Milorad Stupar                                                          UDK 172.1
Institut za filozofiju i društvenu teoriju
Originalni naučni rad
Beograd  

 

O POJMU GRAĐANINA — NACIONALIZAM

VS. KOSMOPOLITIZAM




Apstrakt: Prvi deo rada posvećen je određenju modernog pojma građanina uz osvrt na istorijske događaje koji su na bitan način uticali na nastanak ideje modernog građanstva. Posebna pažnja je posvećena nacionalističkoj interpretaciji ideje građanina u Francuskoj revoluciji. Drugi deo rada posvećen je razmatranju dihotomije nacionalizam/kosmopolitizam koja otežava jasno preciziranje pojma građanina. U zaključku se brane dve teze: da se pojam građanina ne može interpretirati nacionalistički mada je, istorijski gledano, prilikom stvaranja modernih država u 19-om veku to najčešće bio slučaj; drugo, brani seteza da ideja građanina sveta nije dovoljna za utemeljenje ideje o jednoj kosmopolitskoj, nadnacionalnoj državi.

Ključne reči: građanin, nacionalizam, politička zajednica, kosmopolitizam

Moderan pojam građanina

Istorijski gledano, pod modernim pojmom građanina podrazumeva se odbacivanje tradicionalnih, feudalnih političkih odnosa. U okviru tradicionalnih političkih odnosa, individua je član političke zajednice na osnovu toga što ima lične veze sa vladarom i te veze su ili krvno-srodničkog tipa (kao na primer veze između dela plemstva i kralja), ili nastaju kao rezultat dobre volje suverena (razni ukazi, naimenovanja, promocije, itd.). Ljudi koji ne pripadaju plemićkoj skupini u stvari i nisu pravi članovi političke zajednice. Ukoliko bi se uopšte moglo govoriti o političkom statusu neplemićkih skupina, onda bi se moralo pozivati na prirodnu činjenicu da su ti ljudi rođeni na teritoriji koju poseduje suveren. Uopšte govoreći, glavno obeležje premodernog poimanja članstva u političkoj zajednici sastoji se u shvatanju da je odnos vlasti i podanika prirodan i večan odnos za čije se razumevanje eventualno možemo pozivati na božanski poredak stvari.

U srednjem veku još uvek nema pravog odnosa građanin-država, jer građanstvo ima samo svoj lokalni oblik. Građanstvo kao društveni sloj sastojalo se od populacija koje žive u gradovima baveći se zanatom i trgovinom. To su uglavnom kmetovi koji su se oslobodili svojih feudalnih gospodara. Gradovi su imali svoje sopstvene zakone, sudove i autonomnu upravu. Svako ko bi pobegao u grad potpadao je pod te zakone i u tom smislu je bio slobodan od obaveza prema feudalcu. Ukoliko se uopšte moglo govoriti o postojanju političkog identiteta ili osećanju pripadnosti među običnim svetom, ono je u feudalnim društvima uglavnom bilo vezano za jednu oblast, regiju (na primer, u Engleskoj bi neko bio Jorkširac zato što je iz oblasti Jorkšir, ili čovek iz Saseksa, itd.) ili za jedan grad (kao što je to bio slučaj u gradovima-državama u severnoj i srednjoj Italiji). Politički identitet nije bio razvijen na nekom nacionalnom nivou. Na primer, jedan Francuz u srednjem veku bio je podanik monarhije Kapeta, a nije bio građanin Francuske. On je mogao biti samo građanin Pariza ili nekog drugog grada. Tek posle Francuske revolucije pojam građanina dobija opšti smisao koji važi za celu teritoriju Francuske. Takođe, u srednjem veku i vlastelin i svešteno lice polažu pravo na suverenost tako da je politički podanik morao da bude dvostruko lojalan: kao hrišćanin za suverena je imao crkvenog poglavara, a u administrativno-upravnom smislu suveren mu je bio feudalac-gospodar. Mada je ovo prilično uprošćena slika, premoderna politička struktura evropskih društava uglavnom izgleda ovako: na vrhu društvene hijerarhije nalazi se monarh sa božanskim pravom na vlast, a ostali društveni slojevi politički su predstavljeni po oblastima i regijama staleškim sistemom u kome dominiraju aristokratija i crkva.

Može se reći da i Aristotelova, odnosno starogrčka filozofska koncepcija građanina spada u premoderna shvatanja. Ovde nije u pitanju samo činjenica da pravni poredak Atine dopušta postojanje robova — ljudi izvan bilo kakvog političkog statusa. Ono što je bitnije odnosi se na Aristotelovo shvatanje da čovek postajući član političke zajednice ostvaruje svoju prirodnu suštinu ili svrhu (thelos) koja se aktualizuje u političkom biću (zoon politikon). Ideja građanina ima ovde pre svega svoj metafizički smisao po kome čovek svoje potpuno ispunjenje dobija životom u političkoj zajednici. Čuvena je Aristotelova rečenica kojom se izražava ovaj metafizički credo: biće koje nije sposobno ili nema potrebu da učestvuje u životu političke zajednice jeste zver ili bog. Dakle, ovde je pre reč o jednoj ontološkoj taksonomiji i mestu ljudskog bića u njoj, a ne o apoteozi slobode što podrazumeva moderan pojam građanina. Za razliku od Aristotelovog shvatanja, moderno shvatanje građanina počiva na ideji da individua stupa u vezu sa političkom zajednicom i njenim vlastima tek pošto je svojom voljom na to pristala čime se u stvari naglašava sloboda i lična suverenost individue, a ne metafizička suština čoveka kao bića zajednice. Naravno, mnogi Aristotelovi stavovi o građanskim vrlinama prihvaćeni su i od korifeja građanskih revolucija 18-og i 19-og veka (to se naročito odnosi na Aristotelovo shvatanje da građanin mora biti aktivni subjekt u političkom procesu i javnom životu političke zajednice), ali osnovni ton modernog doba vezan je za promociju slobode individue i nacije što nije osnovna preokupacija Aristotelove političke filozofije.

