Hrišćanstvo u Makedoniji

Smatra se da je Hrišćanstvo Bogootkrivena religija i jedna od najrasprostranjeniih religija u svetu koja se pojavila za vreme Rimskog Carstva i čiji osnivač je Bog Isus Hristos. U Makedoniji, hrišćanstvo datira još iz vremena apostola, tačnije iz vremena apostola Pavla, koji je, zajedno sa svojim učenicima najpre u gradu Filipi, rodnom gradu Filipa Makedonskog, a potom i u drugim mestima širom Balkana, osnovao hrišćanske opštine, odakle je i započeto širenje Slova Božijeg-Biblije. Apostol Pavle je mnogo doprineo u širenju hrišćanstva i u formiranju hrišćana s kojim je odigrao prvostepenu i ogromnu ulogu u procesu širenja Jevanđelja i osnivanju Hrišćanskih zajednica na Balkanu.

Da je to tako, otkrivaju i biblijske istine koje ukazuju na činjenicu da je Makedonija biblijska zemlja, a Makedonci biblijski narod, da je organizirana Arhiepiskopija - Justinijana Prima alma mater Ohridske Arhiepiskopije, a današnji sledbenik njihove tradicije, učenja i širenja hrišćanstva je Makedonska pravoslavna crkva.

Kao potvrda za ovo svedoči i citat iz Biblije koji kaže: “Preko noći Pavle imaše priviđenje: stajao je pred njim jedan čovek, Makedonac, koji moleć ga, reče: Dođi u Makedoniju i pomogni nam”!

Iako je Justinijana Prima bila osnovana pre dolaska Slovena u Makedoniju, ona je ipak odigrala važnu ulogu u stvaranju visoke slovenske hrišćanske kulture u Makedoniji, u periodu Svetih braća Ćirila i Metodija, a posebno u vremenu njihovih učenika Svetog Klimenta i Svetog Nauma.

Tako, u okviru te crkvene tradicije, u IX veku se osnovala prva Slovenska crkva u Makedoniji. Rano apostolsku ulogu preuzimaju sveta braća Ćirilo i Metodije koji su pak bili poslati od Vizantijskih vlasti da deluju kao misionari među Slovenima nastanjeni pored reke Bregalnice.

Grandiozno je delo Slovenskih prosvetitelja Ćirila i Metodija, i to podjednako cenjeno i uvažavano kako na Istoku tako i na Zapadu, zato što prihvativši njihovo pismo, Sloveni su ušli u porodicu kulturnih hrišćanskih naroda i postali utemeljivači velikog preokreta evropske kulture i istorije.

Isto tako, od velikog značaja za slovenske pravoslavne crkve i za hrišćanstvo uopšte je i misija njihovih učenika, posebno ona Sveti Klimenta Ohridskog, drugog po redu slovenskog arhijereja. Jer, ukoliko su sveti misioneri Ćirilo i Metodije bili visokoučeni ljudi tako i njihovi pratioci ni u kom skučaju nisu mogli, biti bez šireg poznavanja Hristove nauke i bez poznavanja jevrejskog i slovensko-makedonskog jezika. Uostalom, bilo bi nezamislivo zašto bi, imperator velike Vizantije poslao bilo koje ljude, i utoliko više, ako se ima na umu da je njihov zadatak u Moraviji trebao da ima, pored jevrejskog i političko obeležje.

U drugoj polovini X veka, u Samoilovoj makedonskoj državi, slovenska pravoslavna crkva je prerasla u zajedničku crkvenu organizaciju - Ohridsku arhiepiskopiju, Makedonska crkva dostiže crkveno-politički status koji je imala za vreme Justinijana I, s tom razlikom što nova crkva je slovenska, tj. makedonska. Upravo u vreme Samoilove države (X-XI), makedonski sloveni zajedno sa starosedeocima se grupišu u poseban narod, osnivaju svoju autokefalnu crkvu koja danas nosi ime Makedonska pravoslavna crkva.

