BUKUREŠT

Jelica Milojković

MILENA PAVLOVIĆ BARILLI

Požarevac, 1909 - Njujork, 1945

Galerija Assemblage

Decembar 2004.

 

Jedinstveno umetničko delo Milene Pavlović Barilli, nesvakidašnja imaginacija kojom odišu njena platna ispunjena poezijom, enigmom i fantastikom. Milenino izuzetno obrazovanje, kosmopolitska širina njenog duha i sposobnost da briljantno poznavanje skrivenog bogatstva mitova, verovanja i legendi utka u svoje poetične vizije, uvek predstavljaju veliki izazov za proširivanjem vidika naših dosadašnjih saznanja, motiv da ožive imaginaciju i podstaknu nanova razmišljanja. U ovome informativnom tekstu zadržaćemo se samo na kratkim ikonografskim i likovnim naznakama Mileninog umetničkog dela, neophodnim za razumevanje najbitnijeg sloja jednog složenog umeničkog procesa, a samim tim i za praćenje i prihvatanje same izložbe.

U težnji za razrešenjem zagonetnog i dugo godina gotovo nerešivog problema punog pretpostavki gde je i kako započelo Milenino magično slikarstvo, logično je krenuti od 1931. godine, kao donje granice pojave simbola u Mileninom delu.

Naime, posle diplomiranja na Kraljevskoj umetničkoj školi u Beogradu, 1926, kratkog akademskog školovanja u Minhenu (1927-1928) i prvog samostalnog predstavljanja likovnoj publici u Beogradu 1928. godine, Milena je napustila Jugoslaviju i svoju umetničku karijeru nastavila na Zapadu.

U Španiji, u kojoj je boravila od marta do juna 1930. godine, suočila se sa jednom drugačijom kulturom, čarobnom i bizarnom u isto vreme koja je u njoj pokrenula dugo skrivane impulse i potakla je da potraži sopstveni put. Naporan rad u napregnutom traženju sopstvenog glasa i identiteta Milena je nastavila i narednih godinu i po dana u Londonu u kome je nastalo nekoliko tempera bledih boja i tamnog grafizma sa motivima londonskih ulica i fasada.

Pretposlednjeg februarskog dana 1931. godine u londonskoj Bloomsbury Gallery otvorena je samostalna ižložba Milene Pavlović Barilli kojoj je to bilo prvo predstavljanje likovnoj publici i kritici po odlasku iz Jugoslavije. Dela izložena u Londonu iskazala su svu raznovrsnost Milenine stvaralačke radoznalosti, nesvakidašnju maštovitost i suptilnost u izvođenju kompozicija sa orijentalnim motivima, zanatsku korektnost u postavci kompozicije i savladavanju likovne tehnike.

U kasnu jesen 1931. godine dok su prve hladne kiše kvasile pariske bulevare i avenije u grad svetlosti je posle višemesečnog boravka u Londonu pristigla mlada umetnica Milena Pavlović Barilli. Svoje utočište potražila je na Montparnass-u koji će od tada skoro čitavu jednu deceniju biti njen drugi dom. Odvažno i sa samopouzdanjem koje su joj ulivale povoljne kritike iz Beograda i Londona, svojom visokom kulturom, kosmpolitskom širinom duha, vrsnim poznavanjem nekoliko svetskih jezika i iskustvom velikog putnika koji je već prokrstario pola Evrope, Milena je ušla u krug poznatih intelektualaca, umetnika i kniževnika.

U Parizu je Milenina umetnost doživela preporod otkrivši nov, poetsko-fantastičan svet. U periodu od samo nekoliko meseci ona je naglo i odlučno ušla u područje irealnog i magičnog, stvarajući složenu priču, jednu neobičnu i duboku ličnu ispovest.

Milenin prvi nastup na pariskoj umetničkoj sceni, aprila 1932. u galeriji Jeune Europe toplo su dočekali i novinari i kritika.

Vembli Bald, pariski dopisnik Chicago Daily Tribune, više no slikama bio je impresioniran Milenom koja jepodsećala na glavu sa neke persijske minijature i bila lepša nego njene slike. Njene oči su vrlo krupne... a ima prijatno, neusiljeno držanje... Ona je dobar slikar. Njeni radovi su živahni i maštoviti”.

