193; Muzikološka delatnost Stane Đurić-Klajn: povodom šezdesetogodišnjice života, Pro musica, Beograd 1968, br. 31, str. 42; In memoriam Stana Đurić-Klajn, Zvuk, Sarajevo 1986, br. 1, str. 7–8; Miloje Milojević kao muzički pisac i kritičar, Zvuk, Sarajevo 1972, br. 124–125, str. 142–145; Tradicije 19. veka u napisima Miloja Milojevića“, Miloje Milojević – kompozitor i muzikolog, radovi s naučnog skupa održanog povodom stogodišnjice umetnikovog rodjenja, Udruženje kompozitora Srbije, Beograd 1986, str. 271–286; Sećanje na Branka Dragutinovića (1903–1971), Zvuk, Sarajevo 1972, br. 124–125, str. 142–145; Prve muzičke kritike Stanislava Vinavera, Zvuk, Sarajevo, zima 1973, br. 4, str. 436–440; Antun Dobronić i njegovi napisi publikovani u Beogradu, Međimurje, Čakovec, studeni 1988, br. 13/14, str. 165–171;Kosta Manojlović kao esejista i kritičar, U spomen Koste P. Manojlovića, kompozitora i etnomuzikologa, zbornik radova, Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1990, str. 101–142; „Stevan Hristić: napisi o muzici“, Život i delo Stevana Hristića, zbornik radova s naučnog skupa održanog 19. i 20. novembra 1985, povodom 100-godišnjice kompozitorovog rođenja, SANU (Naučni skupovi, knj. LV, Odeljenje likovne i muzičke umetnosti, knj. 3), Beograd 1991, str. 109–118; Napisi Stevana Mok­ranj­ca i njihov značaj u istoriji srpske muzike, Razvitak, Zaječar 1992, god. XXXII, br. 3–4 (188–189), str. 31–35.

28    R. Pejović, Muzikolog Stana Đurić-Klajn: istoriografska, esejistička i kritičarska delatnost... (Potpune podatke o ovoj knjizi videti u nap. br. 13.)

29    „Gudalo“, još jedan od preteča časopisa „Pro musica, Pro musica, Beograd 1979, br. 100, str. 5; „Savremeni akordi“, Pro musica, Beograd, decembar 1984, br. 124, str. 29–30; Savremeni akordi, Zvuk, Sarajevo 1985, br. 1, str. 107–108; Četiri jugoslovenska „Zvuka“, Novi Zvuk, Beograd 1993, br. 1, str. 29–53. (na engleskom: Four editions of the Yugoslav magazine Zvuk /Sound/, New Sound, Belgrade 1993, No. 1, pp. 29–52). Kao što je poznato, časopis „Savremeni akor­di“ izlazio je posle Drugog svetskog rata, i kao takav nije u vezi s našom temom. Mi smo ipak naveli ovaj podatak iz naučnog rada R. Pejović da bi se stekla celovitija slika o njenom interesovanju za različite periode u isto­riji srpske muzikografije.

30    „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. veka“, Folklor i njegova umetnička transpozicija, referati s naučnog skupa održanog 29–31. X 1987, Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1987, str. 159–168; Šta se u beogradskoj sredini smatralo muzički savremenim, modernim i avangardnim u periodu između dva svetska rata, Međimurje, Čakovec, studeni 1988, br. 13/14, str. 172–184; „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku“, Aspekti inter­pretacije, referati s naučnog skupa održanog 22. i 23. IV 1988, Udruženje kompozitora Srbije – Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1988, str. 15–48; „Muzika u periodici XIX veka“, Teodor Pavlović i njegovo doba, zbornik radova s naučnog skupa održanog u Matici srpskoj 22. i 23. maja 1986. godine povodom 150-godišnjice pojave Serbskog narodnog lista, Matica srpska (Odeljenje za društvene nauke), Novi Sad 1989, str. 209–215; Srpska muzička misao do osamdesetih godina 19. veka, Zbornik Matice srpske za scenske umet­nosti i muziku, Novi Sad 1991, br. 8–9, str. 51–80; Tekstovi o srpskoj crkvenoj muzici u srpskoj publicistici (1839–1914), Novi Zvuk, Beograd 2000, br. 16, str. 42–53. (na engleskom: New Sound, Belgrade 2000, No. 16, pp. 41–52).