Istorija Makedonske pravoslavne crkve je tesno povezana sa istorijom makedonskog hrišćanskog naroda. Oni zajedno opstaju, no i stradaju i bore se protiv asimilacije, denacionalizacije i nepravde prema makedonskom narodu na Balkanu i na drugim prostorima širom sveta. Tako je crkva odigrala prvostepenu ulogu za makedonski narod u teškom periodu ropstva. Zato s pravom se kaže da je ona bila baza za nacionalnu spoznaju i kolevka preporoda Makedonaca u jednom dugom periodu.

Današnja Makedonska pravoslavna crkva, koju je osnovao Sveti Pavle preko dela Sv. Klimenta i njegovih naslednika, imala je dugu i burnu istoriju. Ona ja kanonski osnovana u IX veku a potom u X veku i zakonski ustoličena kao Ohridska arhiepiskopija. Ohridska arhiepiskopija spada u red najstarijih slovenskih crkava. Ona je postojala i pre podele hrišćanstva na Istočno-pravoslavnu i Zapadno-rimokatoličku crkvu 1054 godine. Ohridska arhiepiskopija je plod istorijskog dela Sveti Klimenta Ohridskog, velikog sveslovenskog prosvetitelja, učitelja, filozofa, teologa, propovednika i književnika, čudotvorca i prevodioca, i, kao što veli Teofilakt “najobrazovaniji” i “krasnorečivi” učenik Sv. Kirila i Metodija.

Postepeno, crkva koju je osnovao Sveti Kliment Ohridski, ojačava i prerasta u Arhiepiskopiju sa sedištem u Prespi. O ovome svedoče velike ruševine na malom prostoru na jezeru Mala Prespa, u Egejskom delu Makedonije, u čijoj crkvi u apsidi još uvek postoje episkopske stolice i arhiepiskopska stolica u sredini. Pre toga, makedonski sloveni su imali tri arhiepiskopije u Makedoniji i to: u Prespi, Vodenu i Meglenu. Kada je Samoil formirao svoju državu, čije sedište je bila prelepa Prespa, u Ohridu je već postojala arhiepiskopija. Svedoče o tome brojni podaci koji potvrđuju postojanje ove rane Ohridske arhiepiskopije i njenih arhiepiskopa iz tog vremena: Gavril u Prespi i Vodenu, Filip u Ohridu i drugi.

Pri kraju XIV veka, Makedonija i drugi delovi Balkana potpadaju pod tursku vlast, a 1408 godine potpao je i Ohrid - crkveno-kulturni, hrišćanski i prosvetni centar na Balkanu. U početku, Turci nisu posegnuli po autokefalnost Ohridske arhiepiskopije i njene potčinjene eparhije, no, kasnije oni su počeli da nameću ogromne poreze i druge dažbine. Zbog toga, često puta ohridski arhiepiskopi i eparhijski arhijereji su bili prinuđeni da prodaju crkvene predmete da bi platili dugove i na taj način spasiti crkve od njihovog pretvaranja u džamije.

Ovakav način plaćanja poreza veoma negativno se odrazio na aktivnost i egzistenciju uopšte same Ohridske arhiepiskopije. Iz godine u godinu dugovi i nameti su se uvećavali, Arhiepiskopija je finansijski počela da slabi i više nije mogla da ispuni svoje obaveze prema Visokoj Porti i drugim zajmodavcima. Kao rezultat toga je i slučaj poslednjeg arhiepiskopa Arsenija, koji je bio pozvan u Carigrad i prinuđen da da ostavku, a dugove Ohridske arhiepiskopije je platila Carigradska patrijaršija. Tako je sultan Mustafa Han II, sa sultanskim fermanom od 18. marta 1767 godine, ukinuo Ohridsku arhiepiskopiju i njene eparhije priključio Carigradskoj patrijaršiji.

Period koji je usledio nakon nezakonskog ukidanja Ohridske arhiepiskopije 1767. godine, pa sve do 1958, do njenog obnavljanja, obiluje istorijskim činjenicama koje potvrđuju neprekidne zahteve za obnavljanjem autokefalnosti Ohridske ahiepiskopije. Ovo je posebno izraženo do 40-tih godina 19. veka i u početku 20. veka - period preporoda i oslobodilačke borbe makedonskog naroda, a posebno u toku Drugog svetskog rata. Rezultat toga je i održavanje Prvog svešteničkog sabora 21. oktobra 1943. godine u selu Izdeglavje, ohridski okrug,. Na ovom saboru je odlučeno da se prekine sa bilo kojom stranom crkvenom jurisdikcijom i bilo je pozvano celo makedonsko sveštenstvo da se priključi Narodnooslobodilačkoj borbi za nacionalnu, socijalnu i duhovnu slobodu.