Treba reći da ni Rimsko građansko pravo ne definiše građanina u modernom smislu mada je u mnogim legalnim aspektima veoma blisko konceptu moderne države. Suština ove razlike ogleda se u shvatanju suverenosti vlasti. Prema razvijenom modernom shvatanju, suverenu vlast direktno, ili indirektno, preko svojih predstavnika, čine pojedinci-građani u jednom veoma egalitarnom smislu; u starom Rimu suverenu vlast ima konzul ili imperator koji po pravilu dolazi iz redova patricija, klase koja se sastojala iz bogatih zepljoposedničkih porodica i koja je činila manje od deset procenata stanovništva; ostatak stanovništva bili su ili robovi ili plebejci. Plebejci uglavnom nisu mogli da budu birani za javnu službu odnosno bili su “građani drugoga reda”, t.j. ljudi na koje su se odnosile odredbe privatnog prava, ali koji nisu imali pravo glasa (civitas sine suffragio).

Moderne političke odnose i kategoriju građanina koja se sa njima pojavljuje karakteriše ideja da svi ljudi imaju pravo da učestvuju u donošenju odluke o tome pod kakvim zakonima odnosno oblikom vladavine žele da žive kao i pravo da se direktno ili indirektno preko svojih predstavnika aktivno uključe u proces upravljanja političkom zajednicom. Najprostije rečeno, kategorija građanina razvila se na jednom jednostavnom uverenju da nijedno ljudsko biće nema pravo da u potpunosti dominira drugim ljudskim bićem. Umesto srednjevekovnog pojma prirodne, lične i nesvojevoljne privrženosti podanika vladaru, pojavljuje se moderno shvatanje građanina o slobodnom i dobrovoljnom pristanku individua da pristupe političkoj zajednici čije je funkcionisanje regulisano zakonima koje su same individue donele. Svaki građanin ima udela u suverenosti i kao takav on ne može sebi da dopusti da bude podanik; njegovo pokoravanje odnosi se samo na zakone.
 
 

Istorijski događaji i širenje načela građanstva

Ideja građanina kao suverene političke individue nastajala je u istorijskom razvoju kolektivne svesti niza generacija evropskih i američkih država od 17-tog do 20-tog veka. Najdramatičniji period ovog razvoja odvija se u severno-atlantskim evropskim zemaljama i na Američkom kontinentu tokom 18 i19. veka. Besumnje najznačajniji događaji ovog istorijskog perioda su proglašenje nezavisnosti 13 Američkih kolonija 1776, kao i Francuska građanska revolucija 1789.

Važno obeležje razvoja ideje građanina u Evropi i Americi je proširivanje klase ljudi koji mogu da imaju status građanina. Međutim, ovaj proces je bio veoma spor i mukotrpan i imao je svoje uspone i padove. Tek u dvadesetom veku nastaju nacionalni i međunarodni pravni dokumenti koji garantuju univerzalno pravo glasa svakoj odrasloj osobi. Pravo glasa najčešće je ograničavano imovinskim cenzusom, nivoom obrazovanja, rasnim i religioznim predrasudama, kao i predrasudama u odnosu na pol. Na primer, samo dve godine posle Francuske revolucije koja pod geslom “Nema više podanika” ukida feudalne odnose i donosi Deklaraciju o pravima čoveka i građanina, u francuski ustav od 1791 uveden je izborni sistem koji ustanovljuje dve vrste građana: aktivne i pasivne. Prema ovom ustavu samo su aktivni građani mogli da glasaju. Oni drugi (citoyens passivs) su osobe koje su plaćale mali porez ili ga uopšte nisu plaćale, pa samim tim nisu imale pravo glasa. Dakle, na samom pragu realizacije velikog egalitarnog potencijala Francuske revolucije uvedena je jedna veoma neegalitarna kategorija građana drugog reda. Štaviše, samo pet godina posle velike revolucije narod Francuske se vraća pod okrilje jedne nedemokratske vladavine — diktature Bonaparte. Čak i upotreba reči ’citoyen' u međusobnom oslovljavanju biva odbačena neposredno posle 1793. Nekoliko decenija kasnije, oko 1830 godine izborno telo Francuske brojalo je 90.000 ljudi, a celokupna populacija sastojala se od oko 30 miliona ljudi. Imoviski cenzus u Francuskoj toga vremena bio je 300 franaka u vidu direktnog poreza na zemljišne posede. Situacija je bila nešto povoljnija u Engleskoj čije izborno telo u odnosu na dvadesetmilionsku populaciju tada broji 400.000 ljudi. Što se Britanskog parlamenta tiče, od 1859 imovinski cenzus prestaje da bude uslov za članstvo u Britanskom parlamentu. Međutim, članovi parlamenta nisu imali primanja sve do 1911 što je značilo da su samo imućniji slojevi mogli da aktivno učestvuju u radu Donjeg doma. Religiozna uverenja su takođe umanjivala broj punopravnih građana. Na primer, u Britaniji sve do1829 godine katolici nisu legalno mogli da budu biranu u javnu službu, a ni posle Ukaza o emnacipaciji katolika (1829) nisu birani na najvažnije državne položaje. Mali je broj zemalja pre 1914 godine, čak i među onima koje su prošle kroz dramatične političke i ekonomske revolucije u 18 i 19 veku, koje su bile zaista demokratske u smislu postojanja univerzalnih građanskih prava svih odraslih osoba. Na primer, samo su Norveška, Australija i Novi Zeland pre 1914 uvele opšte pravo glasa, dok u Švajcarskoj, inače veoma demokratskoj zemlji po mnogim standardima, žene nisu imale pravo glasa na federalnim izborima sve do 1971.