Jedan italijanski kritičar u svom tekstu konstatuje da je Milenaodmah stekla popularnost na internacionalnom umetničkom polju u Parizu”, a da njeni radovi, ”dvadesetak ulja i tempera potvrđuju solidne kvalitete umetnika, jednu divnu i izuzetnu senzibilnost, jednu smelu i modernu tehniku (”una fine senzibilita scevra, tuttavia, da abbandoni o da sentimentilismi, una tecnica audace moderna...”). Kritičar zapaža Milenin Autoportret u kome onanaglašava oblik očiju, ovalan oblik lica, tople tonove kože, tako da izgleda kao ličnost divljih oblika koju, iskreno rečeno ne poznajemo”. Autor teksta pominje i sliku Anđeo bez vere koju opisuje kaofiguru žene koja se prepolovljuje i u kojoj se ženska nežnost ogleda više u osećanju za kožu”, kao i tempere Cirkus, Persijska pijaca i Borba Indijanacailustrativno-dekorativnog karaktera, stilizovanih, tananih figura, dobro harmonizovanih tonova koji sasvim pristaju predmetima”.

Gradeći odlučno svoj potpuno definisani izraz Milena se u ovom periodu definitivno oslobađa svega što bi moglo da izazove čak i asocijaciju na školu i njene šablone, upuštajući se hrabro u sudare fantastičnog i realnog u jednom svetu ispunjenom arhitektonskim elementima, pramenovima magle, titrajima vode, svetu internacionalnog načina izražavanja, ”presvučenog jednim pikasovskim stilom”. To magično i onostrano definitivno će se uobličiti tokom letnjih meseci 1932. u Italiji, da bi oktobra iste godine otvarajući rimsku umetničku sezonu Milenina izložba u Galleria dArte di Roma bila ocenjena kao događaj koji je usijao pera najuglednijih kritičara gradova na Tibru i Seni i doprineo da njeno ime odjednom uzleti i rasprši se po evropskim novinama.

Pola godine po otvaranju izložbe u Rimu, Milena se 15.aprila 1933. godine sa desetak svojih enigmatskih slika nastalh tokom nekoliko poslednjih meseci kao i jednom serijom izvanrednih nadrealističkih crteža predstavlja firentinskoj publici u Sala dArte deLa Nazione”. Krajem 1934. godine ona dobija poziv za učešće na II Quadriennale dArte Nazionale i odmah potom, zbog priprema odlazi za Rim.

Milenino predstavljenje na izložbi Kvadrijenala otvorenoj 4.februara 1935. godine donelo joj je pokroviteljstvo mnogih visokih i uticajnih ličnosti italijanske vlade, dok o njoj s divljenjem i poštovanjem pišu i govore Emilio Čeki, Paolo Riči, Mikele Bjankale, Renato Gutuzo, Viđilia dArmi.

Milenino prisustvo u italijanskoj prestonici utisnuto je i u njenoj pesničkoj biografiji. Naime 30.decembra 1934. godine italijanski časopis Quadrivio prvi put je objavio pet Mileninih pesama uz kraći uvodni komentar u kome je predstavlja kao kćer Bruna Barillli-ae nota come valente pittrice, ma e anche una poetesa erdite e geniale”...

Period koji hronološki obuhvata interval od leta 1935, do maja 1937. godine u umetničkom opusu Milene Pavlović Barilli obeležen je delima čije likovne i ikonografske osobenosti označavaju prelaz kametafizičkom”, odnosnorenesansnomobrascu. Najveći broj ovih radova bio je izložen na Mileninoj samostalnoj izložbi održanoj u rimskoj Galleria della Cometa, od 25.aprila do 4.maja 1937. godine.

Suptilni proces nastajanja, potom složena geneza i transformacija osnovne ideje koja je prožimala dela pripreman za izložbu u Galleria dela Cometa, na likovnom planu su rezultirali novom formulacijom kompozicije, učvršćivanjem plastičkih vrednosti slike, preobraženjem linije i boje, snažnim, produbljenim sukobima svetlo-tamnog, dok su ikonografske promene najuočljivije u predmetnom sloju, odnosno tematskoj strukturi slike.