31    Kornelije Stanković u očima svojih savremenika, Narodno stvaralaštvo, Beograd, januar – april 1965, sv. 13–14, str. 1078–1085; Petar Ilič Čajkovski i njegova dela izvedena u Beogradu, Zvuk, Sarajevo 1967, br. 71, str. 20–26; Neka mišljenja starih kritičara o Mokranjcu, Razvitak, Zaječar 1968, god. VIII, br. 3–4, str. 74–77. (ponovo objavljeno u: Mokranjčevi dani 1967, zbornik radova sa sastanaka etnologa, folklorista i muzikologa, Negotin 1969, str. 48–57; skraćena verzija, pod naslovom „Mišljenja kritičara – savremenika o Mokranj­cu“, štampana je u časopisu Pro musica, Beograd 1968, br. 34, str. 8–9); „The works of Leoš Janáček in the light of Czech music performed in Belgrade between the two wars, Colloquim Leoš Janáček et musica europea, Brno 1968. (Colloquia on the History and Theory of Music at the International Musical Festival in Brno, Volume 3), arranged and edited by Rudolf Pečman, International Musical Festival, Brno 1970, pp. 277–286; Hrvatski muzički umetnici i kompozitori u Beogradu između dva rata, Arti musices, Zagreb 1972, br. 3, str. 119–144; Odakova opera „Dorica pleše“ i njen odjek u Beogradu, Teatron, Beograd 1995, god. XIX, br. 92, str. 88–92; Vrednovanje dostignuća Josifa Marinkovića i Stevana Mokranjca u istoriji srpske muzike, Mokranjac, Negotin, septembar 2001, br. 3, str. 21–25; Josif Marinković (1851–1931): kritičarski i muzikološki pogledi, Novi Zvuk, Beograd 2001, br. 18, str. 29–36. (na engleskom: New Sound, Belgrade 2001, No. 18, pp. 27–34); Dela Mihovila Logara u njima savremenom kontekstu srpske muzike, Novi Zvuk, Beograd 2002, br. 20, str. 50–59. (na engleskom: New Sound, Belgrade 2002, No. 20, pp. 48–56); „Najstarija generacija violinista i violončelista u beogradskom muzičkom životu između dva rata“, Muzika kroz misao, Četvrti godišnji skup nastavnika i saradnika Katedre za muzikologiju i etnomuzikologiju Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu, Beograd, 21–22. jun 2002, zbornik radova, Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 2002, str. 11–22; Kamerno muziciranje i njegovi zastupnici, Novi Zvuk, Beograd 2003, br. 21, str. 95–109. (na engleskom: New Sound, Belgrade 2003, No. 21, pp. 95–108); „Pedeset godina Beogradske filharmonije“, Beogradska filharmonija 1923–1973, Beogradska filharmonija, Beograd 1977, str. 29–72; Opera i Balet Na­rodnog pozorišta u Beogradu (1882–1941), [Fakultet muzičke umetnosti], Beograd 1996; Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, Univerzitet umetnosti, Beograd 1991; Koncertni život u Beogradu (1919–1941), Fakultet muzičke umetnosti – „Signature“, Beograd 2004. itd.

32      Sarađivala je na Muzičkoj enciklopediji i Leksikonu jugoslavenske muzike Jugo­sla­venskog leksikografskog zavoda u Zagrebu, Prosvetinoj „Maloj enciklopediji“, na vodećim engleskim i nemačkim muzičkim enciklopedijama (The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Die Musik in Geschichte und Gegenwart) i dr. Dr Roksanda Pejović je radila i na dopunjavanju bibliografije srpske lite­ra­ture o muzici. Njenu studiju „Kosta Manojlović kao esejista i kritičar (up. U spo­men Koste P. Manojlovića, kompozitora i etnomuzikologa, zbornik radova, Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1990, str. 101–137), prati, na str. 138–142, biblio­grafski appendix pod naslovom: „Članci koji nedostaju Bibliografiji rasprava i članaka, Muzika 13, Zagreb 1984“. R. Pejović je na str. 103. i 138. nagovestila da će priložiti i popis radova Koste Manojlovića između 1945. i 1949. go­dine, ali toga popisa u ovome prilogu nema.