Pored Američke i Francuske revolucije mnogi istoričari izdvajaju još dva istorijska događaja koja su se u Evropi desila nezavisno jedan od drugog u razmaku od preko četiri veka od kojih svaki na svoj način predstavlja prekretnicu u istorijskom razvitku moderne ideje građanina: prvi je prihvatanje Velike povelje (Magna Carta) od strane engleskog kralja Džona 1215 godine, a drugi je Vestfalski mirovni sporazum iz 1648 kojim je okončan veliki evropski religiozni rat i začet koncept suverene države kao subjekta međunarodnog prava. U osnovi Velike povelje su dva opšta načela koja i danas, sedam i po vekova posle njenog prihvatanja izražavaju osnovni smisao građanskih prava: prvo načelo nalaže da se nijednom slobodnom čoveku ne može uskratiti sloboda ili oduzeti imovina osim u slučaju kada je takva odluka doneta od strane suda u skladu sa zakonima zemlje; drugo načelo ukazuje na to da i kralj podleže vladavini zakona i da i on, ukoliko je to neophodno, može biti prisiljen na to da se zakonima privoli. Vestfalskim mirovnim sporazumom nastaje koncept države kao apstraktnog legalnog entiteta sa međunarodnim suverenitetom što je nužan uslov za uspostavljanje relacije građanin-država. Naime, dok u srednjevekovnim državama i državama u periodu renesanse postoji, kao što je pomenuto, dvostruk odnos lične lojanosti političkog podanika, s jedne strane prema vladaru, a s druge strane prema svešteničkom autoritetu, nastankom države kao apstraktno-legalnog entiteta preko koga su dužnosti i obaveze političkog podanika pravno definisane, ovaj dvostruki aspekt lojalnosti u odnosu na vlast postepeno nestaje; individua postepeno stiče političke obaveze samo prema državi, a ne prema vladaru kao osobi ili pak sveštenom licu. Vestfalskim sporazumom sklapa se mir između država, a ne između sveštenih lica, religioznih zajednica ili vladara, prihvata se postojanje mnoštva religioznih sekti u protestantskim Nemačkim državama; takođe, mada je sudbina političkih podanika u velikoj meri još uvek pod uticajem vladara, osobe koje nisu htele da žive pod nekom od vladavina u zemljama na koje se mirovni sporazum odnosio, a to su pre svega bili pripadnici druge veroispovesti, dato je pravo na iseljenje. Istorijski gledano, Vestfalski mirovni sporazum utire put ka stvaranju međunarodne zajednice država čiji su odnosi regulisani međunarodnim ugovorima. Zanimljivo je uočiti da se dalji razvitak međunarodnih odnosa događa u vreme mirovnih sporazuma posle velikih međunarodnih ratova i sukoba. Pored Vestfalskog mirovnog sporazuma značajni su sporazumi u Utrehtu (1713), zatim u Beču (1815) i Versajski mirovni ugovor (1919) posle koga nastaje i Liga Naroda. Nastajanje Lige Naroda, kasnije i Ujedinjenih nacija i mnogih drugih međunarodnih organizacija i dokumenata, dovešće do toga da međunarodna zajednica država u 20-om veku, sve manje liči na prost skup političkih zajednica, a sve više je obe- ležava njihova međuzavisnost koja je regulisana međunarodnim pravnim ugovorima prožetim univerzalnim vrednostima. Od tih dokumenata izdvajamo Povelju Ujedinjenih nacija (1945), Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima (1948) kao i paktove o ljudskim pravima iz 1966.