Svoj put u magično i onirično Milena nastavlja složenim enigmatskim kompozicijama čiji ikonografski sadržaj ispunjava ženski portret i figure dopunjene parafrazama ili kopijama antičkih likova. Između velova i zavesa ili kroz oblake magle i dima, kreću se u zvezdanim noćima antički bogovi i heroji, pesnici i mojre, dok se iz slike u sliku ponavlja lik mlade žene krupnih melanholičnih očiju orijentalno-mediteranske fizionomije.

Metaforika u ovim slikama sad je već dobila složenije i dublje tokove dok alegorične predstave i prilično sređen registar simbola koji u složnim kombinacijama određuju uvek novu temu, učestvuju u definisanju sižea veoma komplikovane i ponekad teško razumljive strukture koja svoju osnovu svakako ima i u podsvesti.

Milenina druga samostalna izložba u Parizu, na Jelisejskim Poljima, u Galerie Quatre Chemins, aprila 1938. godine izazvala je pravu senzaciju i polemiku kod likovne publike ali je takođe privukla pažnju i dobila briljantne ocene oštrih i probirljivih kritičara i hroničara - Bretona, Koktoa, Đorđa de Kirika, Lota, de Pizisa, Valerija. Istog meseca Milena u Galerie Billiet učestvuje na izložbi grupe novih nadrealista (Lexposition de novelle surrÅasme) sa kojom će izlagati i marta naredne godine u Galerie Pittoresque. Sa ove izložbe Musee Jeu de Paume otkupio je od Milene sliku Devojka u sobi, 1938. Pred odlazak za Ameriku Milena, zajedno sa jugoslovenskim umetnicima koji su živeli i radili u Parizu, učestvuje na kolektivnoj izložbi u Galerie Bernheim Jeune koja je potom prenetra u Hag.

Posle briljantnih uspeha u Evropi MIlena Pavlović Barilli napušta stari kontinent u samo predvečerje II svetskog rata. Svoju umetničku karijeru nastavlja u Americi gde veoma brzo stiče izuzetnu afirmaciju. Bizaran svet Mileninog carstva snova satkan od oblaka velova, mesečeve svetlosti, rasutih kosa, magle i dima, morskih pučina i prozračnog nebeskog plavetnila, nastaviće da egzistira u njenom delu i dalje, kako u izvornim, tako i u modifikovanim oblicima, u novim i raznovrsnim kombinacijama.

Milenine izložbe u Njujorku i Vašingtonu 1940. i 1943. godine zaokupljaju pažnju istaknutih kritičara i galerista koji o njenoj umetnosti govore kao o ogromnom polju uspomena i prefinjene usamljenosti prožete beskrajnom nostalgijom i arhitekturom sanjarenja.. I dok su joj izložbe dale samo teoretske rezultate, primenjena umetnost obezbedila je Mileni egzistenciju. Ilustrujući najpoznatije američke modne žurnale, časopise za unutrašnju i spoljašnju arhitekturu, kreirajući kostime za baletske predstave, Milena je ostvarila veliki broj veoma uspelih kreacija koje odišu nežnošću i delikatnošću izrade, svežinom boja i bogatstvom detalja.

U američki modni dizajn Milena je unela i atmosferu rane italijanske renesanse čiju poetičnost prepliće sa rekvizitima svakidašnjeg, često i mondenskog načina života zbog čega su njene ilustracije bile veoma zapažene i tražene, a sama Milena je ubrajana u red umetnika koji su dali značajan doprinos vizuelnoj privlačnosti američkih modnih časopisa.

Izložbom u Bukureštu želeli smo da rumunskoj javnosti predstavimo jedan mali, no izuzetno značajan deo nacionalne kulturne baštine čiji značaj prevazilazi granice Srbije i Crne Gore.

Ova dela su prekrasna i dragocena ostvarenja jedne izuzetne i svestrane umetničke ličnosti koja je poput meteora zasjala na nebu naše umetnosti darujući joj jedan svet njoj dotle nepoznat: svet tajanstvenih snoviđenja i fantazmagorija, treperavih slutnji i strepnji, pretočenih u jezik slikasrtsva i poezije.