Zorica Kuburić

Filozofski fakultet, Novi Sad

Pravoslavna religioznost u Srbiji u 20. veku

(Primer dvoranske parohije)

Srpska pravoslavna crkva je najuticajnija religijska organizacija u Srbiji. Njeno delovanje i prisustvo omogućavali su formiranje verskog identiteta i stila života srpskog naroda. U ovom radu prikazan je verski život meštana Dvoranske parohije od 1900. do 2000. godine. Podaci iz Letopisa ukazuju da je na početku dvadesetog veka (1900) ova parohija obuhvatala 11 sela u kojima je živelo 3.136 žitelja. Selo Dvorani bilo je najbrojnije i imalo je 72 domaćinstva sa 484 žitelja. U proseku rađalo se duplo više nego što je umiralo i bilo je nešto više muškaraca nego žena. Pobožnost u toku godine merila se brojem vernika koji su pričešćeni (90%) i ispoveđeni (30%). Posećenost crkve bila je zadovoljavajuća u vreme velikih praznika, ali slaba nedeljom i praznicima. Sujeverja još nisu bila iskorenjena. Jeresi u ovoj parohiji nije bilo. Krajem 20. veka Dvorane ima 193 domaćinstva od kojih je najveći broj dvočlanih staračkih domaćinstava, a ukupan broj stanovnika sela je 735. Može se primetiti smanjivanje nataliteta i starenje stanovništva. U ovim selima još uvek nije iskorenjeno sujeverje i još uvek nema pripadnika sekti. Stanovništvo je verski i nacionalno homogeno.

Postoji nešto što je univerzalno, što nam pomaže da se prepoznamo jedni u drugima, i na svu sreću i ono posebno, što nam daje lični identitet i mogućnost da prepoznamo sebe same da se ne bi u drugima izgubili. Ovakva dvojnost života izaziva potrebu da upoznajemo druge i da se u njima ogledamo da bismo upoznali sebe. Sociološke dihotomije, paradoksalne suprotnosti, omogućavaju neiscrpno bogatstvo različitosti u binarnoj kombinatorici. Sagledavanje svakog problema u životu isto kao i u nauci, politici, religiji, moguće je iz pozicije jedne od dve krajnosti ili pak, što je nauci prioritetni zadatak, iz pozicije koja omogućava distancu. Da bi se realnost sagledala neophodno je napraviti distancu, bilo emotivnu, vremensku, prostornu.

Dvadeset vekova hrišćanstva, kao u serijskoj reprodukciji, dovelo je samo sebe do neprepoznavanja i do potrebe ogledanja u drugim tradicijama. Za sociologa relgije izazov je da se ogleda u komparativnoj analizi i traganjima za sličnostima i razlikama ali i da analizira lokalnu zajednicu i njeno trajanje u određenom vremenskom periodu.

U ovom istraživanju posebnu pažnju posvetićemo sagledavanju religioznosti na primeru sela Dvorane u periodu od 1900. do 2000. godine, prema Letopisu koji nam daje podatke za zaključivanje i prema istraživanju koje sam sprovela krajem 1999. godine i intervjuima koje sam vodila sa sveštenicima 2000. godine.

Letopis je počeo da se piše “po naredbi Njegovog Prosveštenstva Episkopa Niškog Gospodina Nikanora pri ovoDvoranskoj crkvi u Srezu Rasinskom, Okruga Kruševačkog, pri postojećem hramu Sv. Proroka Ilije, severno od planine Jastrebca a u podnožju prema Beloj Steni”.

Prema legendi (Kostić, 1991), Dvorane je bilo omiljeno letnje izletište kneza Lazara i dvorskih starešina. Obraslo stoletnim hrastovim stablima i drugim drvećem, nepreglednim poljanama, izvorima sa hladnom vodom i odličnim pogledom na dvor i Kruševac, bilo je pogodno mesto za podizanje letnjeg dvora. Kasnije se oko letnjeg dvora počelo podizati naselje.

Po pričanju starih ljudi postoji, dakle, predanje da su u ovom mestu bili letnju dvorovi cara Lazara i da je od toga imena “dvorovi” docnije i samo mesto dobilo svoje ime “Dvorovi” ili “Dvorani”. Mesto na kom je sadašnja crkva kaže se da je tu bila pridvorna crkva cara Lazara. Sadašnja crkva podignuta je 1875. godine dobrovoljnim prilozima i trudom žitelja sela: “Dvorana, Petine, Poljaka, Lovaka, Stanaka, Bovana, Modrice, Trmčara, Sezemče i Slatine. Cilj podizanja ove crkve bio je da se, zbog daljine parohijskog manastira Naupare, što skorije odvoje u zasebnu parohiju. Deset godina kasnije, 1885. godine, sela koja su učestvovala u gradnji crkve u Dvoranima, dobila su zasebnu parohiju. Sveštenik Jevtimije Anđelković, rodom iz sela Vrnjci, kome je to bila prva parohija za koju je rukopoložen i određen 15. avgusta 1884. godine, a uveden u dužnost 5. marta 1885. godine jer je od rukpoloženja pa do uvođenja u dužnost, kao član komisije vršio popis stanovništva i njihovog imanja u srezu Trsteničkom.”