Istoričari takođe beleže da je na širenje građanstva u 17,18 i 19 veku u velikoj meri uticalo obrazovanje i širenje štampe i političkih debatnih klubova. Iz ovog se može izvesti zaključak da postoji direktna istorijsko-statistička korelacija pa i pojmovna povezanost između postojanja demokratske političke kulture, demokratskog javnog mnjenja, javnih rasprava o tome šta predstavlja javno dobro zajednice i nastanka građanskog društva. Istorijski primeri koji potkrepljuju tvrdnju o ovoj statističkoj korelaciji su brojni. Navešćemo jedan takav primer. Između 1789 i 1800 u revolucionarnoj i postrevolucionarnoj Francuskoj u Parizu pokrenuto je preko 1350 novih novina. Vrlo je verovatno da i izraz ’javno mnjenje' nastaje u Parizu toga vremena. Centralna pitanja u javnim debatama jesu problemi vezani za pravdu, kao i konsolidaciju, širenje i primenu načela građanina.
 
 

Građanstvo i nacionalizam

Pre modernog doba i građanskih revolucija u Evropi osećanje političkih dužnosti temeljilo se na religioznoj doktrini i religioznim uverenjima koje je populacija dobijala preko obrazovanja, a na koje je presudan uticaj imala crkva. Cement društvene kohezije bilo je crkveno učenje o prirodnom pravu vladara na vlast i prirodnom povinovanju političkih podanika. Sekularizacijom postrevolucionarnih društava Evrope 18 i 19-og veka, postavlja se problem izvora legitimiteta vlasti i stabilnosti političkog sistema jer se suve- renost vlasti sada temelji na slobodnoj individui i državni problem se sastoji u tome kako slobodne volje pojedinaca ujediniti u jednu celinu koja bi predstavaljala stabilnu društvenu zajednicu. U 18-om i 19-om veku nacionalizam se sa svim svojim manama i prednostima pokazao kao veoma efikasno sredstvo u rešavanju tog problema. Mnogi lideri su smatrali da ono što je građanskom društvu potrebno jeste delotvorna mobilizacija celokupnog društva u kolektivnu svest o nacionalnom identitetu. Vođe Francuske revolucije su koristile ideju građanina da bi izgradile u narodu osećanje nacionalne kohezije, da bi stvorile stabilan politički sistem i da bi u narod unele osećanje političkih dužnosti. Na simboličkom planu u tu svrhu su korišćene nacionalne zastave, patriotske pesme, i slavljeni su nacionalni praznici (pad Bastilje, na primer), ustanovljen je čak i novi kalendar, itd. Takođe, politički se propovedalo načelo narodnog suvereniteta što je uz slabljenje monarhije ubrzalo propast “starog režima”. Došlo se do saznanja da će samo onaj narod koji uživa kulturnu homogenost zajedničkog jezika, tradicije, simbola i vrednosti osetiti posebnu međusobnu povezanost što će u vreme poraza religijskog autoriteta dovesti do novog, sekularizovanog izvora lojalnosti prema zemlji i državi.

Ovaj preokret liderima francuske revolucije doneo je dvostruku prednost: predmet lojalnosti je preusmeren sa monarha (sa božanskim pravom na vlast) na naciju čija je legitimna osnova slobodan građanin-Francuz; s druge strane, postiže se povezanost slobodnih građana u stabilnu naciju što će kasnije i u Francuskoj i u Evropi prerasti u načelo Jedna Nacija-Jedna Država kao paradigmu u izgradnji evropskih država. Na ovaj način je načelo građa- nina, koje u izvornom smislu podrazumeva univerzalna legalna, politička i socijalna prava kojima se brani autonomnost i suverenost individue kao takve, definisano preko nacionalnosti. Ova promena je značajna i u teorijskom i u istorijskom smislu. U teorijskom smislu otvara se problem pomirenja principa nacionalnosti sa idejom građanina sveta. U istorijskom smislu, princip nacionalnosti će u 20-om veku u nacionalsocijalističkoj ideologiji Trećeg rajha dovesti do velikih stradanja svetskih razmera i doživeti svoje samoponištenje. Takođe, u stvaranju nacionalne kohezije veliku ulogu ima obrazovanje usmereno ideologijom državnog aparata što će u masovnim društvima 20-og veka utrti put ka stvaranju totalitarističkih režima.
 
 

Nacionalizam i kosmopolitizam

Možemo na ovom mestu analizirati nekoliko poznatih klasičnih teorijskih obrazloženja značaja nacionalzma u stvaranju moderne države. Ova analiza je od značaja za pojam građanina, jer istražuje argumente protiv univerzalnog kosmopolitizma, učenja koje se pojavljuje još u antičkoj misli, koje potom postaje popularno u 18-om veku, da bi se u 19-om veku povuklo pred trijumfom nacionalizma boreći se od tada pa do danas za svoj teorijski legitimitet. Kosmopolitski stav podrazumeva postojanje jednog univerzalnog moralnog zakona kome su podređeni svi građani sveta pa samim tim i pripadnici jedne nacije. Prema ovom zakonu, ljudi kao individue su suvereni jer imaju nenarušiva prava koja ne smeju biti dovedena u pitanje čak ni od strane države pod čiju jurisdikciju individua inače potpada samom činjenicom što ima njeno državljanstvo. Univerzalni moralni zahtevi su iznad nacionalnih zahteva i ukoliko bi došlo do njihove kolizije prednost bi morao da ima moralni zakon. Kosmopolitski stav predstavlja možda i nešto više od verovanja u univerzalni moralni zakon; on je i jedno specifično osećanje solidarnosti u smislu da verujemo u to da su nam sva ljudska bića bliska bez obzira na kulturne i nacionalne razlike, a ta bliskost se temelji na uvidu da se i drugi ljudi kao i mi nalaze kao ljudska bića u istom ili sličnom položaju u svetu.