33      Kritike, članci i posebne publikacije u srpskoj muzičkoj prošlosti (1825–1918), Fa­kul­tet muzičke umetnosti, Beograd 1994; Muzička kritika i esejistika u Beo­gradu (1919–1941), Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1999.

34    Videti: Aleksandar Vasić, „Operske kritike Miloja Milojevića u Srpskom književnom glasniku“, Srpska muzička scena, zbornik radova s naučnog skupa održanog od 15. do 18. decembra 1993. godine povodom 125. godišnjice Na­rod­nog pozorišta (priredile Ana Matović, Melita Milin, Nadežda Mosusova i Katarina Tomašević), Muzikološki institut SANU, Beograd 1995, str. 233–234.

35      Slobodan Turlakov, Mocart u Beogradu do 1941, Teatron, Beograd 1993, god. XVII, br. 78/79/80, str. 5–92; Verdi u Beogradu do 1941, Muzej pozorišne umet­nosti Srbije, Beograd 1994; Sa Čajkovskim (u Beogradu do 1941), Muzej po­zorišne umetnosti Srbije, Beograd 1997; Knjiga o Betovenu sa nama do 1941. Quasi una fantasia, Muzej pozorišne umetnosti Srbije – Zavod za proučavanje kulturnog razvitka, Beograd 1998; Pučini i veristi (u Beogradu, do 1941), „Borba“ (Biblioteka „Posebna izdanja“), Beograd 2003; Hrestomatija o Šo­penu (uz njegovo prisustvo među nama do 1941), Autorsko izdanje, Beograd 2003; „Vladika Irinej i Saloma“, Iz muzičke prošlosti Beograda, Autorsko izda­nje, Beograd 2002, str. 83–118. U vreme rada na ovoj studiji dr Turlakovu nije bilo poznato da je pok. Zdenka Petković, anglista i komparatista, još 1976. god. obradila odjeke operske premijere Salome u beogradskoj štampi tride­setih godina prošlog veka. Učinila je to u svojoj magistarskoj tezi Prisustvo Oskara Vajlda na srpskohrvatskom jezičkom području. Teza je sastavljena pod mentorstvom prof. dr Vide E. Marković i odbranjena je na Katedri za anglis­tiku Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Daktilografisani pri­merak ove, za muzikologa korisne rasprave, može se naći u Biblioteci beogradske Katedre za anglistiku: inv. br. 19245, sign. 378; videti peto po­glavlje navedene magistarske radnje, str. 37–42, kao i hronološku biblio­gra­fiju, str. 99–100. Sažetu verziju svoje magistarske rasprave autorka je obja­vila pod naslovom Recepcija dela Oskara Vajlda na srpskohrvatskom jezičkom području (1901–1970), Zbornik Matice srpske za slavistiku, Novi Sad 1990, br. 38, str. 111–137. Štrausova Saloma obrađena je na str. 121–122. i 134. Najnovije delo prof. Turlakova: Istorija Opere i Baleta Narodnog pozo­riš­ta u Beogradu (do 1941), I–II, Izdavači: autor i „Čigoja štampa“, Beograd 2005. Inače, koliko nam je poznato, bibliografija Slobodana Turlakova nigde nije publikovana. Nepotpuni su, zbog zastarelosti, podaci koje donose jugoslo­venska i srpska leksikografija; up. Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža“, Zagreb 1984, str. 480; Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije (selektori i urednici za klasičnu muziku, muzikologiju i muzičku kritiku: Dejan Despić i Aleksandar Vasić), „Bibliofon“, Beograd 1996, str. 595. Začudo, biblio­grafija profesora Turlakova nije predstavljena, čak ni izborom (?), tamo gde bi se s pravom očekivala; v. pomenutu knjigu dr Roksande Pejović, Pisana reč o muzici u Srbiji: knjige i članci (1945–2003), Fakultet muzičke umetnosti – „Signature“, Beograd 2005, str. 207. i dalje: „Bibliografija muzičkih, etno­muzikoloških i etnokoreoloških knjiga i članaka čiji su autori stupili u muzički život posle 1945. godine (izbor)“.

