REČ UREDNIKA

Povodom nekoliko značajnih jubileja

 

Šesti po redu broj časopisa Muzikologija nastajao je tokom go­di­ne koja je u svetu muzike proticala u znaku nekoliko značajnih jubileja.

Najgušće je, nesumnjivo, isprepletena mreža svečanosti koji­ma se širom planete obeležava 250.godišnjica rođenja Volfganga Amadeusa Mocarta. Zahvaljujući postojanim tekovinama „industri­je“ građene na njegovom imenu, Mocart se održao u samom vrhu paž­nje svetske muzičke javnosti.

U senci proslava koje su na početku trećeg milenijuma potvr­di­le vitalnost recepcije klasicističke tradicije oličene u Mo­car­tovom delu, odvijale su se i manifestacije posvećene Beli Bar­toku i Dmit­riju Šostakoviču, dvojici kompozitora čiji su opusi nastajali u različitim, no podjednako složenim istorijskim, po­litičkim i ide­o­loškim kontekstima. Ako Beli Bartoku, rođenom pre 125 godina, pripada jedna od najistaknutijih pozicija u stil­ski polivalentim, „modernističkim“ tokovima muzičke istorije prve polovine XX veka, danas mu svakako pripada i mesto „klasi­ka“ koncertnog i scenskog repertoara. Zaključci naučne konfe­ren­cije „Bartokova orbita“ (Bu­dim­pešta, mart 2006), govore, međutim, da vreme punog ispitivanja ši­rine i dometa Bartokovog uticaja tek predstoji.

Slično se može reći i o uvidu u delo Dmitrija Šostakoviča, jednog od najvećih majstora „klasičnih“ oblika u XX veku, kompo­zitora čiji stvaralački i životni put čine svojevrsnu paradigmu o iskušavanju, pokoravanju i stradanju umetničke slobode u to­ta­li­tarnim društvima. Svečani povod – stogodišnjica rođenja Šosta­koviča – doprineo je mnogobrojnim novim interpretacijama i sa­gle­davanjima njegove muzike u svetu, ali je istovremeno izoštrio pažnju novih cenzora da još jedanput potvrde kontinuitet kompo­zitorove „društvene nepodobnosti“: kao surovi cinizam odjeknula je vest da je episkop Kome, jedne od bivših sovjetskih, a danas jed­ne od ruskih federalnih republika, zabranio prikazivanje Šosta­ko­vičeve opere komponovane prema svojevremeno takođe oštro kri­ti­ko­va­noj Puškinovoj kratkoj priči „O popu i njegovom radniku Baldi“.

Budući moderan evropski grad, Beograd se kao prestonica Srbi­je u 2006. godini našao na svetskoj mapi muzičkih centara koji su svoj hommage darivali Mocartu, Šostakoviču i Bartoku, ali i kao centar mnogobrojnih kulturnih manifestacija priređenih u čast nekolicine znamenitih ličnosti nacionalne istorije.

Među njima, posebno istaknuto mesto pripalo je Stevanu Sto­ja­noviću Mokranjcu (1856–1914), kompozitoru i dirigentu, osnivaču muzičkog školstva u Srbiji, melografu i piscu prvih anali­tič­kih studija o srpskom folkloru i crkvenoj muzici. Obeležavanje 150. godišnjice od Mokranjčevog rođenja, kao i stosedamdesetpete od rođenja njegovog proslavljenog prethodnika Kornelija Stan­ko­vi­ća (1831–1865), podstaklo je u domaćim muzikološkim krugovima potrebu za novim istraživanjima, preispitivanjima i vredno­vanji­ma srpske muzike romantičarskog doba. Prvi pravi „ambasadori“ srp­ske muzike u modernoj Evropi, Kornelije i Mokranjac su u koordi­natama sopstvene kulture postavili temelje za buduće kreativne di­jaloge srpske umetničke muzike sa Evropom i svetom. Ispitivanje zona i radijusa Mokranjčevog uticaja na potonju generaciju srpskih kom­po­zitora čija muzika, beležeći simptome evropskog duha vre­me­na prve polovine XX veka pokriva široko stilsko polje ome­đe­no s jed­ne strane varijetetima „tradicionalizama“, a s druge stra­ne – „mo­dernizama“ (sa „avangardom“ kao svojom najisturenijom li­nijom), aktuelizovalo je ne samo uvek provokativno pitanje odnosa između umetničke tradicije i novine, već i ne manje kompleksno pitanje o prirodi žive, vibrantne interakcije umetničkih pojava unu­tar dina­mičnog polja društvene, političke i ideološke realnosti.