Odmah posle oslobođenja i proglašenja makedonske države - pod imenom NR Makedonija, a u okviru zajednice naroda FNR Jugoslavije, makedonski pravoslavni narod sa svojim narodnim sveštenstvom, na osnovu istorijskih i kanonskih prava o osnivanju svoje Makedonske pravoslavne crkve, formira Inicijativni odbor za obnavljanje i organizovanje Makedonske pravoslavne crkve, pritom formirajući i crkvena tela za teritoriju Makedonije.

Na Prvom makedonsko-crkveno-narodnom saboru koji se održao 4. marta 1945. godine u Skopju doneta je Rezolucija za obnovu Ohridske arhiepiskopije, a postavio se i zahtev autokefalnosti crkve. Pravoslavni makedonski narod, proglašavajući makedonsku državu i posle dobijanja nacionalnih, političkih i socijalnih sloboda, tražio je i hteo da postigne punu duhovnu afirmaciju.

Tako je, na Drugom crkveno-narodnom saboru koji se održao od 4-og do 6-og oktobra 1958. godine, bilo odlučeno da se obnovi stara Ohridska arhiepiskopija i pritom dobije ime Makedonska pravoslavna crkva, koja treba da ima vrhovna crkvena tela. To je u suštini bio početak kraja borbe makedonskog sveštenstva i makedonskog naroda za svoju afirmaciju i srećnije sutra.

Pored datuma obnavljanja Ohridske arhiepiskopije 1958. godine, zlatnim slovima će biti zapisan i 18. juli 1967. godine, dan kad je odjeknulo zvono crkvene kambanarije objavljujući donetu odluku Svetog arhijerejskog sinoda Makedonske pravoslavne crkve o obnavljanju njene potpune samostalnosti u upravljanju, uređenju i izgradnji sopstvenog crkvenog života. To je bila odluka Makedonske pravoslavne crkve, kao dostojne među dostojnim, da stane na svoje noge u red nacionalnih pravoslavnih crkava. Sa ovom odlukom konačno se potvrdilo i objavilo da je Pravoslavna crkva u Makedoniji Crkva makedonskog pravoslavnog naroda. To je istovremeno predstavljalo i svedočanstvo da pravoslavni hrišćanski makedonski čovek nije siroče i da je njegova majka Crkva živa, sa zalečenim ranama, no sposobna da vodi svoj narod ka otkrivanju i oživljavanju besmrtnih i večnih vrednosti u svom postojanju. I konačno, to je značilo da makedonski narod ima svoju sopstvenu državu, koja je kadra da štiti prava i interese Crkve, koja je tokom istorije pokazala i dokazala da je narodna Crkva, nedeljivi deo nacionalne suštine Makedonca-hrišćanina i koja će i u budućnosti biti kadra da ulaže još veće napore za njegov prosperitet.

Jedna od njenih prvih značajnih odluka, posle obnavljanja autokefalnosti, bila je odluka o otvaranju Srednje bogoslovske škole. Ova odluka je stvorila uslove da se, 1977. godine, na desetgodišnjici obnove autokefalnosti, otvori i Bogoslovski fakultet “Sveti Kliment Ohridski” u Skopju.

U sedam aparhija u domovini, kao i u tri eparhije u inostranstvu - Americi, Australiji i u Evropi, crkve sve uspešnije organizuju i ostvaruju svoju jevanđeosku misiju, prerastajući u prave tvrđave duhovne sile i etničke čistote našeg makedonskog naroda.

Period posle obnavljanja i obnarođenja autokefalnosti Makedonske pravoslavne crkve, pa sve do danas ispunjen je rezultatima, težnjama i manifestacijama koje određuju njenu fizionomiju i njeno mesto, kako u svojoj društvenoj stvarnosti kod Makedonaca u Makedoniji i van nje, tako i u pravoslavlju, odnosno među hrišćanima i ostalog inovernog sveta u svetu uopšte. To je period vidnih dostignuća, no isto tako i period pojedinih neostvarenih težnji i poduhvata.