Sada možemo postaviti dva važna pitanja na koja nacionalisti i kosmopoliti moraju odgovoriti. Ključno pitanje za nekog ko podržava nacionalističku koncepciju građanina sastoji se u sledećem: ako se političko načelo građanina temelji na uverenju da je svaka individua suverena i autonomna osoba, odnosno da ne može biti političkih podanika kao u “starom režimu”, postavlja se pitanje zašto bismo to načelo morali ograničavati na domen nacionalnog? Zašto to načelo ne bismo proširili na čitav svet? Naime, nema nikakve logičke prepreke zbog koje sprovođenje načela građanina moramo ograničavati na područje nacionalnog. Prepreke možda postoje na planu političko-pravne egzekucije zaštite slobode i prava u smislu kompleksnosti aparata koji taj zadatak treba da obavi, odnosno ograničavanja prostora na kome taj zadatak treba da se izvrši, ali, na prvi pogled nije jasno zašto bi nacija bila jedini optimalni okvir u kome se taj posao sa uspehom može obaviti. S druge strane, ključno pitanje za kosmopolitu je da li se na osećanju solidarnosti može izgraditi jedna efikasna nadnacionalna država koja bi mogla da predstavljla međunarodnu političku zajednicu u kojoj bi odnos građanin-država kao i zaštita ljudskih prava konsekventno bili dovedeni do kraja?

U prikazu antikosmopolitskih argumenata razmotrićemo neka razmatranja Rusoa, Herdera i Mila. Potom ćemo analizu argumenata klasika povezati sa pokušajem da se rasvetli dihotomija nacionalizam/kosmopolitizam koja leži u osnovi pojma građanina. Na kraju ćemo pokazati da ideja građanina sveta nije u potpunosti sprovodiva u legalnom smislu, ali da takođe nije prihvatljiva ni interpretacija građanina isključivo u smislu nacionalne pripadnosti. Krenimo redom.

Ruso je dovodio u pitanje iskrenost onih mislioca i političkih lidera koji su promovisali ideju građanina sveta i dužnosti prema čovečanstvu uopšte. Prema Rusou, insistiranje na takvim dužnostima je izveštačeno, jer one nisu u skladu sa načinom na koji se ljudi prirodno ponašaju u zajednicama. U Emilu je Ruso takve filozofe optuživao da zbog lažne ljubavi prema Tatarima izbegavaju da razviju nešto što je mnogo prirodnije i primerenije, a to je ljubav prema sopstvenom narodu. “čuvajte se onih kosmopolita”, upozorava Ruso, “koji u svojim spisima ističu dužnosti koje traže u dalekoj daljini, a koje se ne udostojavaju da ispunjavaju u svojoj bliskoj okolini. Takav filozof voli Tatare, da bi bio oslobođen dužnosti da voli svoje susede.” U Društvenom ugovoru svetsku zajednicu naziva čistom himerom i osuđuje one koji pretenduju na to da su kosmopoliti koji, “opravdavajući svoju ljubav prema ljudskoj rasi, nazdravljaju celom svetu da bi uživali u privilegiji da ne vole nikog”.

Kao i Ruso, koji se u Emilu zalaže za vaspitanje koje podstiče one dužnosti koje su u skladu sa onim što je on smatrao ljudskom prirodom, i istoričar Herder ulaže napor da rasvetli smisao pripadnosti narodu (Volk), kategoriji izvedenoj iz ideje o zajedničkoj “krvi i tlu”. Prema Herderu, u osnovne ljudske potrebe kao što su potreba za hranom zaštitom, rađanjem, itd., spada i potreba za pri- padnošću određenoj grupi ujedinjenoj pomoću zajedničkih veza kao što je jezik, kolektivno pamćenje, dugotrajan život na zajedničkom tlu, rasa, religija, krvne veze, itd. Dakle, Herder prirodnu sklonost pojedinca da gaji pozitivna osećanja prema svom narodu temelji na bazičnoj ljudskoj potrebi pripadanja određenoj zajednici definisanoj preko zajedničkih krvno-srodnički veza, zajedničkog geografskog prostora i zajedničkih verovanja. Izgleda da je Herder iz ove potrebe za pripadanjem narodu ili naciji izvodio zaključak da je dužnost pojedinca da se podredi zahtevima takvog kolektiva.

Konačno, Džon Stjuart Mil je smatrao da su slobodne institucije demokratske države skoro nemoguće ukoliko nema “zajedničke nacionalnosti” koja je preduslov za političku lojalnost i efikasan rad predstavničke vlade. Mil piše: “Slobodne institucije su gotovo nemoguće u zemlji sastavljenoj od različitih nacija. Među ljudima koji nemaju osećaj međusobne povezanosti, pogotovo ako čitaju i govore različite jezike, ne može postojati jedinstveno javno mnjenje nužno za delovanje predstavničke vladavine... Zbog prethodnih je razloga općenito nužan uvjet za slobodne institucije da granice vladavina budu uglavnom u skladu s granicama nacija” Kao što možemo videti, Milovo prihvatanje nacionalizma zasnovano je na uverenju da efikasne države ne može biti ukoliko nema zajedničke nacionalnosti ili dominantne kulturne grupe koja predstavlja “kičmu” države. Razmotrimo sada argumente ovih mislioca.