U Srbiji, ali i u svetu, godina 2006. protiče i u znaku obele­žavanja 150. godišnjice rođenja Nikole Tesle, naučnika svetskog glasa čija su revolucionarna otkrića označila prekretnicu u razvoju savremene civilizacije i koji kao da ne prestaje da uspo­stav­lja nevidljive spone između udaljenih kontinetata, ljudi i kul­tura. Na dan Teslinog rođendana, 9. jula, na Nijagarinim vodo­pa­dima svečano je otkriven spomenik izvajan njemu u čast. Istog dana, u Narodnom pozorištu u Beogradu priređena je svetska pre­mi­jera multimedijalne opere inspirane Teslinim delom, Ljubi­čas­ta vatra, sa muzikom poznatog američkog minimaliste Džona Gib­sona (po libretu Mirjam Zajdel, u režiji Terija O’Rajlija). Oper­ska ku­ća „Hauard Gilman“ (Muzička akademija u Bruklinu) najavila je ame­ričku premijeru Ljubičaste vatre za oktobar mesec. S obzirom na to da je sredinom sedamdesetih godina kao muzičar nastupao u grupi Filipa Glasa, vrlo je verovatno da Gibson još uvek pamti decenije u kojima je umetnička avangarda samopouzdano računala na to da će biti „nagrađena“ efektom šoka i odbacivanjem. Tokom tra­janja ovogodišnjeg renomiranog Beogradskog teatarskog festivala (BITEF), u čijoj je istoriji Glasova kultna opera Ajnštajn na plaži nagrađena kao delo koje je za nekoliko koraka unapred pome­rilo granice savremenog pozorišnog izraza, potvrđeno je da u atmo­sferi nad globalnom umetničkom scenom postmoderne epohe lebdi duh nostalgije za „dobrom, starom avangardom“.

Da je, međutim, „konkurs“ za inventivne dijaloge i susrete sta­rog i novog, klasičnog i modernog, elitne i masovne muzičke kul­ture trajno otvoren, uverili smo se nedavno, prilikom otvaranja ovogodišnjih Beogradskih muzičkih svečanosti (BEMUS), kada su članovi trupe Morisa Bežara izveli uzbudljiv baletski spektakl Igra za život sa muzikom Volfganga Amadeusa Mocarta i engles­ke grupe Queen. Želeći da baletu dodeli enigmatičan podnaslov, Bežar je tragao za „rečenicom koja nema nikakvo značenje, ali ima lep ritam i koja će, pre svega, dobro poslužiti svrsi“. Tako je posegao za gotovim proizvodom „stare“ avangarde, rečenicom koja je dvadesetih godina prošlog veka važila za lozinku u krugovima nad­realista: „Prezbiterijum nikada nije izgubio svoj šarm, niti bašta svoj sjaj!“ (Gaston Leru, Tajna žute sobe). Nasuprot Beža­ro­voj želji, danas je iz poruke nadrealista moguće iščitati mnogo­stru­ka značenja.

*  *  *

Izbor centralne teme ovog broja časopisa Muzikologija poči­va, takođe, na uverenju o postojanoj privlačnosti i provo­kativ­no­sti teorijskog, estetičkog i istorijskog diskursa o fenomenima tradicije, modernizma, avangarde i postmoderne. Širok dijapazon definicija i određenja ovih pojmova, katkad duboke razlike u nji­hovom korićenju u anglosaksonskoj, germanskoj i literaturi na slo­venskim jezicima, kao i tendencija korišćenja pojedinih pojmova kao stilskih kategorija (što daje za posledicu probleme sa perio­dizacijom!), motivisali su nas da studije okupljene u rubrici Tema broja podstaknu otvaranje svojevrsne međunarodne debate po datim pitanjima. U tom pogledu, naša su očekivanja u potpunosti ispunjena.