U toku tranzicionih procesa na pragu trećeg mileniuma, jedna od najvećih demokratskih tekovina samostalne i nezavisne Republike Makedonije, verovatno je i vraćanje Makedonske pravoslavne crkve svojim iskonskim pozicijama. S time se potvrđuje istorijski fakt da u mileniumskom opstanku Makedonaca-hrišćana na balkanskim prostorima i šire, u borbi sa svim iskušenjima, mukama i stradanjima, Makedonska pravoslavna crkva bila je i ostala onaj Božji spiritus movens (duhovna sila), duh koji je doprineo ne samo da se ne ugasi makedonska nacionalna svest, kroz vekove a osobito u poslednje dve decenije ovog stoleća, već da ta svest dobije i nove dimenzije izražene kroz nacionalni razvitak njene crkve. Tokom burnih istorijskih promena, kako u prošlosti tako i danas, Makedonska pravoslavna crkva, visoko izdiže svoje žezlo vere u Boga, produžavajući da osvetljava put po kome trebaju ići Makedonci i drugi hrišćani, ne samo u Republici Makedoniji, već i u onim delovima sveta gde je seme makedonsko proklijalo i raste i gde ispisuje istinu o hrišćanskom makedonskom narodu kao pravdoljubivom i bogoljubivom narodu.

Makedonija je religiozno-pluralistička zemlja u kojoj, zajedno sa Makedonskom pravoslavnom crkvom, egzistiraju i druge crkve, verske zajednice i religiozne grupe.

Treba spomenuti da je u periodu od 1945-1991. godine, religija u Republici Makledoniji bila formalno dozvoljena u državi i šire, no uvek pod kontrolom i drugačija u odnosu na ostale istočno-evropske socijalističke zemlje. Međutim, posle 1991 godine, crkve i verske zajednice su ostvarile svoju potpunu slobodu. Promene koje su se osetile u zapadnom i istočnom delu sveta, osobito sa liberalizacijom političke zategnutosti, sloboda verovanja i religije, integracioni procesi i druge crkvene slobode i saradnje, danas su realnost i u funkciji.

Ovo je bilo posebno naglašeno posle demokratskih izbora od 8-og septembra 1991. godine kada je započela nova etapa sprovođenja ustavnih normi u Republici Makedoniji, kada su verski život i religizna sloboda našle svoju konstitucionalnu osnovu svog postojanja i delovanja. Tako, prema Zakonu, Makedonska pravoslavna crkva i druge verske zajednice i religiozne grupe u Republici Makedoniji su odvojene od države, no uživaju sva prava prema Zakonu. Isto tako, one imaju pravo da formiraju škole i druge socijalne i pomoćne humanitarne institucije, prema zakonu i drugim regulativama.

Prema popisu od 1994 godine, a koji se odnosio na stanovništvo, domaćinstva, porodice i agrar u Republici Makedoniji, koji su realizovali Republički zavod za statistiku i Popisna komisija i uz pomoć međunardnih eksperata i inostrane finansijske pomoći Evropske komisije preko FARE programa i Saveta Evrope, a u prisustvu međunarodnih popisnih posmatrača, dobijeni su sledeći rezultati: ukupni broj stanovništva u Državi je 1.935.034 žitelja, od kojeg 66,3% su pripadnici pravoslavne vere, 0,4% su katolici, 0,1% su protestanti, 0,3% ateisti i 30% su pripadnici muslimanske veroispovesti.

U Republici Makedoniji legalno postoje 18 crkava, religioznih zajednica i religioznih grupa, od kojih Makedonska pravoslavna crkva je najznačajnija i najveća. Ovo proizilazi iz velikog broja vernika, kojih ima 1.295.964, religioznih objekata, čiji broj je oko 2.000, velikog broja crkava, manastira i drugih objekata, kao i sedamdesetak crkava i manastira u Australiji, Sjedinjenim Američkim Državama, Kanadi i u zapadno-evropskim zemljama.