36      Petar Konjović, Miloje Milojević, kompozitor i muzički pisac, Srpska aka­demija nauka (Posebna izdanja, CCXX, Odeljenje likovne i muzičke umetnosti, knj. 1), Beograd 1954.

37    Nikola Hercigonja, „Muzikološki opus Dr Vojislava Vučkovića. Fragmenti ese­ja“, Vojislav Vučković, umetnik i borac: lik – sećanja – svedočanstva (re­daktor Vlastimir Peričić), Nolit, Beograd 1968, str. 129–161. (Preštampano u autorovoj zbirci Napisi o muzici, Umetnička akademija, Beograd 1972, str. 115–147.)

38    Vojislav Vučković, Umetnost i umetničko delo, eseji i studije o umetnosti i muzici, tekstualnu redakciju izvršio i napisao esej o Vučkoviću kao muzi­kologu Dušan Plavša, Nolit, Beograd 1962; Aktuelnost estetičko-socio­loških teorija Vojislava Vučkovića, Gradina, Niš, maj 1968, god. III, br. 5, str. 36–43; ponovo u autorovoj knjizi Musica humana, eseji i studije, Akademija umetnosti, Novi Sad 1990, str. 29–46.

39      „Stevan Mokranjac i savremena kritika“, Stevan St. Mokranjac (1856–1981), posebno izdanje časopisa „Pro musica, Beograd 1981, str. 41–44; Osvrt na neke napise o Mokranjcu u vojvođanskoj štampi krajem prošlog i početkom ovoga veka, Zvuk, Sarajevo 1981, br. 2, str. 54–61; takođe u: Razvitak, Zaječar 1983, god. XXIII, br. 2, str. 80–86. itd.

40    Disertacija je odbranjena 1981. god. na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu; up. Filozofski fakultet 1838–1998, period 1963–1998, Filo­zof­ski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd 1998, str. 610. Objavljena je u engleskom prevodu: The Tradition and Avant-Garde. The Arts in Serbian Culture between the Two World Wars, East European Monographs, No. CLX, Boulder; Distributed by Columbia University Press, New York 1984.

41      Danica Petrović, „Muzika u Serbskom narodnom listu Teodora Pavlovića“, Teo­dor Pavlović i njegovo doba, zbornik radova s naučnog skupa održanog u Matici srpskoj 22. i 23. maja 1986. godine povodom 150-godišnjice pojave Serbskog narodnog lista, Matica srpska (Odeljenje za društvene nauke), Novi Sad 1989, str. 217–226; Ista, O pevanju i pojanju u „Srbsko-dalmatinskom magazinu“, Zbornik o Srbima u Hrvatskoj, Beograd 1989, br. 1, str. 199–209.

42    Vlastimir Trajković, Miloje Milojević – stota godišnjica od rodjenja kompozitora, Miloje Milojević – kompozitor i muzikolog, radovi s naučnog skupa održanog povo­dom stogodišnjice umetnikovog rodjenja, Udruženje kompozitora Srbije, Beograd 1986, str. 9–38. Videti naročito str. 19–23. gde su u polemičkom maniru suge­ri­sane vrednosti Milojevićevog muzikografskog postupka.

43    Melita Milin, „Napisi o avangardi u beogradskim muzičkim časopisima izme­đu dva svetska rata“, Srpska avangarda u periodici, zbornik radova, Ma­tica srpska – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske knji­ževne periodike, 8), Novi Sad – Beograd 1996, str. 479–492; „Tonovi nari­canja, melanholije i divljine – zenitistička pobuna i muzika, Muzikologija, Beograd 2005, br. 5, str. 131–144.