Što se Rusoa tiče, neki autori (kao na primer, Cvetan Todorov u knjizi Mi i drugi) smatraju da Ruso u citatima koje smo naveli ne obezvređuje kosomopolitizam kao takav, već da ismeva tobožnje kosmopolite, intelektualce, koji iza uopštenih fraza o ljubavi prema celom svetu kriju u stvari svoj egoizam. Možda je ovakva interpretacija Rusoa ispravna, i u tom slučaju bi moja interpretacija bila neprimerena, jer navedene citate sagledava van konteksta celine Rusoovog dela. Međutim, ono što bih želeo da istaknem odnosi se na promenjene empirijske uslove u današnjem svetu koji mogu da utiču na to da nam ljudi iz udaljenih zemalja i njihovi problemi izgledaju bliži i da se iz tog razloga danas može dovesti u pitanje Rusoova konstatacija da uz ljubav prema domovini na prirodan način ide i prezir prema svemu onom što toj domovini ne pripada. Razmotrimo zbog toga načine na koji nam se danas predočava ideja o kosmopolitskom identitetu. Empirijski gledano, postoji mnogo načina da se suočimo sa idejom o kosmopolitskom identitetu i da ona postane na neki način deo našeg života. Prvi način je obrazovanje. Na primer, istoričari govore o istoriji sveta, a ne samo o nacionalnim istorijama. Kada razmišljamo o istorijskim događajima u kojima u krvavim ratovima strada čitav niz grupa i nacija, ne možemo se oteti utisku da postoji nešto konstantno u tom krvavom istorijskom iskustvu milenijuma što nam je kao ljudima svima zajedničko. Uvid u tragične aspekte ljudske istorije potakao je narode sveta da u Povelju Ujedinjenih nacija uvedu mir i bezbednost u svetu kao osnovne opšte vrednosti, i da u međunarodnom pravu ustanove kategoriju zločina protiv mira i čovečnosti. Pored razmišljanja o zajedničkoj istoriji, situacije u kojima se predočava kosmopolitski identitet mogu da budu i određeni uslovi pod kojima veliki broj ljudi u savremenom svetu rade i žive svoj život. Jedan od takvih faktora je migracija. Ljudi koji rade u međunarodnim privrednim i karitativnim organizacijama, ljudi koji su dugotrajno zaposleni u inostranstvu, udaljeni od otadžbine, doživljavaju iskustvo u kome njihovi nacionalni sentimenti blede, a nastaju sentimenti usmereni na državu domaćina u kojoj najveći deo života provode. Možemo reći da se identitet tih ljudi menja pa ta činjenica može da dovede do onog što bismo nazvali svest o pripadnosti drugim zemljama pa i svetu. Takođe, u situacijama u kojima postoji mogućnost planetarnih katastrofa poput katastrofe kod černobila, razređivanja ozonskog omotača oko naše planete, uništenje Amazonskih prašuma, topljenje leda na polovima Zemlje, itd., najčešće ispoljavamo svoju lojalnost i brigu za ljude kao takve, odnosno za opstanak čovečanstva, a ne za ljude kao pripadnike ove ili one nacije. Sigurno je da je i poboljšanje tehnologije u masovnim medijima uticalo na to da se formira predstava o svetu kao jednom, po Makluanovim rečima “globalnom selu”, u kojem nam ljudi iz udaljenih zemalja i njihovi problemi postaju bliži. Zahvaljujući razvoju tehnike u prenošenju informacije, svet je postao međuzavistan tako da bilo koji događaj na globusu izaziva trenutne reakcije i posledice na svim meridijanima. Ovakav svet planetarnih informacija prenosivih putem elektronskih mreža, svet nauke i međunarodnog biznisa u kome su vrhunski rezultati nauke i tehnike dostupni velikom delu čovečanstva, nije postojao u Rusoovo doba, a takva slika sveta u velikoj meri oblikuje naša shvatanje da je Zemlja po svojim resursima, imajući u vidu ljudske potencijale, u stvari jedna veoma ograničena, t.j. mala sredina, pa se i zahtev za brigom za “udaljene Tatare”, ili neku drugu etničku skupinu ne mora više tumačiti samo kao egzotični intelektualni hir, već kao sastavni deo intelektualnog korpusa normalno obrazovanog i informisanog stanovnika planete Zemlje. Ispitajmo sada Herderov argument da ljudi imaju potrebu za pripadanjem narodu ili naciji iz čega se onda izvlači zaključak da se interesi i vrednosti individua moraju podrediti vrednostima narodnih i nacionalnih kolektiva.