Tokom viševekovnog hrišćanskog života u Makedoniji, posebno za života Svetog Klimenta i tokom istorije postojanja Ohridske arhiepiskopije do vremena preporoda u dvadesetom veku, je period stvaranja ogromnog broja remek dela umetnosti univerzalnog značaja, i isključive estetske vrednosti i duboke humanističke poruke. Tako, u crkvama i manastirima širom Makedonije stvorena su veliki broj likovnih dela s kojim se diči ceo ljudski rod. Ohridske ikone, freske iz Svete Sofije, iz sela Nerezi i Kurbinova, arhitektonski oblici, graditelji, dela primenjene umetnosti, zastupljeni su u svakoj antologii najznačajnijih ostvarenja toga vremena. U tim delima se mogu prepoznati originalne karakteristike i obeležja koji su u tesnoj vezi sa makedonskom kulturnom tradicijom i koji predstavljaju kapitalan doprinos međunarodnim kulturnim i duhovnim odnosima.

Makedonija je kolevka ikonografije slovenskih učitelja, o čemu svedoče više od stotine portreta Svetog Klimenta i njegovih savremenika. To je dovoljan dokaz za kulturni kontinuitet tradicija Makedonaca-hrišćana od najstarijih vremena do danas. Sveti prvoapostoli hrišćanstva i slovenske pismenosti nisu tako snažno izraženi kod drugih naroda kako što su u Makedoniji, zato što se njihova delatnost odvijala među makedonskim Slovenima i zato što je njihovo delo postalo deo njihovog prisustva i verovanja kroz vekove.

Makedonski duhovni prostor nikad nije bio zatvoren. Naprotiv, pravoslavni duhovnici, pisci i likovni tvorci oduvek su bili uključeni u plemenite humanističke tokove koji se zasnivaju na Hrišćanskom učenju i tradiciji Sveti Klimentove crkve. U specifične pojave istorije i kulture Makedonije ubrajaju se ornamentalni ukrasi, kao i glagolski i ćirilićni rukopisi Ohridske škole, napisani u Kratovu i Slepče, u periodu od desetog do šesnaestog veka.

Posle ukidanja Ohridske arhiepiskopije, u Makedoniji otpočeo je period stvaranja specifične graditeljske i likovne kulture i posle ukidanja, osobito tokom borbe crkveno-školskih opština za svoj jezik i bogoslužbu na crkveno-slovenskom jeziku. Pritom, na svim makedonskim prostorima podignute su stotinak pravoslavnih crkava, od makedonskog kamena, kreča, zemlje i drveta, sa makedonskim ćerpičem, sa makedonskom dušom i srcem....Sve te crkve najčešće su monumentalnih dimenzija i u obliku bazilike da bi potsećale na veličinu stare crkvene slave. Period preporoda Makedonije doneće i specifučnu ikonografiju u okviru pravoslavlja sa posebnim naglaskom na slovenske makedonske svetce, na njihova žitija i slovensku pismenost.

Hrišćanski spomenici u Makedoniji su dela njenih graditelja i zografa, njihovi vlasnici su svi stanovnici Makedonije, a poklonici njihove duhovne i umetničke vrednosti su svi dobronamerni ljudi, hrišćani i drugi koji veruju u ljudske vrednosti, ljubav i mir među narodima. Crkveni spomenici su zaista bili sveta mesta zbližavanja među hrišćanima svih balkanskih zemalja i sveta. Zato, Makedonski narod i danas zaštićuje sve te objekte najsavremenijim naučnim metodama, čuva ih i brine o njima. Oni su uvek otvoreni i dostupni svakom dobronamernom verniku-hrišćaninu i proučivaču iz celog sveta a majstori i donatori su komunicirali kroz ova zdanja prema svojim duhovnim vrlinama. Makedonci nikad nisu tretirali dela svojih stvaraoca u drugim zemljama kao svoju sopstvenost, već kao prirodnu cirkulaciju kulturnih vrednosti i verskih odnosa.

Makedonac je gradio hrišćanske duhovno-kulturne hramove sa silnom željom, ljubavlju i verom ka pravoslavlju. S ciljem da se održi na ovim balkanskim prostorima, pravoslavan narod Makedonije u toku deset vekova uzajamno se pomagao sa drugim narodima, pružali su hrišćansku ruku, zato je izdržao ropstvo, asimilaciju, progon i nepravdu. On je opstojao i opstojaće sve dok vek vekuje i svet svetuje, zato što makedonski narod, zajedno sa drugim narodima Balkana je biblijski narod, zato što ima veliku hrišćansku dušu, veru, nadu i ljubav.