Druga ličnost koja se spominje jeste seoski učitelj Živko Živković rodom iz Zaječara, koji je došao u Dvorane da radi u školi koja je podignuta 1892. godne. Spominje se da je učitelj pomagao u crkvi pri vršenju službe. Zalaganjem mesnog sveštenika prosečen je put od crkve kroz Dvorane, Modricu, pa sa ćuprijom preko Rasine, kroz Mudrakovac za Kruševac. Na tom poslu bio je angažovan inžinjer Sava Braljinac iz Kruševca 1992. godine. Prva parohijska kuća sa tri sobe, predsobljem i kuhinjom bila je sazidana 1895. godine.

Hijerarhija važnih ličnosti zapisana u letopisu 1. januara 1900. godine na upravi Srbije izgledala je ovako:

· Njegovo Veličanstvo Kralj Aleksandar I

· Visoko preosveštenstvo Mitropolit Inokentije

· Visoko Preosveštenstvo Episkop Niški Nikanor

· Ovokružni protojerej Aksentije Protić

· Dvoranski sveštenik Jevtimije Anđelković

· Crkveni tutori: Marko Relić i Lazar Savić iz Dvorana.

Kao značajan događaj zapisano je da je 23. jula 1900. godine bilo venčanje Njegovog Veličanstva Kralja Srbije Aleksandra i Njenog Veličanstva kraljice Drage.

Dvoransku parohiju sačinjavalo je 11 sela:

Selo	domaćinstva	muških	ženskih	ukupno
Dvorani	72	255	229	484
Petina	35	155	146	301
Poljaci	59	238	210	448
Lovci	25	101	106	207
Stanci	36	130	99	229
Bovan	51	151	175	326
Krivulje	11	30	43	73
Modrica	70	219	213	439
Trmčari	61	209	214	423
Sezemča	20	63	70	133
Slatina	11	44	36	80
Ukupno	451	1595	1541	3136

Iz prikazane tabele možemo odmah primetiti da su u proseku domaćinstva bila sedmočlana. Bilo je nešto više muškaraca nego žena.

Pobožnost stanovništva u toku godine procenjivana je i kvalitativno i kvantitativnvo. Broj pričesnika u toku 1900. godine bio je 2.897 žitelja. Broj ispoveđenih bio je 901. Broj rođenja tj. krštenja bio je 173; broj venčanja 28 i broj umiranja bio je 127.

Prema proceni pobožnost u toku godine nije bila sasvim zadovoljavajuća. Novih sujeverja u ovoj godini nije bilo, ali starih: bajanja, vračanja itd. sujeverja još nisu iskorenjena. Jeresi u ovoj parohiji nije bilo.

Što se tiče finansijske situacije, vođena je evidencija o prihodima i rashodima. Formiranje parohije zahevalo je i redovno održavanje crkve, obnavljanje ikonostasa, nove freske i crkvene knjige. Tako je 31. decembra 1900. godine prihoda bilo 443,05 din. a rashoda 1.089,30 dinara. Izgleda da se i tada trošilo više nego što se primalo.

Sveštenik Jeftimije Anđelković umro je 1902. godine od tuberkuloze i ostavio udovicu sa tri sina, svi u gimnazijama i dve kćeri, sa priličnim materijalnim stanjem: kuću u Dvoranima i kuću u Kruševcu, a bio je sveštenik u Dvoranskoj parohiji 18 godina.

U Letopisu je zapisano da je 29. maja 1903. godine u jedan sat po ponoći poginuo kralj Aleksandar i kraljica Draga u svome dvoru od zaverenika srpskih oficira. Narodno predstavništvo održalo je sednicu u novom kraljevskom dvoru 2. juna te 1903. godine i jednoglasno je izabralo za kralja Srbje Petra Karađorđevića, unuka Velikog vožda Karađorđa. Njegovo Veličanstvo kralj Petar I došao je u Srbiju 12 juna 1903. godne i seo na kraljevski presto sa pravom nasledstva i na njegovo potomstvo u prvoj liniji. Odmah zatim piše: “Pobožnost u narodu i posećivanje crkve nije najbolje, ali ipak može se reći prilično je, ne dao Bog gore.”

Pričešćeno je u 1903. godini	2.327 duša
Ispoveđeno	1.439 duša
Prihod u crkvi bio je	490, 65 din.
Rashod	295,45 din
Kapital za 1904. godinu ostao je	679,25 din.
Rođenih u parohiji Dvoranskoj u 1903.	165
Umrlih	84
Venčanih	24 para
Mrtvo rođene dece	9

Kako se 1904. godine navršavalo ravnih sto godina od prvog ustanka pod Voždom Karađorđem, to je kraljeva vlada donela odluku da se te godine proslavi u celoj zemlji Stogodišnjica ustanka. Stoga je 1904. godina nazvana “jubilarnom”. Proslava je počela 1. januara. Sve crkve su izvršile proslavu 14. februara.

Zanimljivo je napomenuti da je u letopisu zapisano da se 23. marta 1904. godine osetio dosta jak zemljotres u dva puta između 11 i 12 časova pre podne, ali da štete nije bilo. Od 26 marta do 17 maja nije padala kiša usled čega su usevi zaostali te je Arhijerejska vlast naredila molitve za kišu, koja je izvršeno 16. maja - prvi dan Duhova - posle čega je 17. maja pala blagodatna kiša, koja je narod oveselila.

Pravoslavna crkva, kako se lepo vidi iz primera koji su izneseni u Letopisu, posredovala je između državne vlasti i naroda, i između naroda i Božanske moći. Kao najvažnija institucija na lokalnom nivou, prethodila je institucijama iz oblasti obrazovanja, učestvovala u popisu stanovništva i vodila knjige i predstavljala integrativnu moć oko koje se odvijao celokupni život lokalnog stanovništva.