Kako već i sami naslovi nekolicine studija sugerišu, na mno­ga „stara“ pitanja dati su odgovori, ali su otvorene i nove dileme. Ma­da se najveći broj priloga odnosi na noviju muziku, u nadah­nu­tom ogledu o tracionalnom i modernom u crkvenoj muzici postav­ljeno je pitanje promene kanona u pojačkoj praksi Istočne crkve u XIII i XIV veku. Osim studioznih tekstova u kojima su fenomeni tra­dicije(a), tracionaliz(a)ma, modernog, Moderne, moderniz(a)ma, avangarde, post-avangarde, trans-avangarde, post-moderne i Post­mo­derne posebno raščlanjeni i problematizovani bilo u teorij­skoj bilo u analitičkoj ravni, veći broj studija donesi siste­ma­tič­ne preglede glavnih razvojnih tokova muzike XX veka u poje­di­nim muzičkim kulturama. Očekujemo da će tekstovi posvećeni srp­skoj, slovenačkoj i rumunskoj muzici XX veka, kao i studije o istak­nutim predstavnicima novije mađarske i grčke muzike ohrab­riti buduća komparativna proučavanja u zemljama regiona.

Iako ovaj broj časopisa nema očigledne reference sa jubi­le­ji­ma koji teku paralelno sa godinom njegovog nastanka i objav­lji­va­nja, nema sumnje da najveći broj tekstova posredno doprinosi sagle­da­va­nju univerzalnih pitanja o poimanju i recepciji tradicije u okru­ženju moderniz(a)ma, avangarde i postmoderne, o odnosu umetnosti, politike i ideologije, o društvenom statusu i zastarevanju avan­gar­de, o nostalgiji kao fenomenu karakterističnom za našu epo­hu... Da su pojedina od spomenutih pitanja podjednako aktuelna i u raspravama istoričara umetnosti, potvrđuje sugestivan tekst o nadrealističkim kolažima i fotokolažima iz pera Milanke To­dić, kojoj ovom prilikom toplo zahvaljujemo za znalačku, dragocenu pomoć u vizuelnom opremanju broja.

Saglasno fizionomiji rubrike Varia, četiri teksta govore o pos­ve različitim problemima. Za izvanredno zanimljivim pri­lo­gom o aspektima recepcije Riharda Vagnera u stvaralaštvu Antonjina Dvoržaka, sledi iscrpna i dokumentovana studija posvećena tuma­če­njima srpske muzičke kritike i esejistike u domaćoj muzi­ko­lo­gi­ji. Od ukupno dva etnomuzikološka rada zastupljena u ovom broju, prvi predstavlja ogled o vremenskoj dimenziji melopoetske struk­ture epskih pesama koje se izvode uz gusle, dok drugi detaljno evi­den­tira komentare koje je na marginama znamenite Bartokove stu­dije Morfologija srpsko-hrvatskih narodnih vokalnih melodija zabeležio Miodrag Vasiljević, osnivač srpske etnomuzikologije i vrsni znalac srpskog folklora.

Osim toga što donose (neminovno parcijalnu) sliku o novijim monografskim publikacijama i naučnim skupovima, tekstovi u rubrici Prikazi posredno ili, čak, sasvim direktno, zadiru u mno­gobrojna aktuelna stručna, metodološka i tematska područja. Štaviše, prikazi knjiga o muzici M. Milojevića, V. Mokranjca, A. Šnitkea, P. Buleza, K. Štokhauzena i DŽ. Kejdža, osvrt na mono­gra­fiju posvećenu muzici u tehnokulturi, kritički pogled na teks­tove obuhvaćene zbornikom Socrealizam u muzici, kao i komentari povodom naučnih skupova „Đerđe Enesku“ i „Bartokova orbita“, for­miraju po sebi tematsku mikrocelinu koja kontrapunktski do­pu­njuje probleme i idejne krugove obuhvaćene centralnom rubri­kom broja.