Međutim, Makedonska pravoslavna crkva je bila, a verovatno i ubuduće će biti predmet diskusija, rasprava pa i napada crkvenih institucija susednih zemalja pa i šire, koji se trude da spreče i odlože njeno pripojavanje porodici ravnopravnih crkvenih zajednica pravoslavne porodice. Isto tako, poznati su pokušaji da se ospore istorijski kanonski temelji celokupnog života Makedonske pravoslavne crkve. Pritom, u realizaciji pritisaka, izoliranja i negiranja MPC i njenog legitimnog postojanja, angažovana je cela jedna propagandna i medijska mašinerija, koja ima za cilj da izopači i sakrije istorijske činjenice iz prošlosti i sadašnjosti, da se dovedu u pitanje osnovna obeležja pravoslavnog makedonskog naroda, njegov crkveni organizam i njegova istina, kao narod koji ima samostalnu suverenu i nezavisnu državu - Republiku Makedoniju.

Istini za volju, treba da se kaže i činjenica da, određeni krugovi i pojedinci pravoslavne crkve susednih zemalja, kao da su zaboravili sopstveni put sticanja samostalnosti i prava svoje narodne crkve. Pritom, prećutkuje se osmovekovno postojanje Ohridske arhiepiskopije čije osnovno jezgro, od njenog formiranja do njenog nezakonitog ukidanja, su upravo makedonski hrišćani iz svih delova Makedonije. Isto tako, prećutkuje se i prava istina o obnavljanju Ohridske arhiepiskopije, s čime se osporava kontinuitet ove institucije ispred Makedonske pravoslavne crkve, kao legitimnog pretstavnika svih pravoslavnih vernika u Makedoniji i celog makedonskog naroda u dijaspori.

Fakat da danas, i posle međunarodnog priznavanja Republike Makedonije i njenog učlanjivanja u OUN, i dalje se negira autokefalnost Makedonske pravoslavne crkve, može da se smatra kao atak na hrišćansku bit makedonskog naroda. Zato je potrebno, zajedno sa istorijskom istinom o makedonskom narodu, da se istaknu kanonski i istorijski temelji makedonske pravoslavne crkve i njen kontinuitet kao deo svetske hrišćanske kulturne riznice.

Sve pravoslavne crkve trebaju, konačno da pogledaju istini u oči i da prihvate objektivnu realnost da Makedonska pravoslavna crkva od 1958. godine živi i deluje samostalno, prema Svetom pismu i učenju svetih otaca i učitelja Crkve, a na osnovu svoga Ustava i u duhu kanona Vanselenskih i pomesnih sabora i čistote pravoslavne vere. Nedosledan odnos pravoslavnih crkava u odnosu Makedonske pravoslavne crkve i njihovo ignorisanje njene crkvene stvarnosti, nanosi veliku štetu ne samo Makedonskoj pravoslavnoj crkvi, već i svetom pravoslavlju uopšte.

Činjenica je da danas makedonski narod živi u svojoj suverenoj, nezavisnoj i samostalnoj državi - Republici Makedoniji, koja je međunarodno priznata. Makedonski narod i građani Republike Makedonije opredelili su se putem Referenduma za svoj celosni suverenitet, uključujući na taj način i crkvenu nezavisnost.

Hrišćanstvo, a s njim i Makedonska pravoslavna crkva, pola veka posle obnavljanja, živi aktivan samostalan život kao istinita pomesna crkva, zadovoljavajući duhovne potrebe svojih vernika u državi i u dijaspori. Zato Makedonska pravoslavna crkva i makedonski narod ne treba da ostanu sami na balkanskoj vrtrometini, gde se ukrštaju više vera i religija i stalno da žive pitajući se: “Šta se to dešava sa pravoslavljem?” Međutim, makedonski narod, imajući Makedonsku pravoslavnu crkvu kao svoj oslonac i čuvara svih istorijskih, kulturnih i civilizacijskih istina, gord je što pripada pravoslavnoj hrišćanskoj porodici.