Primer kako nastaju svetinje nalazimo zapisano u istom letopisu. “Blizu crkve Dvoranske, negde oko 500 metara udaljeno, nalazi se crkvište “Sv. Petka” koje je pronašla Lenka, žena Gaje Miljkovića iz Petine, a na imanju Milana Petkovića iz Petine. Ona je bila slepa, pa vrlo malo je videla, i kaže da je noću terala neka nevidna sila da ide na to mesto da kadi svakog petka, nedeljom i praznicima, a naročito petkom, i da pali sveće, pa će ozdraviti i progledati. Ona je to vršila uredno i ako joj je zabranjivano od strane sveštenika, pa čak je optuživana i kažnjena bila od strane opštinskih vlasti. Ona je i preko toga bez prestanka išla, i doista je progledala. Čuvši okolni svet za to, u masama je dolazio u to crkvište. Gospodar toga imanja gde je crkvina pronađena, Milan Petković iz Petine, za godinu dana prikupljao je prihod od te crkvine koji je bio preko 1.000 dinara, i nikom računa nije davao, pošto sveštenik nije smeo tamo ići jer nije bilo odobreno od strane duhovne vlasti, koje je tek docnije sledovala - ali je sveštenik opominjao više puta Milana da sam pokaže račun... Kada je sveštenik Todor uvideo da svet mnogo tamo dolazi i prihod veliki pada, koji Milan pribira a nikome računa ne daje - pošalje akt duhovnom sudu i Gospodinu Episkopu opisav sve dosadanje, kako je crkvina pronađena, svet mnogo istu posećuje, a prihod pribira gazda od imanja.”

Njegovo preosveštenstvo Episkop Niški Gospodin Nikanor odredio je komisiju koja se u svemu uverila na licu mesta i posle izveštaja, dobijen je blagoslov da se svet može sakuplati petkom i nedeljom i praznicima i da sveštenik sme čitati molitve. Međutim, problemi su nastali oko novca koji je već bio u rukama vlasnika imanja i spor oko zemljišta koji je išao do suda. Vlasnik te zemlje je ubijen u svojoj kući za sofrom sedeći i to njegovim revolverom koji je on sam dao i to na dan slave “Sv. Petke”. “Svet tumači a i mora se verovati da ga je postigla kazna Božja, jedno za prkriven crkveni novac, a drugo za huljenje na Boga”, zapisano je u letopisu Dvoranske parohije. Suparništvo između sveštenika Todora i sina pokojnog Milana dugo je trajalo.

Te, 1904. godine, bilo je pričešćeno 2.139. žitelja, ispoveđeno 1.273. Rođenih je bilo 169; umrlih 71; venčanih 56; mrtvo rođene dece bilo je 8. Posećivanje crkve bilo je dobro o većim praznicima, inače praznicima i nedeljom slabo.

Godine 1905 u julu mesecu bila je velika suša te je zastupnik G. Mitropolit Šabački Episkop Dimitrije naredio u celoj zemlji molebstvenije za kišu. Međutim, nije zapisano kada je kiša pala, ali je zapisano da je 14. avgusta iste godine bio biran, a 18. avgusta izabran ponovnim glasanjem, za Srpskog mitropolita njegovo preosveštenstvo Episkop Šabački Gospodin Dimitrije. U parohiji Dvoranskoj za 1905. godinu bilo je rođenih 150, umrlih 114, venčanih 51 i mrtvo rođene dece 11.

Godine 1906. godine vršio je reviziju crkava u srezu Rasinskom naročiti poslanik njegovog preosveštenstva Episkopa Niškog Gospodina Nikanora, prota i profesor Aleksinačke učiteljske škole G. Miloš Anđelković. Šta je i kako je našao nije nikom pa ni svešteniku saopšteno.

U ovoj 1906. godini popravljena je kuća kod crkvišta Sv. Petke trudom i zauzimanjem tutora Mihajla Miljkovića iz Petine, koji je platio svojim novcem ruke, a građu i sav materijal narod je dobrovoljno priložio. U letopisu piše: “Narod posećuje ovu crkvinu deset puta više nego službenu crkvu, tako praznikom i nedejom svet prolazi pored crkve i ako zvona zvone i čuje se pojanje iz crkve, koje više puta sam sveštenik sa učiteljem vrši, a kad crkvišta puno sveta, kao u crkvi službeničkoj samo o velikim praznicima što se može videti.” Pisac se pita od kud je to kod naroda sujeverje i uobraženje da više posećuje razvaline i stara crkvišta, gde se na mnogo mesta i ne zna da li je ta nekad razvalina doista i bila crkva, ili možda samo neka privatna zgrada, ali se svet nikad kao o tome ne može da razuveri i više veruje babi vračari nego sto popova da im govore. Pisac konstatuje: “ dakle, u našem svetu još sujeverje vlada i ne može od toga nikako da se odvikne.” Pričešćenih u 1906. godini bio je 2.382 žitelja; ispoveđeno je 1.235, rođenih je 206, umrlih 93, venčanih 38 i mrtvorođene dece 10.