44    Sonja Marinković, Praška generacija u previranjima ideja socijalne umetnosti, neob­javljena magistarska teza odbranjena 1983. god. na Katedri za istoriju muzike i muzički folklor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu (mentor: prof. Vlastimir Peričić). Delove svoje teze koji obrađuju stavove Vojislava Vučkovića, autorka je iznela pod naslovom Vojislav Vučković i novi realizam, Novi Zvuk, Beograd 1993, br. 2, str. 23–33. (na engleskom: New Sound, Belgrade 1993, No. 2, pp. 23–32).

45    Katarina Tomašević, „Prelamanje tradicionalnih i modernih pogleda na mu­zič­ku umetnost u Letopisu Matice srpske između 1895. i 1914. godine“, Tradicionalno i moderno u srpskim časopisima na početku veka (1895–1914), zbornik radova, Matica srpska (Odeljenje za književnost i jezik) – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne periodike, 6), Novi Sad – Beograd 1992, str. 355–363; Ista, Problemi proučavanja srpske mu­zike između dva svetska rata, Muzikologija, Beograd 2001, br. 1, str. 25–47.

46    Tijana Popović, Tekstovi o muzici Petra Bingulca kao fakt i kao umetnički doživljaj, Zvuk, Zagreb 1989, br. 1, str. 19–31.

47    Jelena Gligorijević, Napisi u časopisu „Karadžić“ u vezi s narodnom i crkve­nom muzikom, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 1993, br. 12–13, str. 101–114.

48      Aleksandar Vasić, Literatura o muzici u „Srpskom književnom glasniku“ 1901–1941, 274 str. Neobjavljena magistarska teza odbranjena 19. maja 2004. g. na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakul­te­ta Univerziteta u Beogradu (mentor: prof. dr Danica Petrović); Duhovna mu­zika u napisima Miloja Milojevića, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 1994, br. 15, str. 155–164; „Operske kritike Miloja Milojevića u Srpskom književnom glasniku“, Srpska muzička scena, zbornik radova (priredile Ana Matović, Melita Milin, Nadežda Mosusova i Katarina Tomašević), Muzikološki institut SANU, Beograd 1995, str. 224–238; „Vojislav Vučković u Srpskom književnom glasniku“, Sto godina Srp­skog književnog glasnika. Aksiološki aspekt tradicije u srpskoj književnoj periodici, zbornik radova, Matica srpska (Odeljenje za književnost i jezik) – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne pe­rio­dike, 14), Novi Sad – Beograd 2003, str. 213–224; Srpska pijanistkinja Jovan­ka Stojković, Temišvarski zbornik [Matice srpske], Novi Sad 2002, br. 3, str. 51–62. (videti naročito str. 56–58, gde je izložena analiza jedne značajne kritike Jovana Jovanovića Zmaja o Jovanki Stojković); Muzikografija Srpskog književnog glasnika i ideologija jugoslovenstva, Muzikologija, Beograd 2004, br. 4, str. 39–59; Muzički kritičar Gustav Mihel, Isto, str. 167–195; Polo­žaj avangarde u srpskoj muzičkoj kritici i esejistici prve polovine XX veka – Srpski književni glasnik, Muzikologija, Beograd 2005, br. 5, str. 289–306; Recepcija evropske muzike u muzičkoj kritici Srpskog književnog glasnika (1901–1941), Naučni sastanak slavista u Vukove dane, Beograd 2005, knj. 34/2, str. 213–224; Srpski književni glasnik i nacionalna umetnička muzika, Zbor­nik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 2005, br. 32–33, str. 101–116; „Srpski književni glasnik i poljska umetnička muzika“, 110 go­dina polonistike u Srbiji, zbornik radova, Slavističko društvo Srbije, Beo­grad 2006, str. 243–256.