Po mom mišljenju Herderov argument bi bio održiv ako je tačno da svi ljudi imaju potrebu da pripadaju kulturi iz koje potiču njihovi preci na onaj način na koji imaju potrebu za hranom, odećom, zaštitiom, slobodom kretanja, itd. Nema sumnje da je pripadnost određenoj zajednici važna komponenta života neke individue, ali nije jasno da je ona toliko važna da bi se održanju zajednica davao prirotet tako što bi se održanju kulturnih grupa i nacija, pod normalnim okolnostima, davala specijalna prava i pomoć i to na uštrb onih napora koji se tiču zaštite individualnih prava na život i slobodu. Ako bismo mogli to tako da izrazimo, možemo reći da je veći “stepen nužnosti” u potrebi za hranom i slobodom kretanja nego u potrebi da se pripada nekoj naciji ili kulturnoj grupi. Naravno, tačno je da su individualna i kolektivna prava međusobno veoma povezana u smislu da individua može da ostvari svoje pravo na slobodu na smislen način samo ako živi i radi u nekakvom kulturnom okruženju pa se onda i opstanak tog okruženja mora na adekvatan način pravno zaštititi. Međutim, iz ovog uvida ne sledi da interesi kolektiva u svakom slučaju imaju prioritet u odnosu na prava i interese individua, što bi Herederom inspirisana kolektivistička filozofija uglavnom želela da zastupa.

Što se Milovih zaključaka tiče, oni počivaju na pretpostavci da je politički kolektivni identitet jedne multinacionalne liberalne države neodrživ jer on naprosto ne bi mogao da funkcioniše zbog kulturnih i jezičkih barijera koje nacije jedna pred drugu de facto postavljaju. Ovom argumentu možemo pristupiti na dva načina. Prvo, Milov argument možemo interpretirati istorijsko-empirijski; drugo, taj argument možemo interpretirati na principijelan način. Izložimo prvi pristup. Ako je Mil želeo da kaže da je lakše održati jednonacionalnu liberalnu državu u vremenu u kojem je on živeo imajući u vidu svoje istorijsko saznanje o činjenicama koje ukazuju na to da su nacije često izazivači međunacionalnih trvenja, sukoba i ratova, onda bismo se sa Milom možda mogli i složiti. Neki događaji iz dvadesetog veka upućuju na to da se Milovi zaključci moraju uzeti ozbiljno i danas. Međutim, ako je Mil želeo da kaže da je u principu nemoguće imati multinacionalnu liberalnu državu jer je jednonacionalnost nužan uslov za stabilnost jedne predstavničke vladavine, onda se sa tim ne bismo mogli složiti. Navešćemo par razloga protiv ovakvog zaključka. Naime, politički identitet jedne multinacionalne države ne mora nužno da bude ekskluzivistički, da potiskuje nacionalne kulture koje u društvu postoje. Ukoliko je jedna multinacionalna država demokratska zajednica u kojoj individue kao članovi nacije mogu da zadovolje i razvijaju svoje trajne nacionalne interese, i ukoliko takva država sa uspehom rešava pitanja koja su bitna sa stanovišta pravde (a to su vladavina zakona, zaštita ljudskih prava, socijana zaštita, itd.), onda nema razloga da ne prihvate i kolektivni politički identitet. U takvim slučajevima politički identitet bi se zapravo gradio i dobijao podsticaj na činjenici da pripadnici različitih nacija žive harmonično u jednoj političkoj zajednici koja uspešno funkcioniše. Nije nemoguće ni to da iz skladnog života više nacija tokom dužeg vremenskog perioda nastane i nova nacija utapanjem više nacija u jednu novu naciju. Naime, nacije nisu prirodne vrste već istorijske tvorevine čije je trajanje prolaznije prirode.

Neke multinacionalne države u današnjem svetu zaista imaju jak osećaj međusobne identifikacije svojih članova koji prekoračuje nacionalne granice. Kako to mnogi primećuju, osećanje patriotizma kod Švajcaraca je dovoljno jako da su oni u izvesnom smilsu “jedna nacija”, ali istovremeno i federacija različitih nacija. Mada je nacionalni identitet Italijana, Nemaca i Francuza u Švajcarskoj snažan i u mnogim aspektima veoma značajan za njihov život kao pripadnika pomenutih nacija, on ne umanjuje njihovo osećanje pripadnosti Švajcarskoj državi kao široj zajednici čiji su građani. Ovo pokazuje da se ne može tvrditi da u principu članovi nacije ne mogu imati istovremeno jaku nacionalnu svest i osećanje privrženosti prema široj političkoj zajednici. Ako su ova razmatranja prihvatljiva, postavlja se pitanje zašto onda ne bismo mogli da govorimo i o jednoj međunarodnoj nadnacionalnoj državi koja bi funkcionisala na svetskom nivou i štitila interese i prava svih građana bez obzira na njihovu državno-nacionalnu pripadnost, odnosno bez obzira na njihovo državljanstvo? Dakle, postavlja se pitanje da li je pojam kosmopolitskog građanina koji u sebe uključuje ideju univerzalnog moralnog zakona i načelo solidarnosti sa svim građanima, primenljiiva kao osnova u konstituisanju jedne svetske, kosmopolitske države? Ovo je jedno složeno pitanje i moramo mu posvetiti posebnu pažnju.