Zanimljivo je navesti da je 1907. godine revizijom crkve ustanovljeno da je crkva sklona padu te da treba da se zida nova crkva. Međutim, te iste godine “po naređenju Arhirejereja Niškog zatvorena je crkvena kuća u kojoj se krčmila kafa i ostalo piće kao i baka, stvari za najnužnije potrebe domaće, i time je crkva oštećena oko 500 dinara godišnje što je čistog prihoda ta kuća davala, koje crkva ni za pet godina ne može dati i time je uveliko ometalo pravljenje nove crkve jer nema dovoljno kapitala za istu.” Pričešćeno u ovoj godini bio je 2.546; ispoveđenih 1.197; rođenih 208; umrlih 75; venčanih 36.

Godine 1908. prekida se pisanje ovog letopisa zanimljivim događajem koji pokazuje da je zapravo narod imao više magijski odnos prema crkvi i da je pružao otpor crkvenoj hijerarhiji na sebi svojstven način. U ovoj godini bila je velika suša a sem toga leto je tako rano počelo da je u maju mesecu bila takva žega kao u julu. Sva trava je pogorela i ništa skoro nije imalo da se kosi, usled čega se svet strašno zabrinio kako će stoku preko zime izvesti, a i sad nema paše u maju mesecu. I šljive su skoro sve opale od velike žege, a s početka proleća gusenica je svu šumu pojela.

Usled ovakve oskudice nije se moglo otpočeti s gradnjom crkve. Ljudi koji su obećali dati prilog, nisu mogli to učiniti, jer je stoka usled zatvaranja granice skoro bila badava, a za drugo šta nije moglo da se uzme novac pošto je berićeta nemaju ni za svoju kuću, ni za porez.

No, crkvena hijerarhija ima svoje ustorojstvo i svoje rituale. Na Veliku Gospojinu njegovo preosveštenstvo Arhijerej Niški gospodin Nikanor psetio je crkvu po kanonskoj vizitaciji. Doček je imao predviđenu hijerarhijsku strukturu. Prisutni su bili mesni sveštenik Todor i još okružni prota Kruševački Ljubodrag i đakon kruševački Dušan. Sa godpodinom episkopom došao je prota Avram, paroh iz Velikog Šiljegovca, sveštnik Ribarski i učitelj iz Velikog Šiljigovca. Sutradan došao je i sveštenik Jablanički Milivoje Manojloivć. Međutim, kada je služba u crkvi otpočela, sveta je vrlo malo bilo u crkvi na bogosluženju tako da je se Gospodin arhijerej naljutio, nije hteo ni vodicu svetiti, ntiti kropiti niti pak besedu govoriti. Bio je toliko ljut na seljane što ga nisu dočekali i sutradan došli na bogosluženje iako se pri njegovom dolasku pucalo iz prangije i zvona su zvonila, da ni jednom nije dozvolio da sedne da ruča kod sveštnikove kuće. Ručali su samo protojereji, sveštnici, đakoni i učitelji. Pri ručku nije bilo uobičajene zdravice od gospdina Arhijereja, koji je se odmah po ručku povukao u sobu.

Dvoranska parohija na početku XX veka

broj/god.	1900	1903	1904	1905	1906	1907
pričešćeni	2897	2327	2136	-	2388	2546
ispoveđeni	901	1439	1273	-	1235	1197
rođeni	173	165	169	150	206	208
umrli	127	84	71	114	93	75
venčani	28	24	56	51	38	36
mrtvo rođ. deca	9	-	8	11	10	-

Ako brojčano stanje vođeno na početku XX veka prikažemo tabelarno možemo zapaziti da je od ukupnog broja stanovništva u parohiji oko 90% žitelja uzimalo učešća u pričešću. U proseku 50% onih koji su se pričešćivali išli su i na ispovest. Ako posmatramo broj rođenih i broj umrlih možemo primetiti da se duplo više rađalo nego što je umiralo. U proseku svake godine bilo je oko 40 venčanja u ovoj parohiji.

Prošle su godine Prvog svetskog rata i period između dva rata bez zapisa o tome šta se sve događalo u ovoj parohiji. Pisac letopisa žali što letopis nije redovno vođen, on je tek 1942. godine od novopostavljenog paroha Stojana Cvetkovića dobio dužnost da piše letopis i da u njega unese sve važnije događaje i prilike koje vladaju u ovom kraju. A prilike su očajne i strašne. Dugogodišnja partijska podvojenost naroda ostavila je dubokog korena u duši narodnoj i danas usred burnog vremena rata narod je podeljen u više grupa i pošao sa oružjem u ruci da brani i širi svoje političko ubeđenje. U ovom periodu Dvoranska parohija je imala, osim paroha Stojana Cvetkovića, i paroha I dvoranskog jeromonaha Isaiju Dodoša. On se 22. decembra 1942. godine opio u kafani “pa je počeo da govori razne banalne reči i zatim je uzeo karte, pozvao nekoliko kockara i dugo se kockao, založivši čak i mantiju. To je izazvalo kod mnogih podsmeh, a kod drugih ljudi veliko nezadovoljstvo pošto ovde narod nije navikao da gleda sveštenika za kockarskim stolom”. Ovaj pomoćnik paroha, jeromonah Isaija, napustio je parohiju bez znanja i odobrenja pretpostavljenih 3. marta 1943. godine i više se na dužnost nije vraćao.