49    Neda Vekić, Napisi o muzici u mostarskoj „Zori“ (1896–1901), Zbornik Mati­ce srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 1995, br. 16–17, str. 203–212; Bogdan Đaković, Napisi o muzici u nedeljniku „Novi Sad“ (1924–1941), Isto, Novi Sad 1996, br. 18–19, str. 207–220; Dragana Stojanović-Novičić, „Bo­židar Joksimović kao muzički pisac i njegov odnos prema Mokranjčevom radu (polemika u vezi sa delom Srpske narodne pesme i igre s melodijama iz Levča), Simpozijum Mokranjčevi dani 1994–1996, zbornik radova, „Mokranj­če­vi dani“, Negotin 1997, str. 129–133; „Muzika u publikacijama opšteg tipa u drugoj polovini 19. veka. (dela Milana Đ. Milićevića i Vladimira Karića)“, Isto, str. 145–150; Napisi o muzici u „Carigradskom glasniku“ (1895–1909), Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad 2000, br. 26–27, str. 81–103; Posmatrati druge, otkriti sebe: muzičke kritike Mihaila Vukdragovića, Novi Zvuk, Beograd 2001, br. 18, str. 37–50.

50      Dragan M. Jeremić, O filozofiji kod Srba (VIII): Počeci marksističke filozofije, Savremenik, Beograd, januar 1968, god. XIV, knj. 27, sv. 1, str. 58–74. (o Vojislavu Vučkoviću up. str. 69–70). Ovaj članak ušao je u sastav Jeremićeve posthumno izdate knjige: O filozofiji kod Srba, Plato (Biblioteka „Na tragu“, 12), Beograd 1997, str. 165–167; Milan Ranković, Istorija srpske estetike, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1998. (Profesor Ranković piše o Vojislavu Vučkoviću, ali i o posleratnim našim muzičkim estetičarima kao što je Dragutin Gostuški.) Sreten Petrović, Između konzervativne teorije i avan­gardnog ukusa. O teorijskim stavovima Vojislava Vučkovića, Treći program, Beo­grad, III (leto) 1980, br. 46, str. 229–247. (Bibliografija Sretena Petrovića saop­štena je dvaput: Anali Filološkog fakulteta, Beograd 1979, knj. XIII: biografije i objavljeni radovi nastavnika i saradnika, str. 307–310; Anali Filološkog fakulteta, Beograd 1986, knj. XVII: objavljeni radovi nastavnika i saradnika, str. 233–236.) Miodrag Šuvaković, Estetika muzike XX veka u Srbiji. Deo I: Uvod u estetiku muzike, Novi Zvuk, Beograd 1999, br. 14, str. 83–99; Deo II: Neimanentna i imanentna estetika muzike, 2000, br. 15, str. 127–142; Deo III: Posebne estetike muzike, 2001, br. 17, str. 86–107.

51      Izdanje Muzeja pozorišne umetnosti SR Srbije, Beograd 1979.

52      Milana Bikicki, „Srpski muzički list“ Isidora Bajića, Zbornik Matice srp­ske za društvene nauke, Novi Sad 1964, knj. 39, str. 166–170; „Gudalo“: prvi srpski muzički list, Bibliotekar, Beograd 1969, god. XX, br. 4, str. 261–267; Stogodišnjica „Gudala“ – prvog srpskog muzičkog časopisa, Gudalo, Ki­kinda 1986, br. 11, str. 12–18; „Gudalo, najstariji muzički časopis u Srbiji“, Banatska periodika XIX i XX veka, zbornik radova, Matica srpska (Odeljenje za književnost i jezik) – Institut za književnost i umetnost (Serija: Istorija srpske književne periodike, 7) – Gradska biblioteka „Žarko Zrenjanin“, Novi Sad – Beograd – Zrenjanin 1995, str. 113–119; Napisi o muzici, pozorištu i književnosti u „Jedinstvu“ Petra Konjovića, Zbornik Matice srpske za društvene nauke, Novi Sad 1983, knj. 75, str. 159–167. (preštampano u autorkinoj knjizi Prilozi za istoriju srpske periodike, Biblioteka Matice srpske /Edicija „Tragovi“, knj. 3/, Novi Sad 1993, str. 66–72); „Kornelije Stan­ković u vojvođanskoj štampi“, Kornelije Stanković i njegovo doba, zbor­nik radova s naučnog skupa održanog od 27. do 29. oktobra 1981, povodom obe­ležavanja 150-godišnjice kompozitorovog rođenja, SANU (Naučni skupovi, knj. XXIV, Odeljenje likovne i muzičke umetnosti, knj. 1) – Muzikološki insti­tut SANU, Beograd 1985, str. 205–225. (preštampano u autorkinoj već citiranoj knjizi izabranih studija i članaka Prilozi za istoriju srpske periodike... str. 86–101).