Pre svega treba uočiti da je za uspešno funkcionisanje jedne države nužno da u njoj postoji makar minimalno slaganje u pogledu političkih vrednosti. Među misliocima zapadnih društava iskristalisala se ideja da su najveće takve vrednosti vladavina prava, poštovanje sloboda i prava pojedinca i demokratsko uređenje. Sve zapadne države postižu danas konsenzus u pogledu prihvatanja ovih vrednosti i besumnje u te države spada i Švajcarska. Međutim, ove vrednosti ne moraju da budu i de facto i nisu shvaćene kao nužni elementi dobro uređene države i dobrog života u državama mnogih naroda u svetu. Na primer, države koje pripadaju međunarodnoj zajednici legitimnih država su i one države u kojima nema i nikada nije ni bilo demokratskih izbora, u kojima se prestupnici kažnjavaju na neprimereno surov način, u kojima se dopuštaju zakoni i pojave verske i rasne diskriminacije, itd. Gotovo po pravilu takve vrednosti su direktno suprotstavljene shvatanju o postojanju univerzalnih ljudskih prava odnosno uvažavanju moralne ličnosti. Dakle, izgradnja neke svetske države na nekom bazičnom konsenzusu u pogledu političkih vrednosti jeste teško izvodiv posao.

Postoji naravno i čitav niz drugih prepreka na putu formiranja jedne funkcionalne svetske države. Pomenućemo nekoliko takvih prepreka. Pojam građanina podrazumeva odnos građanin-država. Preneseno na svetski plan, to bi onda bio odnos građanina i neke svetske vlade. Suštinska karakteristika odnosa građanin-država je participacija ili učešće u političkom procesu. Teško je međutim videti kako se participacija nekog građanina u svetskoj vladi može odvijati jer takve institucije na svetskom planu ne postoje. Dalje, odnos građanin država može da se shvati i kao pravni odnos. Međutim, glavna obeležja međunarodnog prava suprotna su ovakvoj kategoriji. Naime, međunarodno pravo odnosi se pre svega na odnose između država kao legalnih entiteta, a ne na individue. Na primer, kod procesa istrage, suđenja i kažnjavanja prestupnika koji su strani državljani, a koji nisu prisutni na teritoriji države u trenutku kada se takvi postupci vode, nužni su zahtevu za ekstradicijom. I u postupcima za zaštitu ljudskih prava međunarodna zajednica, odnosno UN, polazi od kategorije suverne države. Bez obzira na to da li se individue obraćaju međunarodnom telu UN nadležnom za zaštitu ljudskih prava (ta tela su Komisija za zaštitu ljudskih prava ili Komitet za ljudska prava) smatrajući da im je neko pravo povređeno, a da pritom nisu dobile zadovoljenje u okviru svoje države, ili se ispitivanje o kršenju ljudskih prava pokreće na zahtev neke države, odluke međunarodnih tela nisu pravno obavezne za države. Ove odluke imaju besumnje veliki politički pa možda i moralni značaj, ali u suštini su samo konstatacije, odluke i mišljenja, dakle, fakultativne su prirode i nemaju status presude.

Pobornici ideje o svetskoj vladi bi možda mogli da primete da građani sveta nisu oni koji stoje u direktnom odnosu prema nekoj postojećoj državi, već oni koji teže njenom nastajnjau. Ali, kako bi jedna takva vlada mogla da nastane kada uzmemo u obzir činjenicu da u svetu postoji velika diskrepancija u shvatanjima država u pogledu političkih vrednosti i u pogledu organizacije pravosudnog sistema. Dakle, možemo zaključiti da načelo ljudskih prava i načelo solidarnosti nisu dovoljan osnov za konstituisanje nekakve kosmopolitske države.
 
 
 
 

Bibliografija

Aristotel. 1970. Politika, Beograd: Kultura.

Berlin, Isaiah. 1980. “Benjamin Disraeli, Karl Marx and the Search for Identity”, u Against the Current, ur. Henry Hardy.

Brinton, Christopher, Wolff, Winks. 1984. History of Civilization, Vol. I&II. New Jersey: Prentice Hall.

Heater, Derek. 1990. Citizenship: the Civic Ideal in World History, Politics and Education, New York: Longman.

Mill, John Stuart. 1988. Izabrani politički spisi, Zagreb: Naprijed.

Ruso, |an |ak. 1950. Emil ili o vaspitanju, Beograd: Znanje.

Stupar, Milorad. 1995. “Kosmopolitski identitet i nadnacionalna država” u Kako misliti budućnost Evrope, Sremski Karlovci: Krovovi.

Todorov, Cvetan. 1994. Mi i drugi. Beograd: “Dvadeseti vek”
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Milorad Stupar

ON THE CONCEPT OF CITIZEN — NATIONALISM VS. COSMOPOLITISM

Summary

The first part of this work focuses on the modern idea of citizen with a special view on the historical events which influenced in an essential way the genesis of this idea. The special attention will be given to the nationalist interpretation of citizenship in French revolution. The dichotomy nationalism/cosmopolitism has been considered in the second part. The author believes that this dichotomy makes difficult a clear understanding of the concept of citizenship because on many interpretations of the concept of citizenship, it is in the very core of this concept. Two thesis have been defended in the concluding part: first, the concept of citizenship cannot be interpreted in a nationalist manner although, speaking from a historical point of view, this has often been the case at the time when the modern European states have been created; second, the idea of world citizenship (which includes the idea of universal moral law and the principle of solidarity) is not sufficient for a foundation of the cosmopolitan, supranational, world-government.

Key words: citizen, nationalism, political community, cosmopolitism