Na mesto pomoćnika paroha došao je Obren Vuković, izbegli paroh Bosilegradski. Međutim, on je ubrzo napustio svoju dužnost i pošao sa partizanima u šumu juna 1944. godine. Tom prilikom je rekao da odlazi onima sa kojima su saveznici Rusi, Englezi i Amerikanci. Vest o ovom aktu sveštnika Obrena piše da je narod sa velikim čuđenjem i zaprepašćenjem primio. Da nevolja bude veća, u julu iste godine je paroh Stojan Cvetković pozvan od komande Jugslovenske vojske da se javi komandi kao mobilisani sveštenik. Svoj odlazak je odlagao sve do Svetog Ilije, na dan slave crkve, kada je održao svečanu liturgiju i poučio narod da ostane veran Svetoj Crkvi i idealima svojih dedova i pradedova pa je sutradan krenuo da odgovori pozivu.

Ratne godine otpočinjane su molitvama Gospodu da on bude milostivi zaštitnik srpskog naroda i Srpske pravoslavne crkve. Međutim, kroz selo su prolazile razne naoružane grupe ljudi i sile. Često su se dešavali krvavi sukobi i srpski narod je neštedimice ginuo. Godina 1944 “otpočela je sa molitvom Gospodu da on pogleda sveblagim svojim pogledom na ovu istinski dolinu plača, što se zemljom zove i da umiri grešni i zakrvavljeni svet. Sa velikom se nadom ušlo u novu 1944. godinu i očekivanjem da Gosopod blagi da da ona bude godina svetskog mira, za kojim, izgleda, čitav svet, a naročito naš mnogostradalni Srpski narod čezne.” Zapisao je pisac letopisa.

Po svome povratku na teren I i II parohije dvoranske, partizani su doveli i postavili za vršioca dužnosti paroha jeromonaha Simeona Besarića, pod uslovom da polovinu prihoda daje svešteniku Obrenu Vukoviću, koji je bio tada u partizanima. 14. oktobra u subotu na Bogoroičin pokrov Rusi su oslobodili Kruševac. Istog dana je razbijena Jugoslovenska vojska koja je bila na terenu oko Kruševca i predata “Oslobodilačkoj vojsci”. Tom prilikom je bio uhvaćen i sveštenik Stojan Cvetković, pa je 22. oktobra pušten sa objaovm da se vrati na svoju parohisku dužnost u kojoj su ga srdačno dočekali parohijani. Do kraja 1944. godine u hramovima je redovno održavana služba Božja.

Po završetku rata stvara se nov društveni sistem. Odvajanjem crkve od države prema Ustavu iz 1946. godine započet je proces sekularizacije društva. Veronauka više nije obavezan predmet u nastavnom planu i programu škola. Nova vlast se zalagala za prosvećenje naroda i 1948. godine donosi odluku da se sazida Dom kulture za Dvorane i okolna sela na posedu crkve Sveti Ilija. Protiv takve odluke su bili sveštenk Stojan Cvetković i crkvena uprava. Iste godine sveštenik je bio ubijen u šumama sela Lovci. Nije se znalo ko je to uradio. Njegov beli konj se vratio sam u Dvorane. Po pričanju ljudi koji su te noći bili pored odra pokojnog sveštenika, noću se pojavila svetlost u koju se nije moglo gledati od tela pokojnika pa u visinu kojoj nisu mogli da vide kraj.

Od 1951. godine u selo dolazi sveštenik Ratomir Kostić i ostaje do penzije 1983. Sukob između crkvene i državne vlasti izbio je ponovo 1966. godine zbog crkvene parcele od 28 ari, koja je izdavana u zakup miliciji, zdravstvenoj stanici i zemljoradničkoj zadruzi. Na toj parceli je trebalo da se izgradi zdravstvena stanica za potrebe žitelja Mesne zajednice Dvorane. Spor je okončan na sudu 1981. godine u korist crkve (Nenezić, 2000).Slobodan Pešić obsluživao je prvu dvoransku parohiju od 1977 do 1992. godine, a novemra 1983. godine za sveštenika druge parohije u Dvoranu dolazi Milomir Gligorijević, a 1992. godine na prvu parohiju dolazi sveštenik Hristoljub Petronijević. Po Ustavu Crkvene uprave Dvorane postao je sekretar za tu opštinu, što je bio sveštenik Milomir Gligorijević, koji je sada starešina crkve.

U Dvoranskoj crkvenoj opštini godišnje se obavi 118 crkvenih službi. Sveštenici vrše i sve druge obrede prema crkvenim kanonima: krštenja, venčanja, opela, svećenje vodice za slave i Vaskrs, sečenje slavskih kolača, molitve za zdravlje i napredak živih, molitve za pokoj duše mrtvih. Od 1036 domaćinstava slavu savi 1021 (98,5%). Slava se nasleđuje po očevoj liniji, a gde nema muških naslednika, slavu zadržava ženski naslednik i pridodaje je slavi svog supruga. U celoj Crkvenoj opštini dvoranskoj slavu ne slavi i ne prima sveštenika 15 domaćinstava (1,5%).

Revitalizacija religije krajem XX veka vidljiva je i po broju novosagrađenih crkava. U deset sela ove parohije sagrađeno je četiri hrama i šesnaest crkava. Prema rečima sveštenika Milomira Gligorijevića radi se crkva u Poljacima, nova crkva u Modrici i spremne su dve crkve za osvećenje u Trmčarima i u Sezemči. U pripremi je izgradnja kapelice Svete Paraskeve u Lovcima, zaselak Adžići i Sveti Prokpije u Lovcima zvano mesto Široko polje. Samo je u Modrici crkva u selu, ove su druge izdvojene izvan naselja. Tu su bile kapelice koje je narod samoinicijativno gradio sam od neadekvatnog materijala. Sada se sve radi po blagoslovu nadređenog episkopa.