53      Veroslava Petrović, „Ruski operski pevači i beogradska muzička kritika i publika“, Ruska emigracija u srpskoj kulturi XX veka, zbornik radova, tom II, Filološki fakultet (Katedra za slavistiku i Centar za naučni rad), Beograd 1994, str. 171–178; Ista, Vajldova i Štrausova „Saloma“ na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu, Teatron, Beograd, leto 1997, god. XXII, br. 99, str. 30–35. (Ni Veroslava Petrović ne pominje mr Zdenku Petković kao svoju pret­hod­nicu na istoj temi.)

54    Dubravka Franković, Gostovanja hrvatskih muzičkih umjetnika u Beogradu u kri­tič­kom fokusu Miloja Milojevića, Miloje Milojević – kompozitor i muzikolog, radovi s naučnog skupa održanog povodom stogodišnjice umetnikovog rodjenja, Udruženje kompozitora Srbije, Beograd 1986, str. 255–270; Ista, Petar Konjović – muzički kritičar Hrvatske njive 1918. godine“, Život i delo Petra Konjovića, zbornik radova s naučnog skupa održanog od 25. do 27. oktobra 1983, povodom 100-go­dišnjice kompozitorovog rođenja, SANU (Naučni skupovi, knj. XLIII, Odelje­nje likovne i muzičke umetnosti, knj. 2) – Muzikološki institut SANU, Beo­grad 1989, str. 139–152.

55      Nedostatak istorijske bibliografije, u vezi s periodikom, posebno otežava rad na uporednoj nauci o književnosti (videti npr. Petar Bunjak, Pregled poljsko-srpskih književnih veza /do II svetskog rata/, Slavističko društvo Srbije /Slavistička biblioteka, knj. IV/, Beograd 1999, str. 129). Recepcija evropske književnosti kod Srba se velikim delom odigravala u listovima i časopisima, i zato bi izrada jednog opsežnog bibliografskog manuala bila više nego poželjna.

56      Zagrebačka bibliografija izlazila je od 1956. do 1986. godine, najpre pod naslovom Bibliografija rasprava, članaka i književnih radova, a od 1965. g. i osmog toma pod naslovom Bibliografija rasprava i članaka. Obuhvaćene su sledeće obla­sti: nauka o književnosti (književnost uopšte), teorija književnosti, upo­redna književnost, istorija jugoslovenskih književnosti, istorija stranih knji­ževnosti, književne periodične publikacije, istorija narodne književ­nosti, književna društva, jugoslovenska poezija, inostrana poezija, istorija (istorija uopšte, pomoćne istorijske nauke, arheologija, dokumentacija, gra­đa), istorija jugoslovenskih naroda, likovne umetnosti i muzika. Pred raspad SFRJ očekivao se izlazak petnaeste knjige koja je trebalo da obradi teatro­logiju, ali se, nažalost, ta knjiga nije pojavila.

57      Narodna skupština Republike Srbije usvojila je ovaj zakon 8. decembra proš­le godine; up. Službeni glasnik Republike Srbije, Beograd, 12. decembar 2005, god. LXI, br. 110, str. 26–27.

58      Koliko nam je poznato, jedini izuzetak predstavlja magistarska teza Alek­sand­re N. Keserović, Izvori estetičkog gledišta Pavla Stefanovića i njegova metodolo­gija analize muzičkog dela. Teza je urađena pod rukovodstvom prof. dr Milana Damnjanovića i odbranjena je 1993. godine. S obzirom na temu naše rasprave, magistarski rad koleginice Keserović predstavlja samo delimičan izuzetak, jer ona Stefanovića kao muzičkog pisca sagledava u oba njegova stvaralačka perioda: prvom, od 1934. do 1941. godine, i drugom, od 1948. do 1985. g.

