Miodrag Dabižić

OBNOVA SPOMEN OBELEŽJA SRPSKIM VOJNICIMA (1914-1918) U ZEMUNU

 

Na desnom platou iznad Donjeg grada nalazi se groblje i na njemu je više desetina spomen-obeležja koja su stavljena pod zaštitu zakona, odnosno Zavoda za saštitu spomenika kulture grada Beograda. Među njima poseban značaj ima obeležje posvećeno srpskim vojnicima koji su poginuli u borbama i umrli od raznih bolesti, uključujući i špansku groznicu, u zarobljeničkom logoru u Zemunu u periodu od 1914. do 1918. godine. Svi oni bili su sahranjeni u redovima na delu pravoslavnog groblja prema Hariševoj crkvi sv.Dimitrija i taj prostor bio je označen velikim drvenim krstom s elipsoidnom limenom pločom i prigodnim tekstom, dok su pojedinačni grobovi obeleženi drvenim krstačama.

U takvom stanju srpsko vojničko groblje nalazilo se do 1928. godine i o njegovom održavaju starali su se Srpska pravoslavna crkvena opština i grad. Međutim, kad se približavala desetogodišnjica oslobođenja grada i ulaska u sastav Srbije, odnosno Kraljevine SHS, u Gradskom poglavarstvu, na čijem je čelu bio gradonačelnik poznati dr Petar Marković, razmišljalo se o oblicima obeležavanja značajnog istorijskog događaja i tada je, pored ostalog, odlučeno da se konačno reši pitanje trajnog, zajedničkog prebivališta i odgovarajućeg obeležja. Izrada projekta poverena je gradskom inž. arh.Đorđu J.Šuici (†1982), članu ugledne zemunske porodice, koji je uradio sve nacrte prema kojim su zemunski zidarski majstori i tada poznata kamenorezačka radionica Stefana Vilhelma obavili sve stručne poslove. Godine 1928. spomenik je osveštan i otkriven, u prisustvu predstavnika Crkve, Vojske, Gradske uprave, organizacija, Udruženja ratnika, korporacija, društava i velikog broja građana.

Memorijalni kompleks i obnova

Nevelik memorijalni objekt sastoji se od kosturnice s posmrtnim ostacima vojnika. Zbog neravnine terena završni deo kosturnice je iznad tla i da bi se postigla celina njene strane su zasute zemljom, koja je zatravljena, tako da je oblikovana humka pokrivena dvostepenom kvadratnom osnovom u čijem centru je postavljeno nadrgobno obeležje od kamena peščara. Prizmatični nadgrobnik kvadratne osnove ima tri dela: postament, središnji i završni deo sjabukomi grčkim krstom. Na istočnoj strani završnog dela je izrezani naziv obeležja: ”Palim borcima za oslobođenje i ujedinjenje 1914-1918”. Tekst je ograničen vencem i trakom, ispod kojih su ukršteni sablja i puška i šlem. Na sve četiri strane središnjeg dela su ugrađene mermerne ploče s urezanim imenima 240 počivših i nazivi kraja iz kojih potiču. Na postolju su izrezana slova posvete i donatora: ”Ovaj spomenik podiže opština grada Zemuna poginulim i umrlim hrabrim srpskim borcima za vreme Prvog svetskog rata”.

Plato iznad humke je ograđen s četiri mermerna stuba koji su povezani metalnim cevima, dok se na uglovima podnožja humke nalazi po jedno stablo ariša. Na istočnoj strani su stepenice (5) preko kojih se prilazi nadgrobniku prilikom polaganja cveća.

Održavanje i obnova

Memorijalni kompleks je primereno održavan do 1941. godine s brigom političke i Crkvene opštine. Treba reći da u vreme okupacije (do 1944) obeležje nije osporavano i oskrnavljeno. Međutim, u proleće 1944. godine prilikom bombardovanja grada jedna od bombi pala je blizu Hariševe crkve i raspsli komad odlomio je dva-tri kraka završnog krsta koji je dotada imao vertikalu i četiri horizontalna kraka prema stranama sveta. Početkom 70-ih godina prošlog veka SO Zemun poverila je kamenorescu Franji Šestanoviću da obavi najneophodnije intervencije i obnovi krst. Pošto je majstor radio bez nadzora službe zaštite spomenika, uradio je novi, i danas postojeći mermerni krst i to povećanih dimenzija. Vreme od tada je ipak učinilo svoje. Peščar je počeo da se osipa i prvo su oštećena izrezana slova i isprana boja urezanih imena, zatim su se pojavile pukotine između spojnica i na stepeništu. Nekad zatravljena humka je ogolela tako da su se nazirali prvi redovi cigala zidane kosturnice. Sa stanjem spomen-obeležja bila je upoznata SO Zemun i 2002. godine i Izvršni savet je odlučio da se obnova obavi i ona je završena iste godine pod nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda. Memorijalni objekt danas odgovara mestu gde se svakog 28.juna (Vidovdan), u poslednje vreme, ponekad i 5. novembra (Dan oslobođenja Zemuna 1918) održava prigodni verski obred koji je posvećen svim palim borcima za slobodu naroda od 1389. do naših dana.

Treba pomenuti da i na rimokatoličkom delu groblja postoji visoka mermerna stelaNa uspomenu palim ratnicima u Svetskom ratu 1914-1918”.