Ljudi se ovde bave poljoprivredom, na usitnjenim parcelama koje su razbacane uz reku i okolna brda. Da li zbog blizine grada ili nemogućnosti da se živi samo od zemlje, iz svake kuće po neko radi u Kruševcu ili je na privremenom radu u inostranstvu. Informacije u ovim selima prenose se lično i to je najsigurnije. Telvizijski program i radio, kao prozor u svet, zamenjuju putovanja, pozorište, bioskop, ponekad i sam život. Ipak, čuva se prošlost u predanjima i obredima koji se ritualno obavljaju kad god se nešto značajno dogodi u selu, kao nit prošlosti koja povezuje s dalekim precima i daje sigurnost da se nismo izgubili.

Najveći broj stanovnika u ovim selima živi u dvočlanim, staračkim domaćinstvima, a zatim u šestočlanim, gde se nalaze tri generacije zajedno. Na trećem mestu su četvoročlane porodice. Nije zanemarljiv broj samačkih domaćinstava koji se kreće oko 12%. Obično su to stari i na različite načine ostavljeni.

Tabela interkorelacija (Kubrić, 1997) pokazuje nam međusobnu povezanost nekih od istraživanih varijabli. Prema interkorelacijama možemo zaključiti da su veoma povezane varijable verovanje u boga i sujeverje ili eksternalni lokus kontrole. Naime, ovde je reč o religioznosti koja je više prožeta strahom i pasivnom prepuštanju sudbini (0,62). Religioznost straha a ne slobode. Oni koji su sujeverni skloni su i duhovnim avanturama i prizivanju duhova. Sujevrju su više sklone žene. Međutim, muškarci skloni eksternalnom lokusu kontrole skloni su da koriste, pod uticajem društva, cigarete i alkohol. Takođe je značajna povezanost između eksternalnog lokusa kontrole i stava da je seks dozvoljen samo u braku. Ovde vidimo tip ličnosti sujevernih koji smatraju da za najvažnije događaje u svom životu pripisuju odgovornost različitim spoljnim fakotrima, bez osećanja unutrašnje slobode. S osećanjem bespomoćnosti pred prirodom i društvom, ljudi su skloni da u magijskim radnjama traže izlaz iz svog teškog položaja.

Kada je reč o religiji ovo vreme pogoduje vraćanju nekim oblicima religioznosti. Što je veća kriza ljudi se sve više vezuju za religiju, međutim, prema rezultatima u ovom istraživanju, to nije samo organizovana crkvena religioznost, već je vište reč o obredima ali i sujeverju i magijskim radnjama kojima se pokušava rešiti neki konkretni problem. Prema rečima Milomira Panića i školska deca pokazuju više poštovanja prema religiji; kad prođu pored crkve krste se, odlaze u crkvu; za Svetog Savu uče recitacije i učestvuju u programu. Čak i kad ne idu u crkvu, ljudi se vraćaju svojoj slavi. Poštuju se verski obredi i praznici. Dosta ljudi je dalo priloge za izgradnju crkve Sveta Nedelja u selu Petina.Prošlo je 120 godina od osvećenja crkve i osnivanja crkvene opštine Dvoranske i osvećenja parohijskog doma. Sveštenik Milomir Gligorijević želeo je da se za tu svečanost napiše nešto o istorijatu Dvorana i osnivanju crkvene opštine pa da se 2. avgusta za Svetog Iliju, narodu podeli. Tim povodom smo razgovarali i o letopisu koji se nalazi kod Vladike u Nišu i o prepisu letopisa koji je doneo Živorad Krstić iz Modrice. Inače, sveštenik Milomir Gligorijević je od 1983. godine u Dvoranima. Pre toga bio je u Aleksincu 6,5 godina. Njegov sin Dragan student je na bogosloviji u Beogradu i on je učestvovao u razgovoru i odgovarao na mnoga pitanja. Razgovor sam vodila i sa sveštenikom Hristoljubom Petronijevićem koji je u Dvoranima od 1992. godine a inače radi od 1971. godine. Na pitanje o selidbama sveštenika odgovoreno mi je da crkva ima svoj aparat kao država. U parohiju se ide i po kazni i po nagradi. Obično sveštenik šalje molbu da ide na bolje mesto. Kvalitet parohija se procenjuje po mnogim parametrima, ono što je navedeno ovom prilikom bilo je aktivnost parohija i po sveštenstvu i po disciplini i narodu. U uglednu parohiju ne može da dođe bilo ko, već samo sveštenici koji su se dokazali svojim radom. Mesto koje je interesantno i privlačno jeste Dvorane.Crkvena opština obuhvata dve parohije i 10 sela. Od sveća, ikona, posete vernika koji ostavljaju novac, neko 10 din. neko 100 din. crkva ima svoje prihode. O većim praznicima crva je prepuna od 150 do 400 ljudi kada je crkvena slava. Nedeljom je prisutno od 5 do 50 vernika. Na pitanje o sektama danas, zanimljiv odgovor dobila sam od Dragana, studenta bogoslovije, koji je primetio da srpski narod duhovni spas traži u svemu što mu se ponudi. Za njega su sekte produkt vrske neobrazovanosti. “Ja imam običaj da sve sektaše nazivam deca đavolova. Sve što je lošije to je tajnije. Kriju se iza mnogih tajnih organizacija.”