59      Rad je odbranjen 2002. godine, a mentor je bila prof. dr Danica Petrović. Širi rezime svoga diplomskog rada M. Kokanović je objavila pod naslovom O muzici u časopisu „Bosanska vila“, u Zborniku Matice srpske za scenske umet­nosti i muziku, Novi Sad 2004, br. 30–31, str. 103–116. Nedavno je izašao još jedan prilog M. Kokanović posvećen domaćoj muzičkoliterarnoj istoriji: Napisi o muzici u krfskom „Zabavniku“, Sveske Matice srpske, Novi Sad 2006, br. 45 (Serija umetnosti, sv. 10), str. 67–74.

 

Aleksandar Vasić

SERBIAN MUSICAL CRITICISM AND ESSAY WRITING
DURING THE XIXTH AND THE FIRST HALF OF THE XXTH CENTURY AS A SUBJECT OF MUSICOLOGY RESEARCH
(Summary)

The beginning of 2006 marked two decades since the death of Stana Djurić-Klajn, the first historian of Serbian musical literature. This is the exterior motive for presenting a summary of the state and results of up-to-date musicology research into Serbian musical criticism and essay writings during the XIXth and the first half of the XXth century, alongside the many works dedicated to this branch of national musical history, recently published. In this way the reader is given a detailed background of these studies – mainly the authors' names, books, studies, articles, as well as the problems of this branch of Serbian musicology.

The first research is associated with the early years of the XXth century, that is, to the work of bibliography. The pioneer of Serbian ethnomusicology, Vladimir R. Djordjević, composed An Essay of the Serbian Musical Bibliography until 1914, noting selected XIXth century examples of Serbian literature on music. Bibliographic research was continued by various institutions and experts during the second half of the XXth century: in Zagreb (today Republic of Croatia); the Yugoslav Institute for Lexicography, Novi Sad (Matica srpska); and Belgrade (Institute for Literature and Art, Slobodan Turlakov, Ljubica Djordjević, Staniša Vojinović etc). In spite of the efforts of these institutions and individuals, a complete analytic bibliography of music in Serbian print of the last two centuries has unfortunately still not been made.

The most important contributions to historical research, interpretation and validation of Serbian musical criticism and essay writings were given by Stana Djurić-Klajn, Dr Roksanda Pejović and Dr Slobodan Turlakov.

Professor Stana Djurić-Klajn was the first Serbian musicologist to work in this field of Serbian music history. She wrote a significant number of studies and articles dedicated to Serbian musical writers and published their selected readings. Prof. Klajn is the author and editor of the first and only anthology of Serbian musical essay writings. Her student Roksanda Pejović published two books (along with numerous other factually abundant contributions), where she synthetically presented the history of Serbian criticism and essay writings from 1825 to 1941. Slobodan Turlakov, an expert in Serbian criticism between the World Wars, meritorious researcher and original interpreter, especially examined the reception of music of great European composers (W. A. Mozart, L. v. Beethoven, F. Chopin, G. Verdi, G. Puccini etc) by Serbian musical critics.

Serbian musical criticism and essay writings were also the focus of attention of many other writers. The work quotes comments and additions of other musicologists, but also historians of theatre, literature and art, philosophers, aestheticians, sociologists, all members of different generations, who worked or still work on the history of the Serbian musical criticism and essay writings.

The closing section of the text suggests directions for future research. Firstly, it is necessary to begin integral bibliographical research of texts about music published in our press during the cited period. That is a project of capital significance for national science and culture; realization needs adequate funding, the involvement of many academic experts, and time. Work on bibliography will also enable the collection and publication of sources: books and articles by Serbian music writers who worked before 1945. A separate problem is education of scholars. To study musical literature, a musicologist needs to be knowledgeable about the history of Serbian literature, aesthetic theory, and theatre, national social, political and cultural history, and methodology of literary study. That is why facilities for postgraduate and doctorial studies in musicology are necessary at the Faculties of Philology and Philosophy.

 

UDC 78.072(497.11)''18/19''

 



*     Po prirodi stvari, rad preglednog karaktera nužno mora sadržati obiman dokumentacioni materijal. Zbog obimnosti toga materijala napomene i komen­tari su dati kao zasebna celina, posle glavnog teksta.