Na pitanje šta treba da radi pravoslavna crkva prema sektama odgovorio je: “Potrebno je da pravoslavni Srbi imaju snažan misionarski rad. Mi smo dosta zaostali iza svih tih sekti u pogledu misionarenja. To je poziv na akciju a ne kritika. To su dublji razlozi u istoriji. Pravoslavnoj crkvi potrebni su i kadrovi i finansijske mogunosti za misionarski rad.” Inače, u ovim krajevima nema pripadnika sekti. U selu Modrica bio je jedan pripadnik Jehovinih svedoka koji je tražio “razrešnu molitvu” - hteo je da se razreši članstva pravoslavne crkve.

Odnos crkve i države je, prema mišljenju Dragana veoma važan jer je “Svaka vlast dana od Boga. Međutim, vlast treba poštovati do onog momenta kada počinje da radi na štetu naroda. Tada je i dužnost crkve da stane na put takvoj vlasti, ali ne revolucijom i bunom, već da ukaže toj vlasti da koriguje svoje postupke.” Na kraju možemo primetiti da je u suštini pravoslavna crkva podređena državnim interesima i da je njen uticaj, u poređenju sa zapadnim hrišćanstvom, znatno manji. Prisutan je strah od katoličkog i od protestantskog i od sektantskog i svakog drugog prozelitizma. Prisutan je strah od globalizacije i vlastite nemoći da sačuva ono što je vekovima čuvala a to je nacionani identitet. Problemi društvene krize prisutni krajem XX veka uočljivi su i u psihološkom biću pravoslavnih vernika koje je ispunjeno osećanjem krivice i preplavljeno depresivnošću (Kuburić, 1999a). Ipak, mladi ljudi, studenti pravoslavne teologije, prema istraživanjima (Kuburić, 1999b) sve više pokušavaju da u državnim institucijama prošire svoj uticaj preko uvođenja pravoslavne veronauke. Zaključna razmatranja Pravoslavlje u svojoj suštini čuva tradiciju i ostaje isto bez obzira na promene u svetu oko sebe. Vekovi prolaze, menjaju se carstva, politička i verska premoć su samo prolazne mene na koje se ne obazire. A u pozadini opstanka takvog kakvo jeste stoji razumevanje kosmosa i razumevanje čoveka. Događanje spasenja je kosmički događaj u koji je uvučen razvoj celog univerzuma. Ako je čovekov pad uvukao celi univerzum u pobunu protiv Boga i predao ga silama greha i smrti, onda je i spasenje koje je Hristos ostvario kosmički događaj u kome učestvuju sva stvorenja koja će zajedno s čovekom biti preobražena.

“Veličina pravoslavlja je u tome što je sačuvalo ideju o Božijoj lepoti” (Benz, 1991:189). Ova misao o Božijoj lepoti ne može se uskladiti s idejom srditog Boga pravednosti i predestinacije, kako ga opisuje zapadna teologija i to je omogućilo da se u pravoslavlju sačuva prvobitni karakter radosti hrišćanske zajednice. Misao slike je veoma bitna za razumevanje odnosa između Boga i čoveka. Čovek je stvoren na “sliku Božju”, on u sebi nosi ikonu Boga. Zato je pojam ikone središnji dogmatski pojam u pravoslavlju. Teologija o čoveku zapravo je verovanje da je prilikom stvaranja utisnuta slika Božaja u čoveka i zato je čoveku svojstvena prvobitna plemenitost koja je grehom oštećena i uprljana, ali greh ne može oduzeti čoveku onu prvobitnu plemenitost koja mu je utisnuta preko slike Božje (Benz, 1991; Kuburić, 1996). Ovakvo verovanje u pravoslavlju omogućilo je opušteniji odnos prema svemu što je versko. Nacionalno diferenciranje pravoslavlja omogućilo je da pravoslavna crkva sudeluje u duhovnom i plitičkom razvoju pojedinih naroda, posebno u očuvanju identiteta. Međutim, hrišćanstvo kao univerzalna religija koja je namenjena svim narodima, u pravoslavlju nailazi na konflikt između nacionalne i ekumenske svesti. Opasnost nacionalizma data je samim ustrojstvom nacionalnih crkava u kojima se crkveni razvoj najsnažnije ispreplitao sa državnim i nacionalnim razvojem. Državno-crkvena tradicija crkvu je učinila instrumentom politike. S druge strane, svojom liturgijom i stilom bogosluženja pravoslavlje se diferencira od naroda i realnog života. Liturgijska izolacija činila je pravoslavlje nemoćnim u ostvarivanju hrišćanske etike unutar društvenog života. Marginalizaciji crkve, dakle, doprinelo je u prvom redu njeno povezivanje s političkom vlašću i nacionalnim identitetom, a potiskivanje univerzalnih hrišćanskih vrdnosti i etičkog poučavanja pravoslavnih vernika. Verovatno je samoizolacija pravoslavlja bila neminovna pod vekovnim vladavinama nehrišćanskih vlasti. Strpljivi život pravoslavnog verništva u proteklih sto godina pokazuje sklonost ka trpljenju i samonestajanju.

Šta se događalo s pravoslavljem u periodu atizacije društva? Ako pogledamo istraživanja koja govore o prisutnoj religioznosti kod pripadnika različitih nacija i vera u prethodnoj Jugoslaviji možemo primetiti da, skoro po svim indikatorima pravoslavna religioznost prisutna je u stanovništvu znatno manje od drugih veroispovesti u Jugoslaviji. Prema samoidentifikaciji za Srbe je religiozan 18% dok je nereligiozan 72%, dok za Crnogorce je religiozan 12,8%, nereligiozan 79,3%. Dakle, 1985. godine, najveći procenat onih koji su nereligiozni bio je za Crnogorce. U isto vreme 55% Hrvata je izjavilo da je religiozno i 38,6% da su nereligiozni.Prema istraživanju jugoslovenske omladine koje je realizovano u 1985. godini u organizaciji Institua za društvena istraživanja Sveučilišta u Zagrebu i CIDID-a pokazuju da je u proseku 10% mladih išlo redovno u crkvu, ali po repubilikama to je izgledalo ovako: u Sloveniji 24% u Hrvatskoj 21%, u Srbiji i Crnoj Gori 2%. Kada uporedimo katolike i pravoslavce, katolici su znatno lojalniji crkvi kao instituciji od pravoslavaca (katolici 63% religiozni i 31% nereligiozni. Pravoslavci obrnuto: 64% nereligiozni i svega 26% religiozni.

Ispitujući nacionalnu vezanost i vrednosti kod srednjoškolske omladine Rot i Havelka (1973) našli su da je nereligioznost dominantna kod mladih u Beogradu i Kragujevcu, da je više raširena kog gimnazijalaca nego kod učenika škola za kvalifikovane readnike. Dragoljub \ordjević (1987) u istraživanju religioznosti studenata Nišog univerziteta, utvrdio je da uprkos tome što se dve trećine studenata konfesionalno deklarišu kao pravoslavci, svega njih 3% tvrdi da su vernici, 16% je neopredeljenih, 51% nisu vernici i 30% su ateisti. Pantić (1988) u istraživanju klasine i svetovne religioznosti, na uzorku od 1.023 stanovnika Beograda, kaže da klasična religioznost postoji kod svakog desetog Beograđanina starijeg od petnaest godina (10%), dok je 74% nereligioznih i 16% mešani tip. Ovi globalni rezultati pokazuju da u Beogradu dominirala nereligioznost do početka devedesetih.

Mirko Blagojević (1996) piše o religijskim promenama, desekularizaciji i nacionalizmu. Činjenica je da su pravoslavno homogena područja bila najateizovanija područja u bivšoj Jugoslaviji. Takva religijska slika, kasnivši deceniju u odnosu na katoličke prostore, počela je da se menja. Proces desekularizacije i revitalizacija religije pre se očituje u oblasti religiozne svesti i osećanja nego u konsekventnom religijskom ponašanju. Identifikovanje sa nekom veroispovešću je više osećanje tradicionalne i nacionalne pripadnosti a ne lične religioznosti. Prema istraživanjima pravoslavna religioznost u 20. veku je bila najmanje utemeljena u zajednici vernika i u ličnoj religioznosti. Pravoslavna religioznost, zbog povezanosti s nacijom i državom, izgubila je moć internacionalnog integrisanja i povezivanja s drugim nacijama, više je delovala na integraciju nacionalnog identiteta. Po svojoj prirodi konzervativna, nenametljiva, prisutna kao oslonac državi i društvenoj zajednici a ne kao njen vođa.Literatura Benz E. (1991) Duh i život istočne crkve, Svjetlost, Sarajevo.

Blagojević M. (1996) Religijske promene, desekularizacija i nacionalizam (prošlost i budućnost) U: Religija, crkva, nacija, Vreme posle rata, JUNIR, Niš.\orđević D. (1987) Studenti i religija, Zbivanja, Niš.Kostić Z. (1991) Legende Rasine, Ribarske reke i zapadnog pomoravlja, Narodna biblioteka, Kruševac.

Kuburić Z. (1996) Dve predstave boga u religijskom iskustvu, U: Gledišta, Vol. XXXVII, No. 3-4., str. 127-162

Kuburić Z. (1997) Odnos između empatije i religioznosti, u: Joksimović, Gašić-Pavišić i Miočinović (prir.), Vaspitanje i altruizam, Institut za pedagoška istraživanja, eograd. str. 291-307.

Kuburić Z. (1998) Sociopsihološke karakteristike i sistem vrednosti mladih na selu, Sociološki pregled, Vol. XXXII, No. 2. str. 185-203.

Kuburić Z. (1999a) Hrišćanstvo i psihičko zdravlje vernika, U: Kuburić Z. i Vukomanović M. Hrišćanstvo, društvo, politika, JUNIR, Niš.

Kubirić Z. (1999b) Vera i sloboda, Verske zajednice u Jugoslaviji, JUNIR, Niš.Nenezić Lj. (1997) Hram Sveta nedelja u Petini, Odbor za izgrdnju hrama, Petina.Nenezić Lj. (2000) Hram Sveti Ilija u Dvoranu 1880 - 2000, Odbor za obeležavanje jubileja, Dvorane.

Pantić D. (1988) Klasična i svetovna religioznost, Institut društvenih nauka, Centar za politička istraživanja i javno mnjenje, Beograd.

Puljiz V. (1977) Eksodus poljoprivrednika, Centar za sociologiju sela, grada i prostora Instituta za društvena istražianja sveučilišta u Zagrebu, Zagreb.Rot N. i Havelka N. (1973) Nacionalna vezanost i vrednosti kod srednjoškolske omladine, Institut za psihologiju i Institut društvenih nauka, Beograd.